Qisqacha mazmun parchasi
Ақл бовар қилмас тасодифлар ва хатолар: Тарихни ўзгартирган кутилмаган воқеалар
[мусиқа] [мусиқа] Ассалому алайкум, азиз дўстлар! Ҳар биримизнинг ҳаётимизда, қандай бўлишидан қатъий назар, ҳамиша икки нарсага ўрин бор. Биринчиси, албатта, иссиқ чой ва "Бошқа Ҳикоя" каналининг ёқимли лавҳаларига қўйилган лайк. Иккинчиси эса – эски, яхши таниш тартибсизлик. Усиз инсоният тарихида ҳеч бир эътиборли воқеа бўлмаган. Кўпинча айнан шу тартибсизлик, хатолар ёки оддий ноқулай тасодифлар цивилизациямизнинг ривожланиш йўналишини таниб бўлмас даражада ўзгартириб юборган. Шунинг учун чойларингизни дамланг, ўзингизни қулай жойга қўйинг ва тайёрланинг. Сиз билан, шунчаки, инсоният тарихида тартибсизлик, хатолар ва тасодифларнинг роли ҳақида жуда катта, ҳатто номаъқул даражада улкан бир лавҳа бўлади. Яқинда каналда қадимги Миср қандай сақланиб қолиши мумкинлиги ва бунинг оқибатлари нима бўлиши ҳақида лавҳа чиққан эди. Биз уни кўришингизни тавсия қиламиз. Бу ерда эса, эҳтимол, бутун бир цивилизациянинг бир аҳмоқона оракул маслаҳати туфайли йўқ бўлиб кетиши ҳақида ҳикоя қиламиз.
Мисрдан Форсгача: Ушалмаган Савдо Империяси
Гап нимада эканини тушуниш учун замонавий Миср харитасига назар ташлайлик. Унинг марвариди, албатта, Сувайш канали – Ўрта ер денгизи ва Қизил денгизни боғловчи артерия. Фақат XX асрдаёқ унинг учун камида иккита йирик ва тўртта кичикроқ можаро келиб чиққан. Бу ажабланарли эмас, чунки 8000 км йўлни тежаб, Африкани айланмай Ҳиндистонга етиб бориш имконияти, ҳатто ҳозир ҳам жуда қиммат туради. Ҳа, ўтмишда эса бу артерия сафарни имконсизликдан мумкинликка ўтказган. Чунки Африкани айланиб ўтиб, Ҳиндистонга бориш, минг йиллар аввалги одамлар учун физик жиҳатдан имконсиз эди, лекин йўлни кесиб ўтиш орқали эса, жуда ҳам осон эди. Шундан фойдаланган ҳолда Доро I, фиръавнлар каналини яратди. Мисрни тахминан милоддан аввалги 500-йилларда босиб олганидан сўнг, Доро инсониятнинг орзусини рўёбга чиқарди. Европа Ҳиндистон ва Хитой билан савдо қила бошлади, Яқин Шарққа ва аксинча, товарларни етказиб бериш ҳам анча осонлашди. Кўп йиллар давомида, британиялик ва америкалик истисногарлик туфайли Колумбнинг саъй-ҳаракатларини расмий тарихда пастга уриш мумкин эмас эди, шунинг учун дарсликларда Ҳиндистон билан денгиз йўллари ва қадимги, ривожланган цивилизацияларнинг мавжудлиги ҳақида камдан-кам ва жуда истамай ёзилар эди. Аммо ҳозир бу тақиқ олиб ташланди. Ва кенг тарқалганки, масалан, Қадимги Римда Ҳиндистон ва Хитойдан келган ипакка шундай талаб бўлганки, Плиний Катта бу телбаликни империя иқтисодий инқирозининг сабабларидан бири деб атаган. Одамлар ҳавас қилган матодан сотиб олиш учун уйларини гаровга қўйганида, пуллар Ҳиндистонга кетарди – Дональд Трампнинг чиқишларидан флешбэклар, тўғрими? Рим Ҳиндистон билан худди шу фиръавнлар канали орқали савдо қилган. Бироз аввалроқ Форс ҳам шундай қилган, яхши цивилизацияларни буюкка айлантириб, тарихда из қолдириш имконини берадиган асосий ютуқни қўлга киритган. Бу ютуқ "халқаро таъсир" деб аталади ва ҳар қандай буюк империя унга ниҳоятда ёки бошқача йўл билан эриша олган. Юнонлар савдо қилишган, шеърлар ёзишган ва Африкадан Қримгача колониялар қурганлар. Римликлар олов ва қилич билан таъсир кўрсатган, Хитой эса – маданият билан. Аммо аксарият ҳолларда савдо ҳал қилувчи роль ўйнаган. Форслар аскар сифатида эсланади, аммо савдо туфайли улар ўз таъсирини ярим дунёга ёйганлар ва Доро давридан бошлаб дунёда катта роль ўйнашни давом эттирганлар. Финикияликлар ўзларининг алифбосини савдо орқали тарқатганлар, Британия, Испания, Португалия ва Франция эса савдо орқали дунёдаги энг буюк давлатларга айланганлар, бу жараёнда Америка Қўшма Штатлари туғилган. Кўпчилик тарихчилар қадимги Мисрнинг ўз-ўзига қарамлиги уни ҳалок қилган, деган фикрга келадилар. Аммо Мисрда мамлакатни янги босқичга олиб чиқадиган ва цивилизацияни тарихда сақлаб қоладиган шундай бир "фишка" йўқ эди. Бу минг йиллар давомида яшашига имкон берди, аммо бизнинг эрамиз бошланишига яқин юмшоқ куч ва жаҳон аренасидаги таъсирсиз яшаш имконсиз эди. Диний, маданий, савдо – Миср булардан ҳеч бирига инвестиция киритмади. Бу қисман тушунарли, чунки мамлакат ўнг ва чапдан
Британия, Кельтлар ва Ушалмаган Кумуш: Римнинг Энг Қиммат Хатоси
Буни кельтлар уддалай олмадилар, улар ҳақида ҳам яқинда лавҳа чиққан эди. Ва, сиз аллақачон тахмин қилганингиздек, бу ерда ҳам хато бор. Нафақат битта, балки иккита ҳам. Иккаласи ҳам милоднинг I асрида император Клавдий даврида бир хил сабабдан юз берган. Биринчиси кельтлар давлатининг йўқ бўлиб кетишига олиб келди, иккинчиси эса, эҳтимол, Римнинг ўзининг йўқ бўлиб кетишига. Чунки Клавдий, Калигуладан кейин 41-йилда ҳокимиятга келган, унчалик ҳам машҳур эмас эди. Қадимги дунёда, ҳар доимгидек, оддий қарор қабул қилинди: бирон нарсани забт этиб, пул ишлаб олиш. Рим бошқалардан бироз фарқ қилган, чунки "пул ишлаб олиш" деганда улар фақат талон-торож қилишни эмас, балки қандайдир ресурсларни қазиб олиш, иш ўринлари яратиш ва шунга ўхшаш нарсаларни тушунганлар. Кельтлар учун, албатта, бундан енгил бўлмаган, чунки Римнинг иқтисодий экспансиясининг мақсадларидан бири Британия бўлган. 43-йилда у ерга кейинчалик император бўлган машҳур Веспасиан қўнган. Кельтлар жасурлик билан жанг қилганлар, аммо мағлуб этилганлар. Ва аллақачон июль ойида Клавдий шахсан ўн иккита маҳаллий ҳокимнинг таслим бўлишини қабул қилиб олган ва Римга қуллар, буғдой ва, энг аввало, кумушнинг келишини кутиб, қўлларини ишқалаган. РиVмда тангалар пулдан кўпроқ нарса эди. Уларга императорнинг профили чекилган. Ва тушунарлики, ким кўпроқ пул топган бўлса, бозорларда шунча кўп кўринади – ўз навбатида, натив реклама. Фақат Британия билан бу иш очиқчасига ўхшамади. У ерда кумуш бор эди, аммо Боудикка каби исёнларни бостириш ва Адриан деворларини ва бошқа мудофаа иншоотларини қуриш учун сарфланган харажатларни қопламади. Тарихчиларнинг консенсуси шундан иборатки, энг яхши ҳолда Британия вилоят сифатида нол балансга эга бўлган. Демак, буни билган ҳолда, Клавдий у ерга бормаган бўларди. Кельтлар буюк цивилизацияни сақлаб қолиш имконига эга бўлганлар, ва ким билади, балки Норман забт этишидан кейин ҳам маҳаллий британияликлар қарши тура олардилар. Ва Рим эса, ўзига ёқимли, аммо империяга умуман ёрдам бермайдиган активни қўлга киритди. Шу сабабли иккинчи хато, уни National Geographic журнали Рим тарихидаги энг қиммат деб атаган. Чунки Клавдий фақат Британияда кумуш изламаган. Империянинг барча чегараларида иш олиб борилган. Ва, масалан, бир эпизодни римлик тарихчи Тацит "Анналлар"ида тасвирлаган. У Германияда кумуш излашга мажбурланган бир гуруҳ чарчаган легионерлар ҳақида ҳикоя қилади. Тацитнинг сўзларига кўра, легионерлар ажойиб режа тузишган: императордан бошлиқнинг саъй-ҳаракатларини ҳурмат билан тақдирлашни сўраш, шунда у тинчланиб, ишдан кетиб, улардан ишлаш талаб қилишдан тўхташи учун. Кўп вақтлар анекдот анекдот бўлиб қолди, токи 2016-йилда 72 ёшли собиқ десантчи Юргин Айгенбро Бад-Эмс тарихий курорт шаҳри атрофидаги тепаликларда кабан овлашга қарор қилмагунча. Унинг эътиборини ташландиқ даладаги иккита текис чизиқ тортди. Юргин, кўринишидан, "Бошқа Ҳикоя"га обуна бўлган ва археология бўйича лавҳаларни кузатиб боради, чунки бу киши табиатда тўғри чизиқлар бўлмаслигини билган. Ўша ерга
Мидуэй Жанги: Япония Акценти Билан Лотерея
Энди эса, яқинроқ замонавийликка ўтамиз. Масалан, Мидуэй жанги ҳақида нима биласиз? Ростгўйлик билан ва Google ёрдамисиз, кўпчилик "АҚШнинг битта идишли ғалабаси" деган ноаниқ бир нарсани айтади, чунки Япония ресурслар бўйича паст эди ва яқинда чиққан фильмни эслатади, у ерда, албатта, ҳаммаси бўрттирилган. Аммо аслида Мидуэй жанги тарихдаги энг трагикомедия жангилардан биридир. Унинг йўналишини ўзгартирган тасодифлар ва хатолар шунчаки кўпки, барча бармоқлар, оёқ бармоқларини ҳам қўшиб олганда, етмайди. Аслида ҳар бири жанг йўналишини таниб бўлмас даражада ўзгартириши мумкин эди. Чунки, масалан, жанг олдидан АҚШнинг Тинч океани флотининг энг яхши командири, адмирал Хелси касал бўлиб қолди. Ва барча кўрсатмаларга зид равишда, ўрнига Раймонд Спрюэнсни қолдирди – бу одам, мансаб иерархияси бўйича, америкалик гуруҳ бошлиғи бўлиши умуман мумкин эмас эди. Бироқ, айнан у АҚШни ғалабага олиб келди, шу жумладан, яна бир, кўринишидан, хатони ҳам содир этди. Ғалаба қозонилган куннинг охирида Спрюэнс мағлуб бўлган Нагумо адмиралининг авианосцлар эскадрильяси қолдиқларини таъқиб қилишни тўхтатиш тўғрисида буйруқ берди. Ва бугунги кунгача кўпгина дарсликлар Спрюэнсни қўрқоқ деб атайди. Ва 1942-йилда катта офицерлар командирни ҳатто юзига уришмоқчи бўлишган, чунки у заиф ва мағлуб бўлмаган япон кучларини қўйиб юборган. Аммо кейин маълум бўлдики, ушлаб олиш ва ҳимоя қилиш учун бошқа бир адмирал – Ямамотонинг кучли линкорлари келаётган экан. Ва агар америкаликлар японларни таъқиб қилишда давом этганларида, уларнинг ўзлари қақшатқич зарбага учраган бўлардилар ва жангда ниҳоясида ғалаба ўрнига дуранг билан тугаган бўларди. Ҳарбий фан нуқтаи назаридан, Спрюэнс ҳақиқатан ҳам хато қилган. Унда ҳеч қандай разведка маълумотлари бўлмаган ва у қарорларни ҳақиқатан ҳам қабул қилган – ё қўрқоқликдан, ёки интуицияга ишониб. Аммо айнан шу "қўрқоқлик" АҚШга ғалаба қозониш имконини берди. Ва яна – қандайдир инсоний бўлмаган миқдордаги омад. Бармоқларни букишга тайёрланинг, чунки япон разведкачиси тили айниб, америкаликларнинг авианосцлари йўқлигини айтганлиги сабабли, адмирал Нагумо тўқнашувдан 2 соат олдин хавфни кам баҳолаган. Ва бу биринчиси. Иккинчиси. Йўлдан адашган япон эсминец "Араси" асосий эскадрильядан орқада қолган, уни қувиб кетишга шошилган ва айнан шу тасодифий "йўл кўрсаткич" туфайли америкаликлар асосий япон кучларини топганлар. Учинчиси. Америкаликларнинг ҳаракатларини кузатиши керак бўлган япон сув ости кемалари навигацияда йиллик биринчи хатони содир этганлар, белгиланган жойга бир неча соат кечроқ келганлар ва АҚШ эскадрильясини ўтказиб юборганлар, у эса 100 дан 99 ҳолатда аниқланиб, хабар берилган бўларди. Тўртинчиси. АҚШнинг "Тарпон" сув ости кемаси "Кага" япон авианосцини торпедалар билан йўқ қилишга уринган. Ҳақиқатда учта торпедадан иккитаси ўтиб кетган, биттаси эса портламаган. "Кага"ни ниҳоят бошқа авианосц – "Сорю"ни бомбардимон қилиш топширилган учувчилар чўктирганлар. Ах, шу учувчилар у ерда умуман бўлиши керак эмас эди. Ва улар авианосцларга эга
Нидерландия: Олтин Давр ва Ушалмаган Австралия
Нидерландиядан бошлаймиз. Агар ким билмаса, бир вақтлар кичик мамлакат жаҳон супердержаваларидан бири бўлган. Ҳаммаси 1581-йилда Испаниядан мустақиллигини эълон қилишдан бошланган. Расман, бу аллақачон бошланган мустақиллик урушини давом эттирган, у 1648-йилдагина тугайди. Аммо амалда, кўпчилик уруш фақат қоғозда бўлган, шу пайтда бу уруш даврида давлатнинг олтин даври кечган. Голландия Шарқий Ҳиндистон компанияси дунёдаги биринчи акциядорлик жамиятига айланган. 1669-йилда у тарихдаги энг бой хусусий фирма мақомини олган. Шарқий Ҳиндистон компанияси ҳатто хусусий армияга эга бўлган, у, масалан, португалларни Индонезиядан муваффақиятли равишда ҳайдаб чиқарган. Япония, Хитой, Цейлон, Индонезия билан савдо Нидерландиялик йигитлар томонидан монополия қилинган. Европа улар билан ҳисоблашган, дейиш – ҳеч нарса демаслик. Қариб барча замонавий молия бозори шу мамлакатда асос солинган ва ўша пайтларда нидерландлар биринчи фонд биржасини, трансмиллий корпорацияни, божхона, солиқ тизимлари ва ҳоказоларни яратганлар. Айнан шу ерда, айтиб ўтиш жоизки, замонавий Нидерландияни Голландия деб аташнинг сабаби тушунмовчилиги ётади. Голландия – Амстердам пойтахти бўлган Бирлашган провинциялар республикасининг номи. Де-факто, айнан шу ерда Нидерландияни супердержавага айлантирган барча жараёнлар бошқарилган. Айнан шу ерда Шарқий Ҳиндистон компаниясининг бош офиси жойлашган бўлган. Шунинг учун барча меҳмонлар мамлакатни Голландия деб аташган, майда деталларга эътибор бермасдан. Ёрқин мисол – Пётр I, у барча ҳужжатларда айнан шу сўзни ишлатган. Ва бошқа ҳукмдорлар ҳам ортда қолишмаган. Умуман олганда, энг ривожланган ҳудуд номи бутун мамлакат номи сифатида қабул қилинган, бундан Нидерландия то ҳозиргача азият чекмоқда. Фақат 2020-йилда мамлакатнинг расмий муассасалари "Голландия" номини ишлатишдан воз кечганлар. Бизни эса бошқа нарса қизиқтиради: XV асрда энг бой ва энг таъсирли давлатлардан бири бўлган супердержава қаерга йўқолди? Албатта, бу мураккаб мавзу, аммо бу жараёнларни тушунишга ёрдам берадиган битта аҳмоқона хато бор. 1606-йилда Шарқий Ҳиндистон компаниясининг кемаларидан бири Вильям Янзон қўмондонлиги остида Янги Зеландия деб номлаган оролга етиб келган. Вильям Австралияга тушган ва буни қилган биринчи европалик бўлган. Ҳозир барча дарсликларда Австралиянинг кашфиётчиси сифатида британиялик Жеймс Кук номи тилга олинади, аммо у қитъа соҳилларига фақат 1770-йилда етиб келган. Биринчи бўлиб 1606-йилда голландиялик Янзон бўлган. Ва ҳозир Австралия аҳолиси нидерланд тилида гаплашиши мумкин эди, агар Вильямнинг аҳмоқона хатоси бўлмаганида. Тадқиқотчи, молиячи бўлиб туғилган, қитъа ҳеч қандай фойда келтирмайди, деб таъкидлаган. Маҳаллий жойларни бироз ўрганиб чиққан голландияликлар ҳеч нарсадан ҳайратга тушмаганлар. Кейинги йилларда Нидерландияда Австралияни колонизация қилиш масаласи бир неча марта кўтарилган, аммо гаплардан нарига ўтмаган. Ва кейин Британия қитъага етиб келган, уни колонизация қилган ва ресурсларни сўриб олишни бошлаган, бунинг ҳисобига у
Карансебеш: Ўзларини Мағлуб этган Жанг
Муқаддас Рим Империясининг сўнгги куч-қудратини йўқотган яна бир хатога ўтамиз. 1787-йилда навбатдаги рус-турк уруши бошланди. Аммо бошқалардан фарқли ўлароқ, унда ўзига хос жиҳат бор эди. Икки давлат ўртасидаги жанжал Европани бепарво қолдирмади, улар Осман империясининг жуда тез кучсизланишини истамаганлар. Британия, Франция ва Пруссия Туркияни қўллаб-қувватлаган, аммо Россиянинг қўлида бир козири бор эди – Муқаддас Рим Империяси билан ҳарбий иттифоқ. У ҳам ўз умрини яшаб бўлган, аммо ҳали ҳам кучли эди. Габсбургларнинг австриялик қариндошлик алоқалари эса Европанинг барча юқори уйларида ҳали ҳам сезиларли эди. Умуман олганда, ҳамма нарса яхши кўринарди. Тўғри, амалда Муқаддас Рим Империяси армияси ажойиб манзара эди. Кўчманлар, немислар, славянлар, италянлар, венгрлар ва бошқа миллатлар турли тилларда гаплашганлар, бошқариш қийин бўлган ва раҳбарият қарорларини ҳамиша қўллаб-қувватламаганлар. Айниқса, Осман империяси билан яхши муносабатда бўлган руминлар бунга мисол бўла олади. Бу хилма-хил, ярим автоном қўшин 17 сентябрь 1788-йилда ҳозирги Руминия ҳудудидаги Карансебеш шаҳри яқинида тўпланган. Ҳавода жанговорликка бўлган хавотирли кутиш ҳукм сурарди. Баъзи жойларда – ҳатто ҳаддан ташқари хавотирли. Туркияни ҳайратда қолдириб ҳайратга солмадилар, ва османлар, разведка маълумотларига кўра, Австрия ҳудудига ҳужум операцияларини режалаштирганлар. Қисқаси, ваҳима кўп эди. Қўмондонлардан бири туркларнинг у ерга келиб қолмаганлигини текшириш учун гусарларни дарёнинг нариги соҳилига доимий равишда юборарди. Ўша куни кечқурун гусарлар рейд вақтида алкоголли ичимликлар билан крестьянинга дуч келишди. Бошқа версияга кўра, гусарлар руминлар бўлишган ва қасддан карвонни ўғирлашган. Учинчи версияга кўра, ўғирланган карвон ҳақидаги миш-мишлар турк диверсантлари томонидан тарқатилган фейк бўлган. Асосийси шундаки, кейинги воқеалар аниқ ҳужжатлаштирилган. Йўқолган гусарлар учун пиёда аскарлар юборилган ва икки қўшин тури ўртасида тортишув бошланган. Яна, бир версияга кўра, бу маст ҳолда бўлган. Иккинчиси миллий қарама-қаршиликларни, учинчиси эса шпионларни
