Podgląd streszczenia
Chaos, Błędy i Szczęście: Siły Kształtujące Historię
[muzyka] [muzyka] Siemanko, moi drodzy! Wiecie, w życiu każdego z nas, niezależnie od tego, jak potoczne by ono nie było, zawsze znajdzie się miejsce na dwie rzeczy. Po pierwsze – to oczywiście gorąca herbata z czymś słodkim i lajk pod filmem „Innej Historii”. No a po drugie – to stary, dobry bałagan. Bez niego w historii ludzkości nie obyło się żadne szanujące się wydarzenie. I często właśnie bałagan, błędy czy zwykłe, nieprawdopodobne zbiegi okoliczności zmieniały bieg naszej cywilizacji nie do poznania. Dlatego zaparzajcie swoją herbatę, rozsiądźcie się wygodnie i przygotujcie. Z tej strony, no po prostu nieprzyzwoicie duży odcinek o roli bałaganu, błędów i zbiegów okoliczności w życiu ludzkiej historii. Niedawno na kanale pojawił się materiał o tym, jak mógłby wyglądać zachowany starożytny Egipt i co by z tego wyszło. Bardzo polecamy go obejrzeć. A tutaj czeka nas historia o tym, jak potencjalnie cała cywilizacja zniknęła przez jedną głupią radę wyroczni.
Od Egiptu do Persji: Utracona Imperium Handlowe
Aby zrozumieć, o czym mowa, zerknijmy na mapę współczesnego Egiptu. Jego perłą jest oczywiście Kanał Sueski, arteria łącząca Morze Śródziemne i Morze Czerwone. Tylko w XX wieku o niego walczono co najmniej w dwóch dużych i czterech mniejszych konfliktach. I nic dziwnego, bo możliwość skrócenia drogi o 8000 km i popłynięcia do Indii, bez okrążania Afryki, jest warta fortunę nawet dzisiaj. No a w przeszłości ta arteria w zasadzie przenosiła podróżowanie z kategorii niemożliwych do możliwych. Bo okrążając Afrykę, do Indii kilka tysięcy lat temu ludzie fizycznie nie mogli popłynąć, a skrócając drogę – jak najbardziej. Czym też skorzystał Dariusz I, tworząc kanał faraonów. Po zdobyciu Egiptu około 500 roku p.n.e. Dariusz jako pierwszy spełnił marzenie ludzkości. Europa zaczęła handlować z Indiami i Chinami, a także łatwiej dostarczać towary na Bliski Wschód i z powrotem. Przez długi czas ze względu na brytyjską i amerykańską wyższość wyczyny Kolumba w oficjalnej historii nie mogły być umniejszane. Dlatego w podręcznikach rzadko i bardzo niechętnie pisano o istnieniu morskich dróg z Indiami i starożytnych, bardziej rozwiniętych cywilizacjach. Ale teraz tabu zostało zdjęte. I powszechnie wiadomo, że na przykład w starożytnym Rzymie był tak duży popyt na jedwab z Indii i Chin, że Pliniusz Starszy nazywał to szaleństwo jedną z przyczyn gospodarczego upadku imperium. Kiedy ludzie zastawiali domy, żeby kupić upragnioną tkaninę i się wyróżnić, a pieniądze odpowiednio uciekały do Indii – flashbacki z wystąpień Donalda Trumpa, prawda? No a Rzym z Indiami handlował przez ten sam kanał faraonów. Nieco wcześniej robiła to też Persja, zamykając główny achivement, który pozwala po prostu dobrym cywilizacjom stać się wielkimi i pozostawić ślad w historii. Ten achivement nazywa się „wpływy międzynarodowe” i każda wielka imperia tak czy inaczej go zdobywała. Grecy handlowali, pisali poematy i budowali kolonie od Afryki po Krym. Rzymianie nieśli wpływy ogniem i mieczem, a Chiny – kulturą. Ale w zdecydowanej większości przypadków decydującą rolę odgrywał handel. Persów pamiętamy jako wojowników, ale dzięki handlowi rozprzestrzenili swoje wpływy na pół świata i od czasów Dariusza nadal odgrywają dużą rolę w świecie. Fenicjanie dzięki handlowi rozprzestrzenili swój alfabet, a Wielka Brytania, Hiszpania, Portugalia i Francja dosłownie stały się supermocarstwami, handlując z całym światem, w czym niespodziewanie narodziły się Stany Zjednoczone Ameryki. Większość historyków skłania się ku opinii, że starożytny Egipt zgubił zamknięty na sobie. Ale nie miał Egipt tej „fiszki”, która przeniosłaby kraj na nowy poziom i zachowała cywilizację w historii. Pozwalało to istnieć tysiące lat, ale bliżej początku naszej ery bez miękkiej siły i wpływów na światowej arenie przetrwać się nie dało. Religia, kultura, handel – Egipt nie zainwestował w żadną z tych gałęzi. Co częściowo jest zrozumiałe, gdy mówimy o kraju otoczonym pustyniami po prawej i lewej, a morzem od dołu i od góry. Ale
Wielka Brytania, Celtowie i Utracone Srebro: Najdroższy Błąd Rzymu
Tego nie potrafili Celtowie, o których też niedawno mieliśmy materiał. I, jak już się domyśliliście, tutaj też jest błąd. I to nie jeden, a dwa naraz. Oba zdarzyły się w I wieku naszej ery za cesarza Klaudiusza z jednego i tego samego powodu. Pierwszy doprowadził do zniknięcia państwa Celtów, a drugi, być może, do zniknięcia samego Rzymu. Przecież Klaudiusz, który doszedł do władzy po Kaliguli w 41 roku, nie cieszył się szczególną popularnością. Decyzja, jak zawsze w starożytnym świecie, była prosta: coś podbić i zarobić. Rzym nieco wyróżniał się wśród innych tym, że pod „zarobić” rozumieli nie tylko grabieże, ale też wydobywanie jakichś zasobów, tworzenie miejsc pracy i tym podobne. Celtom jednak od tego nie było łatwiej, bo jedną z celów ekspansji gospodarczej Rzymu wybrano Brytanię. W 43 roku naszej ery wylądował tam legendarny Wespazjan, który później zostanie cesarzem. Celtowie walczyli dzielnie, ale zostali zmiażdżeni. I już w lipcu Klaudiusz osobiście przyjmował kapitulację dwunastu lokalnych władców i pocierał ręce, spodziewając się napływu niewolników, zboża i, przede wszystkim, srebra. Monety w Rzymie były czymś więcej niż tylko pieniędzmi. Wybijano na nich profil cesarza. I zrozumiałe jest, że kto więcej zrobił, ten częściej pojawia się na rynkach – swoista reklama natywna. Tylko że z Brytanią ewidentnie nie wyszło. Srebro tam było, ale nawet blisko nie pokrywało kosztów, które szły na tłumienie powstań wszelkiej maści Boudicci i budowę wałów Hadriana i innych fortyfikacji obronnych. Konsensus historyków jest taki, że w najlepszym wypadku Brytania jako prowincja miała zerowy bilans. A co za tym idzie, wiedząc to, Klaudiusz raczej by się tam nie wybierał. Mieli szansę zachować wielką cywilizację Celtowie, a kto wie, może i później niż normańskie podboje rdzenni Brytyjczycy mogliby stawić opór. A Rzym z drugiej strony, aktywa uzyskał co prawda przyjemne, ale w ogóle nie pomagające imperium. Stąd drugi błąd, który National Geographic nazwało ni mniej, ni więcej, a najdroższym w historii Rzymu. Bo nie tylko w Brytanii Klaudiusz szukał srebra. Prace szły na wszystkich granicach imperium. I na przykład jeden z epizodów opisał rzymski historyk Tacyt w swoich „Rocznikach”. Opowiada o grupie legionistów, którzy mieli serdecznie dość, a legat zmuszał ich do szukania srebra w Niemczech. Według Tacyta, legioniści wymyślili sprytny plan: zwrócić się do cesarza z prośbą o nagrodzenie wysiłków dowódcy z honorami, żeby ten się uspokoił, odpuścił i odczepił się od nich z żądaniami pracy. Długo czas anegdota uważana była za anegdotę, dopóki w 2016 roku 72-letni były spadochroniarz Jürgen Eigenbrod nie postanowił polować na dziki na wzgórzach wokół historycznego uzdrowiska Bad Ems. Jego uwagę przykuły dwie równe linie na opuszczonym polu. Jürgen, widocznie, jest subskrybentem „Innej Historii” i śledzi materiały o archeologii, bo mężczyzna wiedział, że w naturze nie ma prostych linii. Przybyłym na miejsce archeologom udało się znaleźć od razu dwa rzymskie
Bitwa o Midway: Loteria z Japońskim Akcentem
No a my proponujemy przenieść się bliżej współczesności. Co na przykład wiecie o bitwie pod Midway? Szczerze i bez Google jesteśmy pewni, że większość mruknie coś niewyraźnego o „jednostrzałowym zwycięstwie USA”, bo Japonia ustępowała zasobami, i wspomni niedawny film, gdzie oczywiście wszystko zostało podkoloryzowane. Ale tak naprawdę bitwa pod Midway – to jedno z najbardziej tragikomicznych starć w historii. Zbiegów okoliczności i błędów, które zmieniły jej bieg, jest tyle, że na wszystkich palcach, wliczając nogi, by nie starczyło. Dosłownie każdy mógł zmienić bieg starcia nie do poznania. Bo na przykład przed bitwą w USA zachorował najlepszy dowódca Floty Pacyfiku USA admirał Halsey. A wbrew wszelkim instrukcjom zostawił zamiast siebie Raymonda Spruance'a – człowieka, który z racji hierarchii służbowej nie powinien w ogóle dowodzić amerykańską grupą. Jednak właśnie on doprowadził USA do zwycięstwa, w tym dokonując kolejnego, pozornie, błędu. Pod koniec zwycięskiego dnia Spruance wydał rozkaz zaprzestania pościgu za rozgromionymi resztkami zespołu lotniskowców admirała Nagumo. I do dziś wiele podręczników nazywa Spruance'a tchórzem. A starsi oficerowie w 1942 roku prawie że chcieli obić dowódcy twarz za to, że puścił już słabe i niedobitki siły japońskie. Ale później okazało się, że na przechwycenie i osłonę szły już potężne pancerniki innego admirała – Yamamoto. I gdyby Amerykanie kontynuowali pościg za Japończykami, to sami wpadliby w zasadzkę, a bitwa ostatecznie zakończyłaby się nie zwycięstwem, a remisem. I przecież z punktu widzenia nauki wojskowej Spruance faktycznie się pomylił. Nie miał żadnych danych wywiadowczych, i decyzje podejmował faktycznie – czy to ze strachu, czy ufając intuicji. Ale właśnie ta „tchórzostwo” pozwoliło USA zwyciężyć. A jeszcze – jakieś nieludzkie ilości szczęścia. Przygotujcie się do zagryzania palców, bo z powodu tego, że japoński zwiadowca się przejęzyczył i powiedział, że Amerykanie nie mają lotniskowców, admirał Nagumo nie docenił zagrożenia na 2 godziny przed starciem. I to raz. Dwa. Zgubiony z kursu japoński niszczyciel „Arashi” odstał od głównej eskadry, rzucił się w pogoń, i tylko dzięki temu przypadkowemu „przewodnikowi” Amerykanie znaleźli główne siły japońskie. Trzy. Japońskie łodzie podwodne, które miały śledzić ruchy Amerykanów, popełniły pierwszy od roku błąd nawigacyjny, przyszły w wyznaczone miejsce z kilkugodzinnym opóźnieniem i przegapiły eskadrę USA, którą w 99 przypadkach na 100 by wykryli i zgłosili gdzie należy. Cztery. Łódź podwodna USA „Tarpon” próbowała zniszczyć japoński lotniskowiec „Kaga” torpedami. W rzeczywistości z trzech torped dwie minęły, a jedna nie wybuchła. „Kaga” ostatecznie został zatopiony przez lotników, którzy zgodnie z zadaniem mieli bombardować inny lotniskowiec – „Soryu”. Ach tak, tych lotników tam w ogóle nie miało być. I znaleźli się przy lotniskowcach z czystego przypadku, myląc współrzędne i czekając na nowy rozkaz. I to zatopili go zaledwie sześcioma bombami,
Niderlandy: Złoty Wiek i Utracona Australia
Zacznijmy od Niderlandów. Jeśli ktoś nie wie, w swoim czasie maleńki kraj był jedną z światowych supermocarstw. Zaczęło się od proklamowania niepodległości od Hiszpanii w 1581 roku. Formalnie kontynuowało już trwającą wojnę o niepodległość, która zakończy się dopiero w 1648 roku. Ale de facto, w większości wojna była tylko na papierze, podczas gdy w rzeczywistości na okres tej wojny przypadł złoty wiek państwa. Holenderska Kompania Wschodnioindyjska stała się pierwszym na świecie akcyjnym towarzystwem. W 1669 roku otrzymała tytuł najbogatszej prywatnej firmy w historii. Kompania Wschodnioindyjska miała nawet prywatną armię, która na przykład skutecznie wyparła Portugalczyków z Indonezji. Handel z Japonią, Chinami, Cejlonem, Indonezją faktycznie był monopolizowany przez chłopaków z Niderlandów. Powiedzieć, że w Europie się z nimi liczono, to nic nie powiedzieć. Prawie cały współczesny rynek finansów jest zakorzeniony właśnie w tym kraju, i w tamtych czasach Holendrzy stworzyli pierwszą giełdę papierów wartościowych, korporację transnarodową, system ceł, podatków i tak dalej, i tak dalej. Właśnie tutaj, nawiasem mówiąc, tkwi nieporozumienie, przez które współczesne Niderlandy nazywa się Holandią. Holandia to nazwa republiki Zjednoczonych Prowincji ze stolicą w Amsterdamie. De facto właśnie tam rządzono wszystkimi procesami, które uczyniły Niderlandy supermocarstwem. Tam też mieściła się główna siedziba Kompanii Wschodnioindyjskiej. Dlatego wszyscy odwiedzający nazywali kraj Holandią, specjalnie się nie przejmując szczegółami. Wyraźny przykład – Piotr I, który we wszystkich dokumentach używał właśnie tego słowa. I inni władcy nie pozostawali w tyle. W sumie nazwę najbardziej rozwiniętego regionu przyjęto za nazwę całego kraju, od czego Niderlandy cierpią do dziś. Dopiero w 2020 roku oficjalne instytucje kraju zrezygnowały z używania nazwy „Holandia”. No a nas interesuje coś innego: dokąd zniknęło supermocarstwo, które w XV wieku było najbogatszym i jednym z najbardziej wpływowych? To oczywiście złożony temat, ale jest jeden głupi błąd, który pomoże zrozumieć wszystkie procesy. W 1606 roku jeden z statków Kompanii Wschodnioindyjskiej pod dowództwem Williama Janszoona dotarł do wyspy, którą nazwał Nową Zelandią. Willem wylądował też w Australii, stając się pierwszym Europejczykiem, który to zrobił. Teraz we wszystkich podręcznikach odkrywcą Australii nazywa się Brytyjczyk James Cook, ale on dotarł do brzegów kontynentu dopiero w 1770 roku. Pierwszy był Holender Janszoon w 1606 roku. I teraz mieszkańcy Australii mogliby mówić po niderlandzku, gdyby nie głupi błąd Willema. Badacz, będąc finansistą do szpiku kości, stwierdził, że kontynent nie przyniesie żadnych korzyści. Niewiele badając teren, Holendrzy nie byli niczym zachwyceni. W kolejnych latach w Niderlandach kilka razy podnoszono kwestię kolonizacji Australii, ale dalej rozmów nie posunęli się. A potem do kontynentu dotarła Wielka Brytania, skolonizowała go i zaczęła wysysać zasoby, dzięki którym
Karanszebesz: Bitwa, Którą Przegrali Sami Sobie
Przejdźmy do innego błędu, który kosztował Święte Cesarstwo Rzymskie ostatnie resztki potęgi. W 1787 roku wybuchła kolejna wojna rosyjsko-turecka. Ale w przeciwieństwie do poprzednich, miała ona coś wyjątkowego. Rozgrywki dwóch krajów nie pozostały niezauważone przez Europę, która nie chciała, aby Imperium Osmańskie zbyt szybko traciło potęgę. Wielka Brytania, Francja i Prusy udzielały Turcji wsparcia, ale Rosja miała asa w rękawie – sojusz wojskowy ze Świętym Cesarstwem Rzymskim. Ono też dożywało swoich dni, ale nadal było silne. A także więzy pokrewieństwa austriackich Habsburgów nadal czuły się we wszystkich wysokich domach Europy. W sumie wszystko wyglądało świetnie. Prawda, że w praktyce armia Świętego Cesarstwa Rzymskiego przedstawiała dziwne widowisko. Cyganie, Niemcy, Słowianie, Włosi, Węgrzy i inne narodowości mówili różnymi językami, z trudem się nimi zarządzano i nie zawsze popierano decyzje kierownictwa. W szczególności dotyczyło to Rumunów, którzy z Imperium Osmańskim mieli całkiem niezłe stosunki. Ta różnorodna, półautonomiczna armia 17 września 1788 roku zebrała się pod miasteczkiem Karanszebesz na terenie współczesnej Rumunii. W powietrzu unosiło się niepokojące oczekiwanie bitwy. Miejscami – nawet zbyt niepokojące. Natarciem zaskoczyć Turcji się nie udało, i Osmanowie, według danych wywiadowczych, planowali operacje ofensywne na terytorium Austrii. Krótko mówiąc, było dużo paniki. Jeden z dowódców stale wysyłał huzarów na drugi brzeg rzeki, aby sprawdzić, czy tam nie przyszli Turcy. Wieczorem tego dnia huzarzy podczas rajdu spotkali chłopa z beczkami alkoholu. Według innej wersji, huzarzy byli Rumunami i celowo ograbili tabor. Według trzeciej, plotki o ograbenym taborze były w ogóle fejkiem, rozsianym przez tureckich dywersantów. Najważniejsze, że dalsze wydarzenia zostały jasno udokumentowane. Do zaginionych huzarów wysłano piechurów, i między dwoma rodzajami wojsk wywiązała się kłótnia. Znowu, jedna wersja mówi, że sprawa była po pijaku. Druga odwołuje się do konfliktu narodowości, a trzecia – do szpiegów. Ale błąd, który popełnił jeden z uczestników potyczki, mógł kosztować życie całe Święte Cesarstwo Rzymskie, bo ten nieznany żołnierz krzyknął: „Turcy!” Może w ten sposób próbował odwrócić wszystkich od konfliktu. Może po pijaku zażartował, ale to natychmiast doprowadziło obecnych do szału. Turków i tak wszyscy się bali, a nagłe natarcie, jeszcze na tle własnych rozgrywek, mogło kosztować życia wszystkich obecnych. Więc piechurzy i huzarzy zaczęli strzelać na oślep, krzyczeć
