Qisqacha mazmun parchasi
Stoitsizmning Faol Ruhiy Mashqlari: Oʻz-oʻzini Takomillashtirish Yoʻli
Stoitsizm falsafasi, qadimiy Yunonistonda paydo boʻlgan boʻlsada, bugungi kunda ham oʻz dolzarbligini yoʻqotgani yoʻq. Bu – shunchaki nazariy bilimlar toʻplami emas, balki hayotga boʻlgan amaliy qoʻllanmadir. Axborot oqimi va turli tashvishlar bilan toʻla zamonaviy dunyoda, stoik donishmandlikka murojaat qilish ichki xotirjamlik va barqarorlikni topishning kaliti boʻlishi mumkin. Ayniqsa, fransuz faylasufi Pyer Ado tomonidan rivojlantirilgan «faol» ruhiy mashqlar konsepsiyasi diqqatga sazovordir. Epiktet taʼlimotlariga asoslangan bu mashqlar, shaxsni oʻzgartirish va donishmand idealiga yaqinlashishning samarali usulidir.
Kirish: Falsafa – Hayot Tarzi
Stoitsizm doimo avtarkiya – yaʼni oʻziga toʻliqlik va ichki ozodlikka urgʻu bergan. Bu holatda inson faqat oʻziga bogʻliq boʻladi. Pyer Ado qadimiy falsafani oʻrganar ekan, bu intilishni turli falsafiy maktablarga xos universal ideal sifatida koʻrgan. Afsuski, koʻpchilik insonlar tashqi sharoitlar, hissiyotlar va istaklar qurboniga aylanib, oʻz haqiqiy «men»idan uzoqlashib qoladi. Qadimiy stoiklarning bu muammoga yechimi – falsafani kundalik hayot tarziga aylantirish boʻlgan. Ular uchun ruhiy mashqlar shunchaki marosim emas, balki «oʻziga qaytish», tashvish, nafs va haddan tashqari istaklardan kelib chiqqan begonalashuv holatidan ozod boʻlish usuli edi. Stoiklarning fikricha, falsafa – bu oʻrganiladigan fan emas, balki hayot tarzi. Epiktet yozganidek, baʼzi odamlar «insondek yashash sanʼati» haqida gapiradi, lekin oʻzlari munosib hayot kechirmaydilar. Seneka buni haqiqiy donishmandlikka (falsafaga) boʻlgan sevgi, soʻzga (filologiyaga) aylantirish bilan qiyoslagan. Musoniy Ruf «koʻplab nazariyalarga berilib ketgan» sofistlardan va nazariyalari «inson hayotini oʻz ichiga oladigan» «buzilgan va yumshoq» faylasuflardan ogohlantirgan. Epiktet ham oʻz bilimlarini amalda qoʻllamaydigan, faqat silogizmlar va gipotetik argumentlarni tahlil qilish bilan cheklanadiganlarga achinardi. Stoiklar uchun falsafa – bu boshqacha yashash va dunyoga yangi nigoh bilan qarashga imkon beradigan mashq usuli edi. Bu mashqlarning maqsadi – stoik koʻrsatmalarini tushunishni mustahkamlash va ichki maqomga aylantirish, toki inson mayda janjallardan tortib, jiddiy falokatlargacha boʻlgan har qanday qiyinchiliklarni xotirjamlik bilan qarshi olsin. Bunday xotirjamlik egoizmdan emas, balki oʻzi muammoga botib turganida boshqalarga qanday yordam berish qiyinligini tushunishdan kelib chiqadi. Stoitsizm hayotning oʻzgaruvchan tuprogʻida mustahkam poydevor yaratadi, bu esa muqarrar qiyinchiliklarni samaraliroq yengishga imkon beradi. Oʻz navbatida, qoʻlga kiritilgan kuch va barqarorlik bizni dunyoda yanada koʻproq hozir boʻlishga va yaqinlarimizni qoʻllab-quvvatlashga tayyor boʻlishga undaydi.
Asosiy Gʻoyalar: Stoik Amaliyotining Uch Ustuni
Pyer Ado ruhiy mashqlarning bir necha turlarini ajratib koʻrsatadi. Ular orasida ertalabki va kechki mulohazalar bor, bu paytda inson kelgusi kunni rejalashtiradi yoki oʻtgan kunni tahlil qilib, stoik taʼlimotlarga amal qilish haqida oʻylaydi. Shuningdek, premeditatio malorum – yaʼni musibatlarni oldindan koʻra bilish va ularni qanday qilib kuch va shaʼn bilan qarshi olish haqida oʻylash amaliyoti mavjud. Bu mashqlarda musibatlarning bizdan tashqari ekanligi va shuning uchun ular yomonlik emasligi eslatiladi. Biroq, Ado «faol» stoik mashqlariga alohida eʼtibor qaratadi, ularni «odatlar hosil qilishga qaratilgan amaliy mashqlar» deb ataydi. U qisqacha uchta mashqni tilga oladi: oʻzini tutish, burchni ado etish va behoishta narsalarga beparvo boʻlish. Bu uch turdagi faol mashqlar, Epiktet tomonidan ajratilgan va stoik anʼanasida «uch intizom» sifatida tanilgan uchta amaliy soha bilan mukammal mos tushadi. Ado soʻzlariga koʻra, «Mark Avreliy davridagi stoitsizmning eng buyuk avtoritasi» boʻlgan Epiktet, «Enchiridion»ning birinchi kitobidagi mashhur boʻlinmaga asoslanib, narsalarning «bizga bogʻliq boʻlganlari» va «bogʻliq boʻlmaganlari»ni ajratib koʻrsatgan uchta sohaga ishora qilgan. Epiktetning fikricha, «bizga bogʻliq boʻlgan narsalar – bu bizning baholash hukmlarimiz, harakatga undovchi sabablar, istaklar, nafratlar – umumiy qilib aytganda, barcha bizning ishimiz». Ado yozganidek, «bizga bogʻliq boʻlgan narsalar – bu bizning oʻz jonimizning harakatlari, chunki biz ularni tanlashda erkinmiz». Bu jon harakatlari orasida baʼzilari hukm va rozilik sohasiga, boshqalari istak sohasiga, nihoyat, uchinchilari harakatga undovchi sabablar sohasiga tegishli. Shu tariqa, Ado taʼkidlagan faol mashqlardan oʻzini tutish istaklar sohasiga, burchni ado etish harakatlar sohasiga, behoishta narsalarga beparvo boʻlish esa hukm va rozilikni toʻgʻri ishlatishga tegishli.
Oʻzini Tutish (Enkrateia)
Oʻzini tutishga erishish uchun, Ado fikricha, istak va intilishlarni tubdan kamaytirish zarur. Ularni faqat axloqiy fazilat – yaʼni «bizga bogʻliq boʻlgan» yagona narsa bilan cheklash kerak. Xuddi shunga oʻxshash, nafratlarimiz ham axloqiy yomonlikdan iborat boʻlishi lozim. Bu ikki sohadan tashqariga chiqqan har qanday narsa bizning nazoratimizdan tashqarida va uning haqida tashvishlanish befoyda vaqtni yoʻqotishdir. Qadimiy manbalar oʻzini tutish tushunchasiga qoʻshimcha maʼlumotlar beradi. Diogen Laertskiy Zennon Kitiyskiyning oʻzini tutish va avval tilga olingan avtarkiya (oʻziga toʻliqlik) namunasini tasvirlaydi. Zennon oʻzining «tejashkorligi, qashshoqlikdan mamnunligi [va] ijtimoiy xatti-harakatlardagi chekinishi» bilan tanilgan. Zennodot epigrammasida Zennonni «oʻziga toʻliqlik (avtarkiya) ixtirochisi» deb atagan, u boylikdan voz kechgan va maktabiga «qoʻrqmas erkinlikning onasi» deb nom bergan. A. A. Long Zennonning jamoatchilik oldida yashaganini, lekin muvaffaqiyatning umumiy qabul qilingan belgilariga beparvo boʻlganini va boshqalar askedizm deb atagan narsadan chuqur mamnun boʻlganini taʼkidlaydi. Long yozishicha, enkrateia (oʻzini tutish) ataraksiya (xotirjamlik holati) bilan bir xil emas, lekin «uchta ellinistik maktab ham xotirjamlik idealini ilgari suradi, unga erishish esa istaklarni oqilona nazorat qilishning zarur sharti». Zennon uchun moddiy neʼmatlardan voz kechishga urgʻu berilgan boʻlsa-da, hayotda pul bilan sotib olib boʻlmaydigan koʻplab narsalar mavjud. Ado bunday «boylik va sogʻliq kabi istaladigan narsalar» bizga bogʻliq emasligini va shuning uchun ularning yoʻqligi odamlarni haddan tashqari baxtsiz qila olishini tasvirlaydi. Haqiqatan ham, sogʻliq iqtisodiy holatga bogʻliq boʻlishi mumkin, lekin eng qimmat tibbiy sugʻurtaga ega boʻlganlar ham kasal boʻlishadi va baʼzan hech qanday sababsiz. Baʼzan men oʻzim kitob oʻqish uchun tinchlik va osoyishtalikni istayman. Bu hech qanday pul turmaydi, lekin men baʼzan haddan tashqari bogʻlanib qoladigan istakdir. Boshqa shaxsiy misol: men farzandim maʼlum bir tarzda, masalan, qadrdon onasiga hurmat bilan munosabatda boʻlishini istardim. Yana, bu moddiy neʼmat emas, lekin bu istak va u meni besh yoshli bolakayning ixtiyoriga qoʻyadi, u koʻp jihatdan yoqimtoy boʻlsa-da, mening istaklarimni birinchi oʻringa qoʻymaydi – yoki aslida hech qachon qoʻymaydi. Tipik, nostoik «kerakli» yoki shunchaki istalgan narsalar – pul, sogʻliq, martaba, romantik munosabatlar, jim xona, gʻayrioddiy itoatkor bola – dan teskarisiga qarab, ularni chiqarib tashlash oʻrniga, biz bularning barchasini tashlab, eng zarur narsadan boshlashimiz va keyin unga qoʻshishimiz kerak. Axloqiy fazilat – bu oʻzini tutishga erishmoqchi boʻlsak, biz istashi kerak boʻlgan yagona narsadir. Boshqa tomondan, axloqiy yomonlikdan qochishga harakat qilishimiz kerak. Qiyinmi? Ha. Gʻayriinsoniy qobiliyatlar talab qiladimi? Ehtimol. Haqiqatan ham, Long taʼkidlaganidek, zamonaviy antropologiya insonlarning manfaatlarini va
Burchni Ado Etish (Kathekonta)
Burchni ado etish boshqa ikki faol mashqdan farq qiladi, chunki u, pirovardida, boshqa odamlarga bogʻliq. Bizga nima bogʻliq va nima bogʻliq emasligi haqidagi farqni yodda tutish muhim va boshqa odamlar oldidagi majburiyatlarimizni bajarganimizda, biz oʻzimizning axloqiy niyatimizni nazorat qilishimizni tan olish muhim. Harakatlarimiz natijasi – ular qanday qabul qilinishi, boshqa odam bilan munosabatlarimiz yaxshilanadimi, uning kelajakdagi umidlarining ortishimi – bizga bogʻliq emas. Stoizmga yangi kirganlar baʼzan bu falsafaning ijtimoiy elementiga hayron boʻlishadi, uni his-tuygʻularni bostirish va azob-uqubatlarni kamaytirish uchun dunyodan chekinish deb oʻylashadi. Bunday yondashuv, afsuski, bizni tabiatimizga muvofiq yashashimizga imkon bermaydi, chunki bizning tabiatimiz – bu oqilona inson tabiatidir, uning rolimizga qarab majburiyatlari bor: fuqaro, doʻst, ota-ona, turmush oʻrtoq. Mark Avreliy yozganidek: > «Chunki biz hamkorlik qilish uchun yaratilganmiz, oyoqlar, qoʻllar, qovoqlar, yuqori va pastki tish qatorlari kabi. Bir-birimizga qarshi harakat qilish – tabiatga qarshi harakat qilishdir; va bir-birimizga qarshi harakat qilish – xafa boʻlish va yuz oʻgirishdir». Seneka oʻz navbatida shunday deydi: > «Hech bir maktab mehr-shafqat va muloyimlikka ega emas; hech biri insoniyatga bunday mehr bilan qaramaydi yoki umumiy manfaatga bunday sodiq emas. U biz uchun qoʻygan maqsad – foydali boʻlish, boshqalarga yordam berish va nafaqat oʻzimizga, balki butun jamiyatga va har bir insonning oʻziga gʻamxoʻrlik qilishdir». Ado yozadi: > «Bu «majburiyatlar» nazariyasining asosini topish uchun stoiklar oʻzlarining asosiy intuitiv tushunchasiga qaytadilar: tirik mavjudotning oʻziga boʻlgan instinktiv, dastlabki roziligi, bu tabiatning eng chuqur irodasini ifodalaydi. Tirik mavjudotlar oʻzini saqlab qolish va oʻz yaxlitligiga tahdid soladigan narsalarni itarib yuborish tendensiyasiga ega. Inson aqli paydo boʻlganda, tabiiy instinkt aks sadosi, asoslangan tanlovga aylanadi: biror narsa tanlanadi, chunki u hayotga va bolalarga boʻlgan muhabbat yoki ijtimoiy instinktga asoslangan oʻz hamshaharlarga boʻlgan muhabbat kabi tabiiy tendensiyalarga javob beradi». Uch intizom – istak, harakat va rozilik – bir-biri bilan kesishadi, bu keyinroq muhokama qilinadi. Oʻz istaklaridan voz kechish yoki ulardan ustun turish boshqalar oldidagi majburiyatlarni bajarishda foydali boʻlishi mumkin. Agar biz oʻzimizga haddan tashqari berilib ketsak va istaklarimizni olishga qaratilsak, bu axloqiy oʻsishga toʻsqinlik qiladi. Agar biz ofisda foydali lavozimni olish umidida butun vaqtimizni oʻtkazsak, doʻstimizga yordam bera olmasligimiz mumkin. Agar biz dunyoni kezib, oʻz istaklar roʻyxatimizdan bandlarni oʻchirib tashlasak, bemor ota-ona qoʻngʻirogʻini oʻtkazib yuborishimiz mumkin. Burchni Ado Etish uchun «Enchiridion»dan Iqtiboslar: «Sizning rol oʻynayotganingizni esda tuting, bu rol muallif tanlaganidek boʻladi: agar u qisqa boʻlishini istasa, qisqa, agar uzoq boʻlishini
Behoishta Narsalarga Beparfovlik
Bu mashq bizning oqilonalik qobiliyatimizga eng koʻp tayangan va stoik mantiq toposi bilan eng yaqin bogʻliqdir. Ado mantiqni «ichki nutq mahorati» deb taʼriflaydi. Bu ichki suhbatni diqqat bilan kuzatib borish orqali, bizning mantiqimiz xato ekanligini va natijada hissiy buzilishlarga olib kelishini koʻrishimiz mumkin. Ushbu mashqning mohiyati aynan Mark Avreliyning «Mulohazalar» kitobining 11.16 dagi tasvirlanganida: > «Agar biz beheysht narsalarga beparvo boʻlsak, bitta jon mutlaqo baxtli hayot kechirish uchun oʻzida kuch topadi». Ado buni «ichki» mashq deb taʼriflaydi, oʻzini tutish va burchni ado etishdan farqli ravishda, ular tashqi dunyoga koʻproq yoʻnaltirilgan. Mantiq va keng maʼnoda, donishmandlikni muhokama qilayotganda, bu deyarli erishib boʻlmaydigan, lekin oʻrganishga arziydigan idealni – stoik donishmandni koʻrib chiqish foydalidir. Ado fransuz faylasufi Bernard Grotuyzenning donishmandning koinotga munosabati haqidagi fikrini keltiradi: > «Dunyo haqidagi ongi – bu donishmand uchun oʻziga xos narsa. Faqat donishmand doimo butun rasmni yodda tutadi, dunyoni hech qachon unutmaydi, koinotga nisbatan oʻylaydi va harakat qiladi… Donishmand dunyoning bir qismi, u kosmikdir. U oʻzini dunyodan chalgʻitishiga yoki kosmik yaxlitlikdan ajralishiga yoʻl qoʻymaydi… Donishmand obrazi va dunyo haqidagi tushuncha, shunday deymizmi, ajralmas bir butunlikni tashkil etadi». Qayta yoʻnaltirilganingizda, Koinot ulkan ekanligini, bu «bir kishilik shou» emasligini va cheksiz koʻplab harakatlanuvchi qismlarni oʻz ichiga olganini tushunasiz, bizning «ahamiyatsiz boʻlishimiz» – bu Ado tomonidan stoitsizmda «indifferentlar» (beheysht narsalar) kontseptsiyasini tushuntirishdir. Beheysht narsalarga beparvolik – bu azob berishi mumkin boʻlgan hamma narsadan hissiy jihatdan yopilishni va natijada kichik, izolyatsiya qilingan hayot kechirishni anglatmaydi. Aksincha, ushbu ulkan fon kontekstida ichki nutqimizni mantiqiy tahlil qilish orqali biz oʻzimizning idealimizga – ataraksiya va avtarkiya bilan ajralib turadigan donishmandga yaqinlashamiz. Biz yashayotgan muhitga kengroq qarash bilan bir qatorda, beheysht narsalarga beparvolik – bu ahamiyatsiz boʻlmagan yagona narsaga nozik diqqatni kuchaytiradi: bu bizning axloqiy niyatimizdir. Ado taʼkidlaydiki, bu «odamlarni oʻzlarini va dunyoga boʻlgan munosabatlarini oʻzgartirishga majbur qiladi». Ushbu mashq va oʻzini tutish oʻrtasida maʼlum bir oʻzaro bogʻliqlik mavjud, chunki biz koʻproq oʻziga toʻliqlikka erishish uchun faqatgina nazorat qila oladigan va muhim boʻlgan narsalarga qaratamiz. Beheysht narsalarga beparvolik burchni ado etish bilan ham birlashadi; chunki biz ushbu hayotda bajara oladigan narsalarga qaratamiz, boshqalarga qarab ularning fazilatlarimizni namoyon etish imkoniyatlarini koʻra olamiz – va beheysht narsalarga beparvolik mashqi shuni anglatadiki, ularga yordam berishga qaratilgan harakatlarimizning natijasi bizni tushkunlikka solmaydi. Behoishta Narsalarga Beparfovlik Uchun «Enchiridion»dan
