Özet önizlemesi
Stoacı Ruhsal Egzersizler: Kendini Geliştirmenin Pratik Yolu
Stoacılık, Antik Yunan'da doğmuş olsa da, günümüz dünyasında bilgi bombardımanı ve dikkat dağıtıcı unsurlarla dolu hayatımızda bize içsel bir denge ve sağlamlık kazandırabilecek bir felsefe sunuyor. Özellikle Fransız filozof Pierre Hadot'un üzerinde durduğu "aktif ruhsal egzersizler" kavramı, Epiktetos'un öğretilerinden beslenerek kişiliği dönüştürmenin ve bilge insan idealine yaklaşmanın etkili bir yolunu sunuyor. Bu egzersizler, felsefeyi sadece teorik bir bilgi olmaktan çıkarıp, günlük yaşam pratiğine dönüştürüyor.
Giriş: Felsefe Bir Yaşam Biçimidir
Stoacılık her zaman 'avtarkiya' yani kendi kendine yeterlilik ve içsel özgürlük durumunu vurgulamıştır. Bu, insanın yalnızca kendine bağlı olması demektir. Pierre Hadot, Antik felsefeyi incelerken, bu çabanın farklı felsefi okullarda da görülen evrensel bir ideal olduğunu belirtir. Ancak çoğu zaman insanlar, dışsal koşulların, tutkuların ve arzuların esiri haline gelerek kendi gerçek özlerinden uzaklaşırlar. Antik Stoacılar bu sorunu, felsefelerini günlük bir pratik haline getirerek çözmüşlerdir. Onlar için ruhsal egzersizler, bir ritüelden çok, "kendine dönme", kaygı, tutku ve doymak bilmez arzuların yarattığı yabancılaşma durumundan kurtulma yolu olmuştur. Stoacılar, felsefenin öğrenilecek bir konu değil, yaşanacak bir yol olduğuna inanırlardı. Epiktetos'un dediği gibi, bazı insanlar "insan gibi yaşama sanatı"ndan bahseder ama kendileri layıkıyla yaşamazlar. Seneca bunu, bilgeliğe duyulan gerçek sevgiyi (felsefe) kelimelere duyulan sevgiye (filoloji) dönüştürmekle karşılaştırır. Musonius Rufus, "bir sürü teoriyle şişinen" sofistlere ve teorileri "insanın hayatını yutacak kadar yeterli olan" "ahlaksız ve gevşek" filozoflara karşı uyarıda bulunur. Epiktetos da, sadece syllogizmleri ve varsayımsal argümanları analiz etmekle yetinip, elde ettiği bilgileri pratiğe dökmeyenleri eleştirir. Stoacılar için felsefe, farklı yaşamak ve dünyaya yeni bir açıdan bakmak için kullanılan bir antrenman yöntemiydi. Bu egzersizler, Stoacı öğretilerin zihinsel olarak içselleştirilmesini ve güçlendirilmesini amaçlar. Böylece kişi, en küçük rahatsızlıklardan en büyük felaketlere kadar her türlü zorlukla sarsılmaz bir şekilde yüzleşebilir. Bu sarsılmazlık, bencillikten değil, kendi sorunlarıyla boğuşurken başkalarına yardım etmenin ne kadar zor olduğunu anlamaktan kaynaklanır. Stoacılık, hayatın değişken zemininde sağlam bir temel oluşturarak kaçınılmaz zorluklarla daha etkili bir şekilde başa çıkmamızı sağlar. Bu kazanılan güç ve istikrar ise, dünyada daha fazla var olmamızı ve sevdiklerimize daha iyi destek olmamızı mümkün kılar.
Ana Tez: Stoacı Pratiğin Üç Sütunu
Pierre Hadot, çeşitli ruhsal egzersiz türleri tanımlar. Bunlar arasında, kişinin o günkü planlarını yaptığı veya geçmiş günü, Stoacı öğretilere uyup uymadığını düşünerek analiz ettiği sabah ve akşam tefekkürleri bulunur. Bir de 'premeditatio malorum' yani "kötülüklerin önceden düşünülmesi" pratiği vardır. Bu, olası felaketleri öngörmek ve onlarla nasıl güç ve vakarla yüzleşileceğini düşünmektir; unutmamalıyız ki bu olaylar "kayıtsızdır", yani bize bağlı değildir ve bu nedenle kötü değildir. Ancak Hadot, özellikle "aktif" Stoacı egzersizlere odaklanır. Bunları, "alışkanlıkları şekillendirmeye yönelik pratik egzersizler" olarak adlandırır. Hadot, bu aktif egzersizlerden üçünü kısaca anar: kendini kontrol (öz-disiplin), görev bilinci (doğru davranma) ve kayıtsız olunması gereken şeylere kayıtsız kalma (doğru yargı). Bu üç aktif egzersiz türü, aslında Epiktetos tarafından belirtilen ve Stoacı gelenekte "üç disiplin" olarak bilinen üç pratik alana mükemmel bir şekilde uyar. Hadot'a göre, "Marcus Aurelius döneminde Stoacılık konularında en büyük otorite" olan Epiktetos, "Enkhiridion"un ilk kitabındaki ünlü ayrımı temel alarak, "bazı şeyler bize bağlıdır, bazıları değildir" diyerek, şeylerin "bize bağlı olduğu" üç alanı işaret etmiştir. Epiktetos'a göre, "bize bağlı olanlar, değer yargılarımız, harekete geçme dürtülerimiz, arzularımız, tiksintilerimizdir – genel olarak, bizim işimiz olan her şeydir." Hadot'un yazdığı gibi, "bize bağlı olan, kendi ruhumuzun eylemleridir, çünkü onları seçmekte özgürüz." Bu ruhsal eylemlerden bazıları yargı ve onay alanıyla, bazıları arzu alanıyla, sonuncusu ise harekete geçme dürtüleri alanıyla ilgilidir. Dolayısıyla, Hadot'un aktif egzersizlerinden kendini kontrol, arzular alanına; görev bilinci, eylem alanına; kayıtsız olunması gereken şeylere kayıtsız kalma ise yargı ve onayın doğru kullanımına karşılık gelir.
Kendini Kontrol (Enkrateia)
Kendini kontrolü sağlamak için Hadot'a göre, arzularımızı ve isteklerimizi kökten azaltmamız, onları yalnızca ahlaki erdemle sınırlamamız gerekir – ki bu "bize bağlı olan" tek şeydir. Benzer şekilde, tiksintilerimiz de ahlaki kötülükle sınırlanmalıdır. Bu iki alanın dışına çıkan her şey, bizim kontrolümüz dışındadır ve bunlar için endişelenmek boşunadır. Antik kaynaklar, kendini kontrol anlayışına nüanslar katar. Diogenes Laertius, Zeno of Citium'u kendini kontrol ve daha önce bahsedilen avtarkiya (kendine yeterlilik) örneği olarak tanımlar. Zeno, "tasarruflu olması, yoksulluktan memnun olması [ve] sosyal davranışlarda mesafeli olması" ile tanınıyordu. Zenodotus'un bir epigramı, Zeno'yu "kendine yeterliliğin (avtarkiya) mucidi" olarak adlandırır; zenginlikten vazgeçmiş ve "korkusuz özgürlüğün annesi" haline gelen bir okul kurmuştur. A. A. Long, Zeno'nun halkın gözü önünde yaşadığını, ancak başarının yaygın kabul görmüş göstergelerine karşı kayıtsızlık ve başkalarının kemiyetçilik olarak adlandıracağı şeye karşı derin bir tatmin sergilediğini belirtir. Long, enkrateia'nın (kendini kontrol) ataraxia (sarsılmaz bir zihin durumu) ile aynı olmadığını, ancak yine de "üç Helenistik okulun da, arzularımızın rasyonel kontrolünün gerekli bir koşulu olan bir sakinlik idealini öne sürdüğünü" yazar. Zeno için odak noktası maddi varlıklardan vazgeçmek gibi görünse de, hayatta parayla satın alınamayacak birçok şey vardır. Hadot, "zenginlik ve sağlık gibi arzu edilen şeyler"i bize bağlı olmayan şeyler olarak tanımlar ve bu nedenle insanlar onlara sahip olmadığında aşırı derecede mutsuz olmalarına neden olabilir. Gerçekten de sağlık, ekonomik duruma bağlı olabilir, ancak en pahalı sağlık sigortasına sahip insanlar bile hastalanır ve bazen görünürde hiçbir neden yokken. Bazen kendim de kitap okumak için sessizlik ve huzur dilerim. Bunun bir maliyeti yoktur, ancak yine de zaman zaman aşırı derecede bağlı kaldığım bir arzudur. Başka bir kişisel örnek: Çocuğumun belirli bir şekilde davranmasını, örneğin sevgili anneye saygı ve hürmet göstermesini isterim. Yine, bu maddi bir fayda değil, ama bir arzudur ve beni birçok yönden büyüleyici olsa da, benim isteklerimi her zaman -veya aslında hiçbir zaman- ilk sıraya koymayan beş yaşındaki bir çocuğun insafına bırakır. Bunun yerine, tipik, Stoacı olmayan bir yaşamda "gerekli" veya sadece arzu edilen şeylerden – para, sağlık, statü, romantik ilişkiler, sessiz bir oda, olağanüstü derecede itaatkar bir çocuk – geriye doğru gidip bunları çıkarmak yerine, tüm bunları bir kenara atmalı ve en temelden başlamalı, sonra ona eklemeliyiz. Ahlaki erdem, kendini kontrolü başarmak istiyorsak arzu etmemiz gereken tek şeydir. Öte yandan, ahlaki kötülükten kaçınmaya çalışmalıyız. Zor mu? Evet. İnsanüstü yetenekler mi gerektiriyor? Muhtemelen. Gerçekten de Long, "modern antropolojinin insanların çıkarlarini ve ihtiyaçlarını 'büyük ölçüde sosyal yapılar' olarak gördüğü gibi", Helenistik felsefelerin asketizm ve kendini inkâr üzerine yaptığı
Görev Bilinci (Kathekonta)
Görev bilinci, diğer iki aktif egzersizden farklıdır çünkü sonuçta diğer insanlara bağlıdır. Bize neyin bağlı olup olmadığını ve neyin olmadığını ayırt etmenin önemini hatırlamak ve başkalarına karşı görevlerimizi yerine getirirken ahlaki niyetimizi kontrol ettiğimizi kabul etmek önemlidir. Çabalarımızın sonucu – nasıl algılanacakları, diğer kişiyle ilişkimizin iyileşip iyileşmeyeceği, gelecekteki beklentilerinin artıp artmayacağı – bize bağlı değildir. Stoacılığa yeni başlayanlar bazen bu felsefenin sosyal unsuruna şaşırırlar; bunun duyguları bastırmak ve acıyı en aza indirmek için dünyadan çekilmek olduğunu düşünebilirler. Ancak böyle bir yaklaşım, rolümüzü (vatandaş, arkadaş, ebeveyn, eş) dikkate alarak yükümlülükleri olan mantıklı bir insan doğasına uygun yaşamamıza izin vermez. Marcus Aurelius'un yazdığı gibi: > "Çünkü biz, ayaklar, eller, göz kapakları, üst ve alt diş sıraları gibi işbirliği yapmak için yaratıldık. Birbirimize karşı hareket etmek, doğaya karşı hareket etmektir; ve birbirimize karşı hareket etmek, rahatsız olmak ve yüz çevirmek demektir." Seneca ise şöyle der: > "Hiçbir okul daha fazla iyilik ve yumuşaklık barındırmaz; hiçbiri insanlığa daha fazla sevgiye sahip değildir veya daha fazla ortak iyiliğe bağlı değildir. Kendimize değil, sadece kendimize değil, aynı zamanda genel ve her bireye faydalı olmak, başkalarına yardım etmek ve önemsemek hedefimizdir." Hadot şöyle yazar: > "Bu 'görevler' teorisinin temelini bulmak için Stoacılar, temel sezgilerine dönerler: canlı bir varlığın kendisiyle içsel, ilksel uyumu, doğanın en derin iradesini ifade eden şey. Canlı varlıkların, kendilerini koruma ve bütünlüklerini tehdit eden şeyleri uzaklaştırma yönünde doğuştan gelen bir eğilimleri vardır. İnsan aklı ortaya çıktığında, doğal içgüdü yansıtıcı, gerekçelendirilmiş bir seçim haline gelir: bir şey seçilir çünkü yaşam ve çocuk sevgisi veya vatandaş sevgisi gibi doğal eğilimlere hizmet eder, bu da sosyal içgüdüye dayanır." Arzu, eylem ve onay – üç disiplin, ileride tartışılacağı gibi, kesişir. Kendi arzularımızdan vazgeçmek veya onları aşmak, başkalarına karşı görevleri yerine getirirken faydalı olabilir. Eğer kendimizle fazla meşgul olur ve istediğimizi elde etmeye odaklanırsak, bu etik gelişimi engeller. Eğer karlı bir terfi umuduyla ofiste tüm zamanımızı geçirirsek, bir arkadaşımıza yardım etmemiz pek olası değildir. Eğer istek listemizdeki maddeleri tek tek işaretleyerek dünyayı dolaşırsak, hasta bir ebeveynden gelen bir çağrıyı kaçırabiliriz. Görev Bilinci İçin "Enkhiridion"dan Alıntılar: "Unutma ki sen, yazarın seçtiği bir oyunun aktörüsün: eğer kısa olmasını istiyorsa kısa, uzun olmasını istiyorsa uzun. Eğer sana bir dilenci rolünü oynamanı istiyorsa, tüm ustalığınla oyna; topal, memur veya özel bir vatandaş rolünü oynuyorsan da aynı şekilde. Çünkü sana atanan rolü elinden gelen en iyi şekilde oynamak senin işindir; ancak bu rolü seçmek başka birinin işidir." (17) "Uygun eylemler, genel olarak sosyal ilişkilerimiz tarafından
Kayıtsız Olunması Gereken Şeylere Kayıtsız Kalma
Bu egzersiz, mantığımızı kullanma yeteneğimize en çok dayanır ve Stoacı mantık konusuna en yakından bağlıdır. Hadot, mantığı "içsel söylemin ustalığı" olarak tanımlar. Bu içsel diyaloğu dikkatlice gözlemleyerek, mantığımızın hatalı olup olmadığını ve dolayısıyla duygusal rahatsızlıklara yol açıp açmadığını görebiliriz. Bu egzersizin özü tam olarak Marcus Aurelius'un "Düşünceler" kitabındaki 11.16'da tanımladığı şeydir: > "Eğer kayıtsız kalınması gereken şeylere karşı kayıtsız kalabilirsek, tek bir ruh tamamen mutlu bir yaşam sürmek için kendi içinde gücü bulur." Hadot, bunu, kendini kontrol ve görev bilincinden farklı olarak, dış dünyaya daha odaklı olan "içsel" bir egzersiz olarak tanımlar. Mantığı ve dolayısıyla bilgeliği tartıştığımız için, bu pratik olarak ulaşılamaz ama yine de öğretici ideal – Stoacı bilge – göz önünde bulundurmak faydalıdır. Hadot, Fransız filozof Bernard Groethuysen'den alıntı yaparak, bilgenin kozmosa karşı tutumunu vurgular: > "Dünya hakkındaki bilinci, bilgenin kendisi için özel bir şeydir. Yalnızca bilge, tüm resmi sürekli aklında tutar, dünyayı asla unutmaz, kozmosa göre düşünür ve hareket eder… Bilge, dünyanın bir parçasıdır, kozmiktir. Kendini dünyadan uzaklaştırmasına veya kozmik bütünden kopmasına izin vermez… Bilgenin imajı ve dünyanın temsili, tabiri caizse, ayrılmaz bir bütün oluşturur." Yeniden odaklandığınızda, Evren'in devasa olduğunu, bunun "tek kişilik bir gösteri" olmadığını ve aralarında bizim "önemsiz olmamız gereken" sonsuz sayıda hareketli parça içerdiğini anlarsınız – bu Hadot'un Stoacılıktaki "kayıtsızlar" (indifferentler) kavramının açıklamasıdır. Kayıtsız kalınması gereken şeylere kayıtsız kalmak, acı verebilecek her şeye karşı duygusal olarak kapanmak ve sonuç olarak küçük, izole bir yaşam sürmek anlamına gelmez. Tam tersine, yaşadığımız çevreye daha geniş bir bakış açısıyla mantıksal analiz yoluyla, bu ideal – yaşamı ataraksi ve avtarkiya ile işaretlenmiş bilge – yaklaştığımızı görüyoruz. Yaşadığımız çevreye genişletilmiş bir bakış açısının yanı sıra, kayıtsız olunması gereken şeylere kayıtsız kalmak, kayıtsız olmayan tek şeye – ahlaki niyetimize – incelikli bir odaklanmayı teşvik eder. Hadot, bunun "insanları kendilerini ve dünyaya karşı tutumlarını değiştirmelerini sağladığını" vurgular. Bu egzersiz ile kendini kontrol arasında bir miktar kesişim vardır, çünkü daha fazla kendine yeterlilik elde etmek için yalnızca kontrol edebileceğimiz ve önemli olan şeylere odaklanırız. Kayıtsız olunması gereken şeylere kayıtsız kalmak, görev bilinci ile de birleşir; bu hayatta yerine getirebileceklerimize odaklandıkça, gözlerimizi başkalarına çevirebilir ve erdemimizi gösterme fırsatlarını orada görebiliriz – ve kayıtsız olunması gereken şeylere kayıtsız kalma pratiği, başkalarına yardım etme çabalarımızın sonucundan cesaretimizin kırılmayacağı anlamına gelir. Kayıtsız Olunması Gereken Şeylere Kayıtsız Kalma İçin "Enkhiridion"dan Alıntılar: "Bu nedenle, gücümüz dahilinde olmayan her şeyden tiksintini
