Voorbeeld van de samenvatting
Stoïcijnse Oefeningen: Jouw Pad naar Zelfverbetering
Hey daar! Heb je ooit het gevoel gehad dat je een beetje de weg kwijt bent in deze hectische wereld? Overspoeld door informatie, constant afgeleid, en soms voelt het alsof je meer reageert dan dat je leeft? Nou, ik heb iets voor je dat je misschien wel eens zou kunnen helpen. We gaan het hebben over het stoïcisme, maar niet de stoffige, academische versie. Nee, we duiken in de praktische kant, de 'actieve' spirituele oefeningen waar filosofen als Pierre Hadot zo'n fan van waren. Zie het als een soort handleiding voor het leven, uit de oudheid, maar verrassend relevant voor nu. Het is een manier om die innerlijke rust te vinden en sterker te worden, zelfs als de wereld om je heen een beetje chaotisch is.
Introductie: Filosofie als een Levensstijl
Het stoïcisme is echt iets bijzonders. Het gaat niet zozeer om het verzamelen van kennis, maar veel meer om hoe je je leven leidt. Het kernidee, 'autarkie' – zelfvoorzienendheid en innerlijke vrijheid – is iets waar we allemaal wel naar streven, toch? Dat je niet compleet afhankelijk bent van externe dingen of mensen voor je geluk. Pierre Hadot, een slimme kerel die zich verdiepte in de oude filosofie, zag dit als een universeel doel. Maar we weten allemaal hoe makkelijk we verstrikt raken in de waan van de dag, onze eigen verlangens, en wat de buitenwereld van ons verwacht. We raken een beetje vervreemd van onszelf. De oude stoïcijnen hadden hier een antwoord op: ze maakten van hun filosofie een dagelijkse praktijk. Die spirituele oefeningen waren geen ritueeltjes, maar manieren om 'terug te keren naar jezelf', om die afstandelijkheid die door angst, passies of eindeloze verlangens ontstaat, te doorbreken. Ze geloofden echt dat filosofie geen studieobject was, maar een manier van leven. Epictetus zei al zoiets als: sommige mensen praten wel over 'de kunst van het leven', maar leven er zelf niet naar. En Seneca vergeleek het met het verschil tussen echte liefde voor wijsheid en het simpelweg verzamelen van woorden. Musonius Rufus waarschuwde voor die 'sofisten' die zich volproppen met theorieën en 'verdorven, zachte' filosofen wiens ideeën je hele leven opslokken. Epictetus had ook geen geduld met mensen die kennis alleen maar analyseerden, zoals syllogismen uitpluizen, zonder het echt toe te passen. Voor hen was filosofie trainen, anders leven, en de wereld met nieuwe ogen bekijken. Het doel van deze oefeningen? Je innerlijke kracht versterken en de stoïcijnse principes zo diep in je opnemen dat je elke tegenslag – van kleine irritaties tot grote rampen – met een kalme gemoedsrust kunt tegemoet treden. En die kalmte komt niet voort uit egoïsme, maar uit het besef dat het pas echt lastig wordt om anderen te helpen als je zelf kopje onder zit in je eigen problemen. Stoïcisme legt een stevig fundament onder het wankele leven, zodat je beter met die onvermijdelijke hobbels om kunt gaan. En als je eenmaal die innerlijke kracht en stabiliteit hebt, ben je er meer voor anderen én voor jezelf.
De Kern: Drie Pijlers van Stoïcijnse Praktijk
Pierre Hadot had het over verschillende soorten spirituele oefeningen. Denk aan ochtend- en avondmeditaties, waarbij je de dag plant of terugkijkt op hoe je volgens de stoïcijnse principes hebt geleefd. Dan heb je de beroemde premeditatio malorum, het vooruitdenken aan tegenslagen en hoe je die met kracht en waardigheid kunt trotseren, wetende dat ze 'onverschillig' zijn en dus geen echt kwaad. Maar Hadot legde extra nadruk op de 'actieve' oefeningen, die hij 'praktische oefeningen gericht op het vormen van gewoontes' noemde. Hij noemde er drie die er echt uitspringen: zelfbeheersing, het vervullen van je plicht, en onverschilligheid ten opzichte van onverschillige zaken. Het gave is dat deze drie soorten actieve oefeningen perfect aansluiten bij de drie gebieden van praktijk die Epictetus benoemde, en die in de stoïcijnse traditie bekend staan als de 'drie disciplines'. Volgens Hadot wees Epictetus, die hij de 'grootste autoriteit op het gebied van het stoïcisme ten tijde van Marcus Aurelius' noemt, op drie domeinen waar dingen 'van ons afhangen'. Dit is gebaseerd op de beroemde indeling uit het eerste boek van de 'Enchiridion': 'Er zijn dingen die van ons afhangen, en dingen die niet van ons afhangen.' Volgens Epictetus zijn 'dat wat van ons afhangt onze oordelen, onze impulsen, onze verlangens, onze afkeer – kortom, alles wat ons eigen werk is.' Zoals Hadot het schrijft: 'Dat wat van ons afhangt, zijn de handelingen van onze eigen ziel, omdat we vrij zijn om ze te kiezen.' En binnen die handelingen van de ziel zijn er die te maken hebben met oordelen en instemming, andere met verlangens, en weer andere met impulsen. Dus, van Hadots actieve oefeningen, hoort zelfbeheersing bij het domein van de verlangens, het vervullen van je plicht bij het domein van de actie, en onverschilligheid ten opzichte van onverschillige zaken bij het correct gebruiken van oordelen en instemming.
Zelfbeheersing (Enkrateia)
Om zelfbeheersing te bereiken, zegt Hadot, moet je je verlangens en strevingen drastisch inkrimpen. Beperk ze puur tot morele deugd – dat is het enige dat echt 'van ons afhangt'. En je afkeer moet je richten op moreel kwaad. Alles daarbuiten valt buiten onze controle, en je er druk over maken is pure tijdverspilling. Best een radicale gedachte, toch? De oude bronnen voegen hier nog wat nuances aan toe. Diogenes Laërtius beschrijft Zeno van Citium als een toonbeeld van zelfbeheersing en die 'autarkie' (zelfvoorzienendheid) waar we het al over hadden. Zeno stond bekend om zijn 'zuinigheid, tevredenheid met armoede [en] terughoudendheid in sociaal gedrag'. Een epigram van Zenodotus noemde Zeno de 'uitvinder van zelfvoorzienendheid' (autarkie), die afstand deed van rijkdom en een school stichtte die de 'moeder van onbevreesde vrijheid' werd. A. A. Long merkt op dat Zeno weliswaar publiekelijk leefde, maar een schijnbare onverschilligheid toonde voor de gebruikelijke tekenen van succes en diepe voldoening haalde uit wat anderen als ascetisme zouden beschouwen. Long legt verder uit dat enkrateia (zelfbeheersing) niet hetzelfde is als ataraxia (een staat van onverstoorbaarheid), maar toch 'alle drie de Hellenistische scholen het ideaal van gemoedsrust postuleren, waarvan de bereiking een noodzakelijke voorwaarde is voor rationele controle over onze verlangens.' Hoewel Zeno de nadruk leek te leggen op het afzien van materiële zaken, zijn er talloze dingen in het leven die we zouden kunnen wensen, maar die je niet met geld kunt kopen. Hadot beschrijft zulke 'wenselijke zaken als rijkdom en gezondheid' als dingen die niet van ons afhangen, en daardoor mensen onnodig ongelukkig kunnen maken als ze die niet hebben. Inderdaad, gezondheid kan afhangen van je economische status, maar zelfs mensen met de duurste ziektekostenverzekering worden ziek, soms zonder duidelijke reden. Soms wil ik zelf gewoon rust en stilte om een boek te kunnen lezen. Dat kost niets, maar toch is het een verlangen waar ik soms onnodig aan vasthoud. Nog een persoonlijk voorbeeld: ik zou willen dat mijn kind zich op een bepaalde manier gedraagt, bijvoorbeeld met respect en eerbied voor mama. Ook dit is geen materieel goed, maar het is een wens, en het stelt me volledig afhankelijk van een vijfjarige die, hoewel in veel opzichten charmant, niet altijd – of eigenlijk nooit – mijn wensen op de eerste plaats zet. In plaats van de omgekeerde weg te bewandelen en alles wat we denken dat 'nodig' of gewoon wenselijk is in het leven – geld, gezondheid, status, romantische relaties, een rustige kamer, een uitzonderlijk gehoorzaam kind – af te trekken, moeten we dit alles overboord gooien en beginnen met het hoogstnoodzakelijke, en daar dan aan toevoegen. Morele deugd is alles wat we zouden moeten wensen, als we zelfbeheersing willen bereiken. Aan de andere kant moeten we moreel kwaad proberen te vermijden. Moeilijk? Ja. Vereist het bovenmenselijke vermogens? Waarschijnlijk. Long merkt terecht op
Het Vervullen van je Plicht (Kathekonta)
Het vervullen van je plicht onderscheidt zich van de andere twee actieve oefeningen doordat het uiteindelijk afhankelijk is van andere mensen. Het is belangrijk om het onderscheid te onthouden tussen wat van ons afhangt en wat niet, en te erkennen dat, wanneer we onze plichten jegens anderen vervullen, we onze morele intentie beheersen. Het resultaat van onze inspanningen – hoe ze worden ontvangen, of onze relatie met de ander verbetert, of hun verwachtingen voor de toekomst toenemen – hangt niet van ons af. Nieuwkomers in het stoïcisme zijn soms verbaasd over het sociale aspect van deze filosofie, denkend dat het draait om het onderdrukken van emoties en het terugtrekken uit de wereld om lijden te minimaliseren. Zo'n aanpak zou ons echter niet toestaan te leven in overeenstemming met onze natuur, die die van een redelijk mens is, met verplichtingen afhankelijk van de rol die we spelen: burger, vriend, ouder, echtgenoot. Zoals Marcus Aurelius schreef: > 'Want we zijn gemaakt voor samenwerking, net als voeten, handen, oogleden, de rijen van bovenste en onderste tanden. Tegen elkaar handelen is handelen tegen de natuur; en handelen tegen elkaar is zich ergeren en zich afwenden.' Seneca zegt op zijn beurt: > 'Geen enkele school heeft meer goedheid en zachtheid; geen enkele heeft meer liefde voor de mensheid, of is meer toegewijd aan het algemeen welzijn. Het doel dat het voor ons stelt, is nuttig te zijn, anderen te helpen en niet alleen onszelf te verzorgen, maar ook iedereen in het algemeen en ieder mens afzonderlijk.' Hadot schrijft: > 'Om een basis te vinden voor deze theorie van 'plichten', keren de stoïcijnen terug naar hun fundamentele intuïtie: de instinctieve, oorspronkelijke instemming van een levend wezen met zichzelf, die de diepste wil van de natuur uitdrukt. Levende wezens hebben een aangeboren neiging om zichzelf te behouden en zich af te zetten tegen wat hun integriteit bedreigt. Wanneer het menselijk verstand verschijnt, wordt het natuurlijke instinct een reflectieve, onderbouwde keuze: iets wordt gekozen omdat het de natuurlijke neigingen beantwoordt, zoals liefde voor het leven en kinderen, of liefde voor medeburgers, gebaseerd op het instinct van socialiteit.' De drie disciplines – verlangen, actie en instemming – lopen door elkaar, zoals later zal worden besproken. Het afzien van je eigen verlangens of er bovenuit stijgen kan nuttig zijn bij het uitvoeren van plichten jegens anderen. Als we te veel met onszelf bezig zijn en gefocust op het krijgen wat we willen, belemmert dat ethische groei. Als we de hele dag op kantoor doorbrengen in de hoop op een winstgevende promotie, zullen we waarschijnlijk geen vriend kunnen helpen. Als we de wereld rondreizen en items van onze bucketlist afstrepen, missen we misschien de oproep van een zieke ouder. Citaten uit de 'Enchiridion' voor het vervullen van je plicht: 'Je bent een acteur in een toneelstuk, dat zal zijn wat de auteur heeft uitgekozen: kort, als hij wil dat het kort is, en lang,
Onverschilligheid ten opzichte van Onverschillige Zaken
Deze oefening leunt het meest op ons vermogen tot rationaliteit en is het meest nauw verbonden met de stoïcijnse 'topos' van logica. Hadot beschrijft logica als 'meesterschap over het innerlijke discours'. Door dit innerlijke gesprek nauwlettend te observeren, kunnen we zien of onze logica gebrekkig is en daardoor leidt tot emotionele ontreddering. De kern van deze oefening is precies wat Marcus Aurelius beschreef in 11.16 van zijn 'Meditaties': > 'Eén ziel vindt binnen zichzelf de kracht om een volkomen gelukkig leven te leiden, als we onverschillig kunnen blijven ten opzichte van onverschillige zaken.' Hadot beschrijft dit als een 'innerlijke' oefening, in tegenstelling tot zelfbeheersing en het vervullen van plichten, die meer gericht zijn op de buitenwereld. Nuttig, aangezien we logica en, bij uitbreiding, wijsheid bespreken, is het de moeite waard om dit vrijwel onbereikbare, maar toch leerzame ideaal te beschouwen – de stoïcijnse wijze. Hadot citeert de Franse filosoof Bernard Groethuysen, die de houding van de wijze ten opzichte van de kosmos benadrukt: > 'Het bewustzijn dat hij van de wereld heeft, is iets specifieks voor de wijze. Alleen de wijze houdt het hele beeld voortdurend in gedachten, vergeet nooit de wereld, denkt en handelt in relatie tot de kosmos… De wijze is een deel van de wereld, hij is kosmisch. Hij laat zich niet afleiden van de wereld of losmaken van het kosmische geheel… Het beeld van de wijze en het idee van de wereld vormen, als het ware, een onafscheidelijke eenheid.' Wanneer je je perspectief opnieuw instelt, realiseer je je dat het Universum immens is, geen 'one-man show' en een oneindig aantal bewegende delen bevat, waarvan wij 'onbelangrijk' moeten zijn – dit is Hadots verduidelijking van het concept 'indifferenten' (onverschillige zaken) in het stoïcisme. Onverschilligheid ten opzichte van onverschillige zaken betekent niet emotioneel afsluiten voor alles wat pijn kan veroorzaken, en als gevolg daarvan een klein, geïsoleerd leven leiden. Integendeel, door logische analyse van ons innerlijke discours in de context van deze immense achtergrond, naderen we ons ideaal – de wijze, wiens leven wordt gekenmerkt door ataraxia en autarkie. Naast een verruimd zicht op de omgeving waarin we leven, draagt onverschilligheid ten opzichte van onverschillige zaken bij aan een verfijnde focus op het enige dat niet onverschillig is: onze morele intentie. Hadot benadrukt dat dit 'mensen ertoe aanzet zichzelf en hun houding ten opzichte van de wereld te veranderen.' Er is enige overlap tussen deze oefening en zelfbeheersing, aangezien we ons alleen concentreren op wat we kunnen beheersen en wat belangrijk is om meer zelfvoorzienendheid te bereiken. Onverschilligheid ten opzichte van onverschillige zaken gaat ook hand in hand met het vervullen van plichten; aangezien we ons concentreren op wat we in dit leven kunnen realiseren, kunnen we onze aandacht richten op anderen en daar mogelijkheden zien om onze deugd te tonen – en de
