Qisqacha mazmun parchasi
Klishe va Arxeotip: Dunyoga Yangicha Nigoh bilan Qaraylik
Assalomu alaykum! Tasavvur qiling, Marshall McLuhan degan buyuk olim, internet hamma narsani oʻzgartirishini bashorat qilgan oʻsha odam, oʻzining mashhur "Understanding Media: The Extensions of Man" kitobini yozganiga taxminan olti yil boʻlgan. Ammo u oʻz fikrlari bilan toʻxtab qolgani yoʻq. Media haqidagi ajoyib gʻoyalarini adabiyotga boʻlgan muhabbati bilan birlashtirib, yana bir durdona asar yaratdi: "Klishedan Arxeotipgacha" (From Cliché to Archetype). Bu kitob xuddi maxfiy kodlarni ochadigan kalitdek, ayniqsa bizning elektron dunyomizda madaniyat, sanʼat va hatto kundalik tafakkurimiz qanday ishlashini tushunishga yordam beradi. McLuhan bizga shunday bir gʻoyani ilgari suradi: "Elektron tiklash (retrieval) davrida, butun fenomenal olam bir vaqtning oʻzida ham chiqindixonadir, ham muzeydir". Juda chuqur fikr, shundaymi? Uning aytmoqchi boʻlgani shuki, bizning qoʻlimiz ostidagi barcha maʼlumotlar va media vositalari bilan hamma narsa bir vaqtning oʻzida ham eski, ham yangi tuyuladi. Biz oʻtmishga (muzey) darhol kirishimiz va undan yangi narsa yaratishimiz mumkin, lekin bu shuni ham anglatadiki, biz doimiy ravishda shunday narsalarga duch kelamizki, ular goʻyo endigina qazib olinganday va qayta ishlangan (chiqindixonadek) tuyuladi. Bu – eskiga va abadiyga, klishega va arxeotipga oʻrtasidagi doimiy tortishuv. Aslini olganda, u shuni aytadiki, klishelar – yaʼni koʻp ishlatilgan iboralar, gʻoyalar yoki tasvirlar – shunchaki zerikarli va oʻziga xos boʻlmagan narsalar emas. Yoʻq. McLuhan ularning ishlash mexanizmlarini tushunish uchun juda muhim kalitlar ekanligini taʼkidlaydi. Ular bizning madaniyatimizning qurilish bloklari kabi, va ularga yangicha koʻz bilan, xuddi rassom kabi qaraganingizda, siz ajoyib narsani koʻrishingiz mumkin. Siz ularning chuqurroq, fundamental naqshlar – arxeotiplarga qanday bogʻlanganini koʻrasiz. Oʻylab koʻring. Qancha marta shunday bir ibora yoki tasvirni eshitgansizki, u sizga juda tanish, deyarli juda tanish tuyulgan? McLuhan shunday derdi: "Aynan shuning uchun! Bu muhim!" U bizga bu narsalarga eʼtibor berishimizni aytadi, chunki ular nafaqat sanʼat va adabiyotni, balki bir davrning, ayniqsa Modernizmning butun ruhini tushunish sirlarini oʻzida saqlaydi. U Jeyms Joys, T.S. Eliot, U.B. Yeyts va Ezra Pound kabi adabiyot gigantlarining asarlarini, hatto Ionesko ijodidagi "Absurd teatri"ning miyani charxlovchi asarlarini ham oʻrganadi. U ularning oʻyin-kulgi, gʻalati hikoyalari, umuman olganda, sanʼat yaratish uslublari bu klishe va arxeotip tushunchalari bilan chuqur bogʻlanganligini koʻrsatadi. Bu oddiy adabiy tahlil emas, albatta. McLuhan shunchaki chang bosgan kitoblardagi metaforalar va qiyoslar haqida gapirmaydi. U qasddan texnologiya, madaniyat va sanʼatni birlashtiradi. Uning aytishicha, klishe va arxeotip gʻoyalari shunchaki sahifadagi soʻzlar emas. Ular hamma joyda paydo boʻladi – narsalarni qanday loyihalashimizda, jamiyatlarimizni qanday qurishimizda, yangi media orqali qanday muloqot qilishimizda. Nomaʼnolik
Klishe: Shunchaki Koʻp Ishlatilganidan Koʻproq
Mayli, McLuhan klishelar haqida gapirganda, u shunchaki sevgi izhoridagi yomon iboralar yoki "qutidan tashqarida oʻylang" (ironiya, bilaman) kabi eskirgan gaplarni nazarda tutmaydi. U shunchalik tanish, shunchalik bizning umumiy ongimizga singib ketganki, deyarli koʻzga koʻrinmas boʻlib qolgan har qanday gʻoya, tasvir, shakl yoki naqsh haqida gapiradi. Bu fon shovqini kabi. Biz uni endi uncha-muncha koʻrmaymiz, chunki u shunchaki bor. Umumiy ramzlar, filmlardagi takrorlanuvchi syujet tuzilmalari yoki hatto maʼlumotlarni tashkil qilishning maʼlum usullarini oʻylab koʻring. Bularning barchasi potentsial klishelar. McLuhanning dalilining eng muhim qismi shundaki, aynan ular juda tanish boʻlganligi sababli, bu klishelar nihoyatda kuchli. Ular umumiy tushunishning, madaniy qisqa yoʻllarning bir turini ifodalaydi. Ular sinovdan oʻtgan, takrorlangan va singdirilgan, hatto biz ongli ravishda anglamasak ham, ular chuqur aks sado beradi. Ular cheksiz oʻtmish tajribalari va talqinlarning choʻkmasi. Uning taklif qilishicha, rassomlar va ijodkor ijodkorlar ayniqsa klishelar bilan shugʻullanishda yaxshi. Nima uchun? Chunki ular boshqalar oddiy deb qabul qilgan narsaga qarashlari va uni yangicha koʻrishlari mumkin. Ular tanishlikni olib tashlashlari, asosiy tuzilmani ochishlari va uni yangi kontekstda ishlatishlari mumkin. Ushbu qayta koʻrish harakati klishelarga yanada koʻproq narsaga aylanish potentsialini beradi. Qancha rassom anʼanaviy diniy tasvirlarni mutlaqo dunyoviy yoki hatto buzuvchi tarzda ishlatganini oʻylab koʻring. Tasvirning oʻzi klishe, lekin uni qayta ishlatish yangi hayot va maʼno beradi. McLuhan bizni bu sanʼatkorlik nuqtai nazarini qabul qilishga undaydi. Klishelarni dangasa yoki oʻziga xos boʻlmagan deb rad etish oʻrniga, u bizni ularni samarali tushunish uchun zamin sifatida koʻrishimizni istaydi. Ular bizning madaniyatimizning xom ashyolari, kelajakdagi innovatsiyalarni uygʻotishi mumkin boʻlgan oʻtmishdagi innovatsiyalarning aks-sadolari. Bu uning media haqidagi gʻoyalari bilan ham bogʻliq. Elektron asrda, maʼlumotlar hamma joyda va doimiy ravishda qayta ijro etilayotgan, remikslangan va qayta talqin qilinayotgan bir paytda, klishelar yanada koʻproq ahamiyat kasb etadi. Ular osonlikcha olinadigan, osongina baham koʻriladigan va osongina tan olinadigan elementlardir. Ular bizning ulkan, oʻzaro bogʻlangan axborot tarmogʻimizning bogʻlovchi toʻqimasini tashkil qiladi.
Arxeotip: Abadiy Naqsh
Endi, keling, arxeotiplar haqida gaplashaylik. Agar klishelar biz har kuni duch keladigan tanish shakllar boʻlsa, arxeotiplar bu klishelar koʻpincha ifodalaydigan chuqur, asosiy naqshlar yoki universal timdollardir. Karl Yungning arxeotiplar tushunchasini oʻylab koʻring – Qahramon, Ona, Aldovchi. McLuhan shunga oʻxshash gʻoya bilan ishlaydi, lekin u buni media va madaniyat orqali bizning maʼlumotlarni qanday qabul qilishimiz va qayta ishlashimizga koʻproq bogʻlaydi. McLuhan nuqtai nazaridan arxeotip – bu insoniy tajriba va ifodaning asosiy, koʻpincha ongsiz, modeli yoki naqshidir. Bular turli madaniyatlar va tarixiy davrlarda aks sado beradigan abadiy tuzilmalardir. Ular koʻpincha klishelar ifodalaydigan yoki ularga murojaat qiladigan, baʼzan esa nomukammal yoki buzilgan shaklda boʻlgan loyihalash qoidalaridir. Masalan, qahramonning katta qiyinchiliklarni yengishi haqidagi hikoya arxeotipdir. Koʻp sonli turli klishelar bu arxeotipni maʼlum hikoyalarda ifodalashi mumkin: istaksiz qahramon, tanlangan yagona shaxs, qorongʻu oʻtmishga ega jangchi. Klishe – bu maʼlum hikoya qadoqlanishi; arxeotip esa kurash, jasorat va oʻzgarishning asosiy insoniy dramasi. McLuhanning taʼkidlashicha, hozirgi davrimizda, maʼlumotlarning doimiy oqimi bilan, biz klishelar va arxeotiplar oʻrtasidagi qiziqarli oʻzaro taʼsirni koʻramiz. Eskirgan klishelar kuchli arxeotipga murojaat qilganda jonlanishi mumkin. Aksincha, arxeotiplar eskirgan klishelar qatlamlari bilan yashirin boʻlishi mumkin. U buni koʻrsatish uchun adabiy misollardan foydalanadi. Masalan, Jeyms Joys asarlaridagi murakkab soʻz oʻyinlari va havolalar koʻpincha ham tanish klishelar, ham chuqurroq arxeotipik tuzilmalar bilan oʻynaydi. Joys kundalik tildagi (klishe) iborani olib, uni burab, koʻpincha klassik yoki mifologik aks-sadolarga (arxeotip) bogʻlanishini ochib beradi. Eliotning "The Waste Land" sheʼrini olaylik, bu asar parokandlik, havolalar va madaniy tanazzul hissiga toʻla. McLuhan buni zamonaviy klishelarning (anʼanaviy qadriyatlarning buzilishi, boʻshliq hissi) qadimiy afsonalar va arxeotiplar (Baliqchi Qirol, Muqaddas Kosa afsonasi) fonida tadqiq etilishi sifatida koʻrgan boʻlardi. Sheʼrning kuchi bu zamonaviy azob va abadiy arxeotipik naqshlar oʻrtasidagi kuchlanishdan kelib chiqadi. Hatto Yevgeniy Ioneskoning "Absurdiy teatri" ham, oʻzining maʼnosiz dialoglari va inson mavjudligining qaygʻuli tasvirlari bilan mashhur boʻlib, McLuhanning tizimiga mos keladi. Uning pyesalaridagi takrorlanuvchi, maʼnosiz suhbatlari kommunikatsiya zamonaviy klishelarining aks-sadosi sifatida koʻrilishi mumkin, bu esa chuqur ekzistensial boʻshliqni – begonalashuv arxeotipini taʼkidlaydi. McLuhanning taʼkidlashicha, bu Modernizm rassomlari, ongli yoki ongsiz ravishda, klishe va arxeotip mexanizmlarini tushunganlar. Ular oʻz davrining tanish shakllari va iboralarida chuqur madaniy va psixologik holatlar haqida maʼlumotlar yotganini tan olganlar. Ushbu klishelarni manipulyatsiya qilish orqali ular asosiy arxeotiplarni
Elektron Davr: Chiqindixonaning Ham, Muzeyning Ham Toʻqnashuvi
MCLUXANNING MEDIA NAZARIYASI ROSTAN HAM SHUYERDA OʻZ ROʻLINI OʻYNAYDI. U elektron mediya – televideniye, radio va oxir-oqibatda internetga aylanadigan narsaning paydo boʻlishini, bizning maʼlumot va madaniyatni qabul qilishimizni tubdan oʻzgartirayotganini koʻrdi. Uning mashhur iqtibosi, "Elektron tiklash davrida, butun fenomenal olam bir vaqtning oʻzida ham chiqindixonadir, ham muzeydir", bu oʻzgarishni mukammal tarzda ifodalaydi. Bir tomondan, bizda muzey bor. Elektron tiklash bizga maʼlumotlar, sanʼat va tarixning ulkan arxivlariga darhol kirish imkonini beradi. Biz oʻtmishga qaytishimiz, turli madaniyatlarni oʻrganishimiz va haqida bilmoqchi boʻlgan har qanday narsani topishimiz mumkin. Bu dunyoning eng buyuk muzeyiga kirish eshigi kabi, doimiy ravishda mavjud. Boshqa tomondan, bizda chiqindixona bor. Maʼlumotlarning ulkan hajmi, yangi (va eski) kontentning doimiy oqimi shuni anglatadiki, koʻp narsalar tashlab yuboriladigan, qayta ishlangan yoki parokanda tuyuladi. Bu koʻpincha kontekst yoki chuqurlikdan mahrum boʻlgan qismlarning aralashmasidir. Biz maʼlumotlar, memlar, yangiliklar parchalar va koʻngil ochish vositalari bilan toʻldirilganmiz, bu esa haddan tashqari koʻp va sathi tuyulishi mumkin. McLuhanning taʼkidlashicha, bu ikki jihat – kuratlangan arxiv (muzey) va xaotik uyum (chiqindixona) – alohida emas, balki elektron asrda birga mavjud va doimiy ravishda oʻzaro taʼsirlashadi. Biz smartfon ekranimizda Uygʻonish davri rasmining yuqori aniqlikdagi reproduksiyasini (muzey) koʻrayotgan boʻlishimiz mumkin, shu bilan birga mushukchalar va soʻnggi yangiliklar oqimida pastga aylantiramiz (chiqindixona). Bu muhit klishelar va arxeotiplarning oʻzaro taʼsirida juda samarali zamin yaratadi. Elektron media orqali klishelar osongina olinadi va tarqatiladi. Ular darhol tan olinadiganligi sababli yongʻin kabi tarqaladi. Viral memlar yoki qisqa iboralarni oʻylab koʻring – ular eng yaxshi elektron klishelardir. Ayni paytda, bu osonlikcha mavjud boʻlgan klishelar chuqurroq arxeotipik maʼnolarga kirish eshigi boʻlib xizmat qilishi mumkin. Oddiy mem, agar u universal insoniy hissiyot yoki tajribaga murojaat qilsa, shu tariqa efemer klisheni abadiy arxeotipga bogʻlaydi. Aksincha, klishelarning doimiy taʼsiri baʼzan ular bir paytlar egallagan arxeotipik kuchni yashirishi yoki suyultirishi mumkin. McLuhanning fikri shundaki, biz bu dinamikani tushunishimiz kerak. Elektron davr shunchaki bizga koʻproq maʼlumot taqdim etmaydi; u bizning qabul qilishimizni va madaniyat bilan munosabatimizni tubdan oʻzgartiradi. U shunday muhit yaratadiki, bu yerda oʻtmish doimo mavjud, tanish narsa doimiy ravishda qayta ijro etiladi va qiyinchilik bu shovqin orasida maʼno topishdir.
Modernizm va Rassomning Koʻzi
McLuhan Modernistik adabiyotni rassomlar klishelar va arxeotiplar bilan qanday kurashishiga yorqin misol sifatida keltiradi. Modernizm, taxminan 19-asr oxiridan 20-asr oʻrtalariga qadar, ulkan badiiy tajriba va keskin oʻzgarishlar davri boʻlgan. Rassomlar anʼanaviy shakllarni savol ostiga qoʻyishdi, haqiqatni tasvirlashning yangi usullarini oʻrganishdi va koʻpincha zamonaviy dunyoning murakkabliklari bilan shugʻullanishdi. U Jeyms Joys, T.S. Eliot va Ezra Pound kabi yozuvchilarni ajratib koʻrsatadi. Bu mualliflar tildan murakkab usullar bilan foydalanishda ustalar edilar. McLuhan ularning ishini klishelar va arxeotiplarni tushunish kuchining dalili deb hisoblaydi. Misol uchun, Joysning soʻz oʻyinlari va oʻyin-kulgilari shunchaki zukkolik uchun emas; koʻpincha bu koʻp qatlamli maʼnolarni ochib berish, kundalik tilni (klishe) chuqur, koʻpincha klassik yoki mifologik aks-sadolarga (arxeotip) bogʻlash haqida. Eliotning "The Waste Land" sheʼrini olaylik, bu asar parokandlik, havolalar va madaniy tanazzul hissiga toʻla. McLuhan buni zamonaviy klishelarning (anʼanaviy qadriyatlarning buzilishi, boʻshliq hissi) qadimiy afsonalar va arxeotiplar (Baliqchi Qirol, Muqaddas Kosa afsonasi) fonida tadqiq etilishi sifatida koʻrgan boʻlardi. Sheʼrning kuchi bu zamonaviy azob va abadiy arxeotipik naqshlar oʻrtasidagi kuchlanishdan kelib chiqadi. Hatto Yevgeniy Ioneskoning "Absurdiy teatri" ham, oʻzining maʼnosiz dialoglari va inson mavjudligining qaygʻuli tasvirlari bilan mashhur boʻlib, McLuhanning tizimiga mos keladi. Uning pyesalaridagi takrorlanuvchi, maʼnosiz suhbatlari kommunikatsiya zamonaviy klishelarining aks-sadosi sifatida koʻrilishi mumkin, bu esa chuqur ekzistensial boʻshliqni – begonalashuv arxeotipini taʼkidlaydi. McLuhanning taʼkidlashicha, bu Modernizm rassomlari, ongli yoki ongsiz ravishda, klishe va arxeotip mexanizmlarini tushunganlar. Ular oʻz davrining tanish shakllari va iboralarida chuqur madaniy va psixologik holatlar haqida maʼlumotlar yotganini tan olganlar. Ushbu klishelarni manipulyatsiya qilish orqali ular asosiy arxeotiplarni ochib koʻrsatishlari va zamonaviy holat haqida kuchli yangi usullar bilan fikr yuritishlari mumkin. U aslini olganda shuni aytadiki, Modernizmni chinakamiga tushunish uchun, uni klishe va arxeotip linzalari orqali koʻrish kerak. Bu shunchaki uslub yoki mavzu emas; bu rassomlarning madaniyatning oʻziga xos elementlarini – takrorlanuvchi shakllar va gʻoyalarni – yangi va maʼnoli narsa yaratish uchun qanday ishlatganliklari haqida. Ular bizga tanish narsalarga tanqidiy, sanʼatkorlik koʻzi bilan qarashni, har qanday narsada abadiyni va oʻtkinchida abadiyni topishni oʻrgatdilar.
Til Chegarasidan Tashqarida: Klishe va Arxeotip Dunyoda
McLuhanning "Klishedan Arxeotipgacha" asaridagii yondashuvining eng qiziqarli jihatlaridan biri shundaki, u bu tushunchalar faqat adabiyot yoki til bilan cheklanmasligini taʼkidlaydi. U bu klishelar va arxeotiplarning nomaterial dunyoda ham aniq aks-sadolari borligini taʼkidlaydi. Aynan shu yerda uning media markazidagi qarashi porlaydi. Vizuall klishelarni oʻylab koʻring. Maʼlum grafik dizayn elementlari, umumiy reklama troplari yoki hatto meʼmoriy uslublar klishega aylanishi mumkin. Ular darhol tan olinadi, koʻpincha takrorlanadi va madaniy qisqa yoʻllarning bir turi sifatida xizmat qiladi. Maʼlum bir bino jabhasini "qadimgi Yevropa shahri" uchun klishe deb atash mumkin, yoki mahsulotning foydasini reklama qilishning maʼlum bir usuli vizual klishe boʻlishi mumkin. Bu vizual klishelar ham chuqurroq arxeotiplarga murojaat qilishi mumkin. Masalan, "panoh" yoki "uy" arxeotipi turli kontekstlarda turli vizual klishelar bilan ifodalanishi mumkin – qulay oʻchoq, maʼlum bir turdagi uy, xush kelibsiz grafik belgisi. Klishe – bu maʼlum vizual namoyon boʻlish, arxeotip esa xavfsizlik va tegishlilikning asosiy konsepsiyasidir. McLuhan buni texnologiya va mediyaning oʻziga kengaytiradi. Maʼlum bir media interfeysi tuzilishi klishega aylanishi mumkin. Smartfon bosh ekranining evolyutsiyasini yoki veb-sayt tuzilishini oʻylab koʻring. Bu shakllar tanish va kutilgan boʻlib qoladi. U kengroq madaniy naqshlarni ham koʻrib chiqadi. Ijtimoiy marosimlar, tadbirlarni tashkil qilishning umumiy usullari yoki hatto siyosiy xabarlar ham klishelar va arxeotiplarga koʻp jihatdan tayanishi mumkin. Siyosatchining takrorlanuvchi imo-ishoralari, bayramni nishonlashning tanish tuzilishi, yangiliklarda umumiy troplar – bularning barchasi McLuhan tushunchalarini qoʻllash mumkin boʻlgan misollardir. Uning fikri shundaki, texnologiya va madaniyat bir-biriga chuqur bogʻlangan. Biz texnologiyalarimizni qanday loyihalashimiz, ulardan qanday foydalanishimiz va ular bizning muloqotimizni qanday shakllantirishi – bularning barchasi klishe va arxeotipning bu naqshlarini oʻz ichiga oladi. U oʻrgangan elektron media – radio, televideniye – shunchaki neytral kanallar emas edi; ularning oʻz tuzilmalari, oʻz shakllari bor edi, ular tanish (klishe) boʻlib qoldi va insonning chuqur ehtiyojlari va idrok qilish usullarini (arxeotiplar) uygʻotdi. Bu kengroq qoʻllanilish McLuhanning aql-idrokini tushunish uchun kalitdir. U shunchaki adabiyotshunos yoki mediatizor emas edi; u hamma joyda bogʻliqlikni koʻrgan madaniyat tahlilchisi edi. Uning fikricha, klishelar va arxeotiplar til, adabiyot va mediada qanday ishlashini tushunish orqali biz oʻzimizni oʻrab turgan dunyoni yanada chuqurroq tushunishimiz mumkin – dunyo tobora koʻproq vositachilik qilinayotgan va takrorlanuvchi naqshlar bilan toʻyingan.
