Summio

Książka

Od kliszy do archetypu

Książka Marshalla McLuhana „Od kliszy do archetypu” bada, jak stare wzorce odradzają się w erze elektronicznej, łącząc media, kulturę i literaturę.

20 min czytania

Dostępne w językach

Podgląd streszczenia

Od Kliszy do Archetypu: Jak McLuhan Pokazał Nam Nowe Spojrzenie na Świat

Hej, siema! Wyobraź sobie coś takiego: minęło jakieś sześć lat od momentu, gdy Marshall McLuhan, gość, który w zasadzie przewidział, jak internet zmieni wszystko, wydał swoją mega wpływową książkę "Understanding Media: The Extensions of Man". Ale on na tym nie poprzestał! Wziął swoje kosmiczne pomysły na temat mediów, połączył je ze swoją miłością do literatury i voilà! Wyskoczyła kolejna perełka: "From Cliché to Archetype" (po naszemu: "Od Kliszy do Archetypu"). Ta książka to taki tajny dekoder do zrozumienia, jak działa kultura, sztuka, a nawet nasze codzienne myśli, zwłaszcza w dzisiejszym, hiper-połączonym świecie elektronicznym. McLuhan rzuca nam tu takie trochę odjechane hasło: "W erze elektronicznego odzyskiwania, cały fenomenalny wszechświat jest jednocześnie złomowiskiem i muzeum". Brzmi głęboko, co nie? Chodzi mu o to, że mając dostęp do takiej ilości informacji i mediów na wyciągnięcie ręki, wszystko wydaje się jednocześnie stare i nowe. Możemy błyskawicznie sięgnąć do przeszłości (to muzeum), tworząc z niej coś nowego, ale jednocześnie jesteśmy ciągle bombardowani rzeczami, które wyglądają, jakby zostały dopiero co wykopane i odgrzane (to złomowisko). To taki ciągły taniec między tym, co przeżute, a tym, co ponadczasowe, między kliszą a archetypem. Generalnie chodzi mu o to, że klisze – te wszystkie przetarte frazy, pomysły czy obrazy – to nie są tylko nudne i nieoryginalne rzeczy. Ależ skąd! McLuhan twierdzi, że są one super ważnymi kluczami do zrozumienia, jak pewne rzeczy działają. Są jak cegiełki naszej kultury, a kiedy spojrzymy na nie świeżym okiem, tak jak zrobiłby artysta, możemy dostrzec coś niesamowitego. Możemy zobaczyć, jak łączą się z głębszymi, bardziej fundamentalnymi wzorcami – czyli z archetypami. Zastanów się nad tym. Ile razy słyszałeś jakieś powiedzenie albo widziałeś obrazek, który wydawał Ci się totalnie znajomy, prawie zbyt znajomy? McLuhan powiedziałby: "Dokładnie! O to chodzi!". Mówi nam, żebyśmy zwracali uwagę na te rzeczy, bo one kryją w sobie sekrety do zrozumienia nie tylko sztuki i literatury, ale całego klimatu danej epoki, zwłaszcza modernizmu. Zagłębia się w dzieła literackich gigantów, takich jak James Joyce, T.S. Eliot, W.B. Yeats i Ezra Pound, a nawet w te zakręcone rzeczy z "Teatru Absurdu" Ionesco. Pokazuje, jak ich gry słów, dziwne narracje, całe ich podejście do tworzenia sztuki, są głęboko powiązane z tymi koncepcjami kliszy i archetypu. Ale to nie jest jakaś typowa analiza literacka. McLuhan nie mówi tu tylko o metaforach i porównaniach w zakurzony, stary sposób. On celowo miesza technologię, kulturę i sztukę. Twierdzi, że idee kliszy i archetypu to nie tylko słowa na stronie. Pojawiają się wszędzie – w tym, jak projektujemy rzeczy, jak budujemy społeczeństwa, jak komunikujemy się przez nowe media. Świat poza językiem jest pełen tych wzorców równie mocno, co nasz język. Więc jaki jest główny wniosek z tego wszystkiego? McLuhan daje nam nowy sposób patrzenia na świat. Zachęca nas do

Klisza: Więcej Niż Tylko Przeżute

Ok, więc kiedy McLuhan mówi o kliszach, nie ma na myśli tylko tandetnych tekstów na podryw albo wyświechtanych powiedzonek typu "myśl poza schematami" (ironicznie, wiem). On mówi o każdej idei, obrazie, formie czy wzorcu, który stał się tak znajomy, tak wrośnięty w naszą zbiorową świadomość, że jest prawie niewidzialny. To jak szum tła. Już tego nie widzimy, bo to po prostu jest. Pomyśl o popularnych symbolach, powtarzających się strukturach fabularnych w filmach, albo nawet o pewnych sposobach organizacji informacji. To wszystko są potencjalne klisze. Najważniejsza część argumentacji McLuhana polega na tym, że te klisze, właśnie dlatego, że są tak znajome, są niesamowicie potężne. Reprezentują pewien rodzaj wspólnego zrozumienia, kulturowy skrót. Były wielokrotnie wypróbowywane, powtarzane i przyswajane do tego stopnia, że głęboko rezonują, nawet jeśli nie zdajemy sobie z tego sprawy. Są osadem niezliczonych przeszłych doświadczeń i interpretacji. Sugeruje, że artyści i kreatywni myśliciele szczególnie dobrze radzą sobie z kliszami. Dlaczego? Bo potrafią spojrzeć na coś, co wszyscy inni biorą za pewnik, i zobaczyć to na nowo. Potrafią zedrzeć z tego znajomość, odsłonić podstawową strukturę i użyć jej w nowym kontekście. Ten akt ponownego zobaczenia nadaje kliszom potencjał, by stały się czymś więcej. Pomyśl, ilu artystów wykorzystywało tradycyjną ikonografię religijną w całkowicie świecki, a nawet wywrotowy sposób. Sam obraz jest kliszą, ale sposób, w jaki jest ponownie wykorzystany, nadaje mu nowe życie i znaczenie. McLuhan namawia nas do przyjęcia tej artystycznej perspektywy. Zamiast odrzucać klisze jako leniwe lub nieoryginalne, chce, abyśmy widzieli w nich żyzny grunt do zrozumienia. Są surowcem naszej kultury, echami przeszłych innowacji, które mogą zapoczątkować przyszłe. To wiąże się również z jego ideami na temat mediów. W erze elektronicznej, gdzie informacje są wszędzie i są stale odtwarzane, remiksowane i reinterpretowane, klisze stają się jeszcze bardziej widoczne. Są to elementy, które są łatwo dostępne, łatwo udostępniane i łatwo rozpoznawalne. Stanowią tkankę łączną naszej ogromnej, połączonej sieci informacyjnej.

Archetyp: Ponadczasowy Wzorzec

Teraz porozmawiajmy o archetypach. Jeśli klisze to znajome formy, które napotykamy na co dzień, to archetypy są głębszymi, podstawowymi wzorcami lub uniwersalnymi symbolami, które te klisze często reprezentują. Pomyśl o koncepcji archetypów Carla Junga – Bohatera, Matki, Trickstera. McLuhan pracuje z podobną ideą, ale bardziej zakorzenia ją w sposobie, w jaki doświadczamy i przetwarzamy informacje za pomocą mediów i kultury. Archetyp, w ujęciu McLuhana, to fundamentalny, często nieświadomy model lub wzorzec, który leży u podstaw ludzkiego doświadczenia i ekspresji. Są to ponadczasowe struktury, które rezonują w różnych kulturach i epokach historycznych. Są to plany, które klisze często ucieleśniają lub do których się odnoszą, czasem w sposób niedoskonały lub zdegradowany. Na przykład, historia bohatera pokonującego wielkie przeszkody jest archetypem. Wiele różnych klisz może reprezentować ten archetyp w konkretnych historiach: bohater niechętny, wybraniec, wojownik z mroczną przeszłością. Klisza to specyficzne opakowanie narracyjne; archetyp to podstawowy ludzki dramat zmagań, odwagi i transformacji. McLuhan twierdzi, że w naszej obecnej epoce, przy ciągłym przepływie informacji, obserwujemy fascynującą grę między kliszami a archetypami. Stare klisze mogą zostać ożywione, gdy dotkną potężnego archetypu. Z drugiej strony, archetypy mogą zostać zasłonięte przez warstwy wyświechtanych klisz. Używa przykładów literackich, aby to zilustrować. Na przykład, złożona gra słów i aluzje w twórczości Jamesa Joyce'a często bawią się zarówno znajomymi kliszami, jak i głębszymi strukturami archetypowymi. Joyce może wziąć powszechną frazę (kliszę) i ją przekręcić, ujawniając jej związek ze znacznie starszym, bardziej uniwersalnym wzorcem (archetypem). Według McLuhana, w ten sposób literatura może oferować głębokie wglądy w kondycję ludzką. Zrozumienie archetypów pomaga nam dostrzec trwałe tematy i wzorce w ludzkim opowiadaniu historii i kulturze. Są to powracające motywy, które przemawiają do naszego wspólnego człowieczeństwa. Kiedy klisza skutecznie dotyka archetypu, zyskuje moc, która wykracza poza jej własną znajomość. Łączy nas z czymś starożytnym i uniwersalnym.

Era Elektroniczna: Złomowisko i Muzeum Zderzają Się

Tutaj właśnie teoria mediów McLuhana naprawdę wchodzi do gry. Widział on narodziny mediów elektronicznych – telewizji, radia i tego, co ostatecznie stało się internetem – jako fundamentalnie zmieniające sposób, w jaki doświadczamy informacji i kultury. Jego słynny cytat: "W erze elektronicznego odzyskiwania, cały fenomenalny wszechświat jest jednocześnie złomowiskiem i muzeum" doskonale oddaje tę transformację. Z jednej strony mamy muzeum. Elektroniczne odzyskiwanie oznacza, że możemy błyskawicznie uzyskać dostęp do ogromnych archiwów informacji, sztuki i historii. Możemy wracać do przeszłości, studiować różne kultury i wyszukiwać wszystko, czego chcemy się nauczyć. To jak posiadanie największego muzeum świata na wyciągnięcie ręki, dostępne przez cały czas. Z drugiej strony mamy złomowisko. Ogromna ilość informacji, ciągły strumień nowych (i starych) treści oznacza, że wiele z nich wydaje się jednorazowych, odgrzewanych lub fragmentarycznych. To plątanina fragmentów, często pozbawionych kontekstu lub głębi. Jesteśmy bombardowani danymi, memami, skrawkami wiadomości i rozrywką, które mogą przytłaczać i wydawać się powierzchowne. McLuhan twierdzi, że te dwa aspekty – skatalogowane archiwum (muzeum) i chaotyczna sterta (złomowisko) – nie są oddzielne, ale współistnieją i stale oddziałują na siebie w erze elektronicznej. Możemy oglądać wysokiej rozdzielczości reprodukcję obrazu z epoki renesansu (muzeum) na ekranie smartfona, jednocześnie przewijając strumień filmików z kotami i najnowszych wiadomości (złomowisko). To środowisko jest niezwykle żyznym gruntem dla gry między kliszami a archetypami. Klisze są łatwo dostępne i rozpowszechniane za pomocą mediów elektronicznych. Rozprzestrzeniają się jak szalone, ponieważ są natychmiast rozpoznawalne. Pomyśl o wirusowych memach lub chwytliwych frazach – to ostateczne klisze elektroniczne. Jednocześnie te łatwo dostępne klisze mogą służyć jako punkty wejścia do głębszych znaczeń archetypowych. Prosty mem może odwoływać się do uniwersalnej ludzkiej emocji lub doświadczenia, łącząc w ten sposób efemeryczną kliszę z ponadczasowym archetypem. Z drugiej strony, ciągła ekspozycja na klisze może czasami zaciemniać lub rozcieńczać moc archetypową, którą mogły kiedyś posiadać. Chodzi McLuhanowi o to, że musimy zrozumieć tę dynamikę. Era elektroniczna nie tylko przedstawia nam więcej informacji; fundamentalnie zmienia nasze postrzeganie i relację z kulturą. Tworzy środowisko, w którym przeszłość jest zawsze obecna, gdzie znajome jest ciągle odtwarzane, a wyzwaniem jest znalezienie sensu w tym zgiełku.

Modernizm i Oko Artysty

McLuhan wykorzystuje literaturę modernistyczną jako główny przykład tego, jak artyści radzą sobie z kliszami i archetypami. Modernizm, mniej więcej od końca XIX do połowy XX wieku, był okresem ogromnych eksperymentów artystycznych i przemian. Artyści kwestionowali tradycyjne formy, eksplorowali nowe sposoby przedstawiania rzeczywistości i często angażowali się w złożoność świata współczesnego. Wskazuje na pisarzy takich jak James Joyce, T.S. Eliot i Ezra Pound. Ci autorzy byli mistrzami w skomplikowanym posługiwaniu się językiem. McLuhan sugeruje, że ich twórczość jest świadectwem potęgi zrozumienia klisz i archetypów. Na przykład, użycie przez Joyce'a gier słownych i kalamburów to nie tylko kwestia sprytu; często chodzi o ujawnienie wielu warstw znaczeniowych, łączących język codzienny (klisze) z głębszymi, często klasycznymi lub mitologicznymi, rezonansami (archetypami). Rozważ "Ziemię jałową" Eliota, wiersz przesiąknięty fragmentacją, aluzjami i poczuciem rozpadu kultury. McLuhan widziałby to jako eksplorację współczesnych klisz (załamanie tradycyjnych wartości, poczucie pustki) na tle starożytnych mitów i archetypów (Król Rybak, legenda o Graalu). Siła wiersza wynika z tego napięcia między współczesnym marazmem a trwałymi wzorcami archetypowymi. Nawet "Teatr Absurdu" Eugene Ionesco, znany z nonsensownych dialogów i ponurych przedstawień ludzkiej egzystencji, pasuje do ram McLuhana. Powtarzające się, pozbawione sensu rozmowy w jego sztukach można postrzegać jako odzwierciedlenie współczesnych klisz komunikacyjnych, podkreślając głębokie egzystencjalne pustki – archetyp alienacji. Argument McLuhana polega na tym, że ci modernistyczni artyści, świadomie lub nieświadomie, rozumieli mechanizmy kliszy i archetypu. Dostrzegli, że znajome formy i frazy ich czasów zawierały wskazówki do głębszych stanów kulturowych i psychologicznych. Manipulując tymi kliszami, mogli ujawniać podstawowe archetypy i w potężny nowy sposób komentować współczesny stan rzeczy. Zasadniczo mówi, że aby naprawdę zrozumieć modernizm, trzeba patrzeć na niego przez pryzmat kliszy i archetypu. Nie chodzi tylko o styl czy tematykę; chodzi o to, jak artyści wykorzystywali same cegiełki kultury – powtarzane formy i idee – do tworzenia czegoś nowego i znaczącego. Nauczyli nas patrzeć na znajome krytycznym, artystycznym okiem, by znaleźć uniwersalne w szczególnym, a ponadczasowe w ulotnym.

Poza Językiem: Klisza i Archetyp w Świecie

Jednym z najbardziej fascynujących aspektów podejścia McLuhana w "Od Kliszy do Archetypu" jest jego nacisk na to, że te koncepcje nie ograniczają się do literatury czy języka. Twierdzi, że klisze i archetypy mają namacalne odpowiedniki w świecie poza językowym. Tu właśnie jego wizja zorientowana na media naprawdę błyszczy. Pomyśl o wizualnych kliszach. Pewne elementy projektowania graficznego, popularne tropy reklamowe, czy nawet style architektoniczne mogą stać się kliszami. Są natychmiast rozpoznawalne, często powtarzane i służą jako forma kulturowego skrótu. Określona fasada budynku może stać się kliszą "starego europejskiego miasta", albo specyficzny sposób pokazania korzyści produktu w reklamie może być wizualną kliszą. Te wizualne klisze mogą również odwoływać się do głębszych archetypów. Na przykład, archetyp "sanktuarium" lub "domu" może być reprezentowany przez różne wizualne klisze w różnych kontekstach – przytulny kominek, określony typ domu, przyjazna ikona graficzna. Klisza to specyficzna manifestacja wizualna, podczas gdy archetyp to podstawowa koncepcja bezpieczeństwa i przynależności. McLuhan rozszerza to na technologię i same media. Struktura określonego typu interfejsu medialnego może stać się kliszą. Pomyśl o ewolucji ekranu głównego smartfona lub układzie strony internetowej. Te formy stają się znajome i oczekiwane. Analizuje również szersze wzorce kulturowe. Rytuały społeczne, powszechne sposoby organizowania wydarzeń, czy nawet przekazy polityczne mogą w dużej mierze opierać się na kliszach i archetypach. Powtarzające się gesty polityka, znajoma struktura świątecznego świętowania, powszechne tropy w relacjach informacyjnych – to wszystko są przykłady, gdzie można zastosować koncepcje McLuhana. Jego myślą jest to, że technologia i kultura są głęboko ze sobą powiązane. Sposób, w jaki projektujemy nasze technologie, sposób, w jaki ich używamy, i sposób, w jaki kształtują naszą komunikację, wszystko to obejmuje te wzorce kliszy i archetypu. Media elektroniczne, które analizował – radio, telewizja – nie były tylko neutralnymi kanałami; miały swoje własne struktury, swoje własne formy, które stały się znajome (klisze) i odwoływały się do głębszych ludzkich potrzeb i sposobów postrzegania (archetypy). Ta szersza aplikacja jest kluczowa dla zrozumienia geniuszu McLuhana. Nie był on tylko krytykiem literackim czy teoretykiem mediów; był analitykiem kultury, który widział powiązania wszędzie. Wierzył, że rozumiejąc, jak klisze i archetypy działają w języku, literaturze i mediach, możemy uzyskać głębsze zrozumienie otaczającego nas świata – świata coraz bardziej pośredniczonego i nasyconego powtarzającymi się wzorcami.