Özet önizlemesi
Klişeden Arketipe: McLuhan'la Dünyayı Yeniden Görmek
Selam millet! Düşünsenize, Marshall McLuhan'ın o meşhur kitabı 'Understanding Media: The Extensions of Man' çıktıktan sonra yaklaşık altı yıl geçmiş. Hani şu internetin her şeyi değiştireceğini tahmin eden adam var ya? İşte o, sadece bununla yetinmemiş. Medya hakkındaki akıl almaz fikirlerini edebiyat sevgisiyle harmanlayıp bize başka bir hazine daha sunmuş: 'From Cliché to Archetype' (Klişeden Arketipe). Bu kitap, özellikle bizim bu hiper-bağlantılı, elektronik dünyamızda kültürün, sanatın ve hatta günlük düşüncelerimizin nasıl işlediğini anlamak için adeta bir gizli şifre çözücü gibi. McLuhan ortaya süper bir fikir atıyor: "Elektronik erişim çağında, tüm fenomenler evreni aynı anda hem hurdalık hem de müze haline gelmiştir." Çok derin, değil mi? Aslında anlatmak istediği şu: Parmaklarımızın ucundaki onca bilgi ve medya ile her şey aynı anda hem eski hem de yeni gibi hissettiriyor. Geçmişe anında erişebiliyoruz (müze kısmı), oradan yola çıkarak yeni bir şeyler yaratabiliyoruz ama aynı zamanda sürekli sanki yeni kazınmış ve tekrar işlenmiş gibi hissettiren şeylere maruz kalıyoruz (hurdalık kısmı). Bu, bayat olanla zamansız olan, klişe ile arketip arasındaki sürekli bir ileri geri gidiş geliş. Temelde dediği şu ki, klişeler –yani o aşırı kullanılan ifadeler, fikirler veya imgeler– sadece yorgun ve özgün olmayan şeyler değiller. Hayır! McLuhan, bunların aslında işlerin nasıl yürüdüğünü anlamak için inanılmaz derecede önemli anahtarlar olduğunu iddia ediyor. Kültürümüzün yapı taşları gibiler ve onlara taze bir gözle, bir sanatçının baktığı gibi baktığınızda, inanılmaz bir şey görebilirsiniz. Onların daha derin, daha temel kalıplarla – yani arketiplerle– nasıl bağlantılı olduğunu görebilirsiniz. Düşünsenize. Bir ifadeyi ne kadar çok duymuşsunuzdur veya bir görüntüyü ne kadar tanıdık, hatta fazla tanıdık hissetmişsinizdir? McLuhan "Tam olarak! İşte mesele bu!" derdi. Bize bu şeylere dikkat etmemizi söylüyor çünkü bunlar sadece sanat ve edebiyatı değil, özellikle Modernizm'in ruhunu anlamanın sırlarını taşıyor. James Joyce, T.S. Eliot, W.B. Yeats ve Ezra Pound gibi edebiyat devlerinin eserlerine dalıyor, hatta Ionesco'nun Absürt Tiyatro'sundan o zihin bulandıran şeylere bile bakıyor. Kelime oyunlarının, tuhaf anlatılarının, sanat yaratma yaklaşımlarının bu klişe ve arketip kavramlarıyla ne kadar derinden bağlantılı olduğunu gösteriyor. Ancak bu, tipik bir edebi analiz değil. McLuhan sadece tozlu eski metaforlar ve benzetmelerden bahsetmiyor. Kasıtlı olarak teknolojiyi, kültürü ve sanatı birbirine çarpıştırıyor. Klişe ve arketip fikirlerinin sadece sayfadaki kelimelerle ilgili olmadığını söylüyor. Her yerde karşımıza çıkıyorlar – bir şeyleri nasıl tasarladığımızda, toplumlarımızı nasıl inşa ettiğimizde, yeni medyalar aracılığıyla nasıl iletişim kurduğumuzda. Dil dışı dünya da en az dilimiz kadar bu kalıplarla dolu. Peki, buradan çıkarılacak büyük ders ne? McLuhan bize dünyaya bakmak için yeni bir yol sunuyor. Tekrarlanan kalıpları görmeye, eskilerin
Klişe: Sadece Aşırı Kullanımdan Fazlası
Tamam, McLuhan klişelerden bahsettiğinde, sadece o ucuz lafları veya "kutunun dışında düşün" gibi eskimiş sözleri (ironik, biliyorum) kastetmiyor. O, kolektif bilincimize o kadar yerleşmiş, o kadar alışıldık hale gelmiş herhangi bir fikri, görüntüyü, formu veya deseni kastediyor ki, neredeyse görünmez hale gelmiş. Sanki arka plan gürültüsü gibi. Artık onu gerçekten görmüyoruz çünkü sadece orada duruyor. Yaygın sembolleri, filmlerdeki tekrarlanan olay örgüsü yapılarını veya hatta bilgiyi organize etmenin belirli yollarını düşünün. Bunların hepsi potansiyel klişelerdir. McLuhan'ın argümanının en kritik kısmı, bu klişelerin, tam da bu kadar tanıdık olmaları nedeniyle, inanılmaz derecede güçlü olduklarıdır. Bir tür paylaşılan anlayışı, kültürel bir kısayolu temsil ederler. Denenmiş ve test edilmiş, tekrar edilmiş ve özümsenmişlerdir; bilinçli olarak farkında olmasak bile derinden yankılanırlar. Sayısız geçmiş deneyim ve yorumun tortusudurlar. Sanatçıların ve yaratıcı düşünürlerin klişelerle etkileşim kurma konusunda özellikle iyi olduklarını öne sürüyor. Neden? Çünkü herkesin varsayılan olarak kabul ettiği bir şeye bakıp onu yeniden görebilirler. Tanıdıklığı soyabilir, altta yatan yapıyı ortaya çıkarabilir ve onu taze bir bağlamda kullanabilirler. Bu yeniden görme eylemi, klişelere daha fazlası olma potansiyelini verir. Bunu düşünün. Kaç sanatçı geleneksel dini imgeleri tamamen seküler, hatta yıkıcı bir şekilde kullanmıştır? Görüntünün kendisi bir klişedir, ancak yeniden amaçlanması ona yeni bir yaşam ve anlam kazandırır. McLuhan, bu sanatsal bakış açısını benimsemeye çağırıyor. Klişeleri tembel veya özgün olmayan olarak bir kenara atmak yerine, onları anlayış için verimli bir zemin olarak görmemizi istiyor. Kültürümüzün ham maddeleridirler, geçmiş yeniliklerin gelecekteki yenilikleri kıvılcımlandırabilecek yankılarıdırlar. Bu, onun medya hakkındaki fikirleriyle de bağlantılı. Elektronik çağda, bilginin her yerde olduğu ve sürekli tekrarlandığı, yeniden karıştırıldığı ve yorumlandığı bir ortamda, klişeler daha da belirgin hale gelir. Bunlar kolayca erişilebilen, kolayca paylaşılan ve kolayca tanınan unsurlardır. Geniş, birbirine bağlı bilgi ağımızın bağlantı dokusunu oluştururlar.
Arketip: Zamansız Desen
Şimdi de arketiplerden bahsedelim. Klişeler günlük olarak karşılaştığımız tanıdık formlarsa, arketipler bu klişelerin sıkça temsil ettiği daha derin, altta yatan desenler veya evrensel sembollerdir. Carl Jung'un arketipler kavramını düşünün – Kahraman, Anne, Kurnaz. McLuhan benzer bir fikirle çalışıyor, ancak bunu daha çok medyanın ve kültürün aracılığıyla bilgiyi deneyimleme ve işleme şeklimize dayandırıyor. McLuhan'ın görüşüne göre arketip, insan deneyiminin ve ifadesinin temelinde yatan, genellikle bilinçsiz bir model veya desendir. Bunlar, farklı kültürler ve tarihi dönemler boyunca yankılanan zamansız yapılardır. Klişelerin sıklıkla temsil ettiği veya bazen kusurlu veya bozulmuş bir biçimde atıfta bulunduğu planlardır. Örneğin, bir kahramanın büyük zorlukların üstesinden gelme hikayesi bir arketiptir. Bu arketipi belirli hikayelerde temsil eden birçok farklı klişe olabilir: isteksiz kahraman, seçilmiş kişi, karanlık geçmişi olan savaşçı. Klişe, belirli anlatı paketlemesidir; arketip, mücadele, cesaret ve dönüşümün altta yatan insan dramasıdır. McLuhan, mevcut çağımızda, sürekli bilgi akışıyla birlikte, klişeler ve arketipler arasında büyüleyici bir etkileşim gördüğümüzü savunuyor. Bayat klişeler, güçlü bir arketiplere dokunduklarında canlandırılabilir. Tersine, arketipler yıpranmış klişe katmanları tarafından gizlenebilir. Bunu göstermek için edebi örnekler kullanıyor. Örneğin, James Joyce'un eserlerindeki karmaşık kelime oyunları ve göndermeler, hem tanıdık klişelerle hem de daha derin arketiplsel yapılarla sıkça oynar. Joyce sıradan bir ifadeyi (bir klişe) alıp bükebilir, onu çok daha eski, daha evrensel bir desene (bir arketip) bağlayarak çok katmanlı anlamlar ortaya çıkarabilir. McLuhan'a göre edebiyatın insanlık durumu hakkında derin içgörüler sunmasının yolu budur. Arketipleri anlamak, insan hikaye anlatımı ve kültüründeki kalıcı temaları ve desenleri görmemize yardımcı olur. Ortak insanlığımıza hitap eden tekrarlayan motiflerdir. Bir klişe başarılı bir şekilde bir arketiplere dokunduğunda, kendi tanıdıklığının ötesinde bir güç kazanır. Bizi antik ve evrensel bir şeye bağlar.
Elektronik Çağ: Hurdalık ve Müze Çarpışıyor
İşte McLuhan'ın medya teorisinin gerçekten devreye girdiği yer burası. Televizyon, radyo ve nihayetinde internet olacak olan elektronik medyanın yükselişini, bilgi ve kültürü deneyimleme şeklimizi temelden değiştiren bir gelişme olarak gördü. "Elektronik erişim çağında, tüm fenomenler evreni aynı anda hem hurdalık hem de müze haline gelmiştir" şeklindeki ünlü sözü, bu dönüşümü mükemmel bir şekilde yakalıyor. Bir yandan, müze var. Elektronik erişim, bilgi, sanat ve tarihin devasa arşivlerine anında erişebileceğimiz anlamına gelir. Geçmişi yeniden ziyaret edebilir, farklı kültürleri inceleyebilir ve hakkında bilgi edinmek istediğimiz herhangi bir şeyi çekebiliriz. Parmaklarımızın ucunda, sürekli olarak mevcut olan dünyanın en büyük müzesine sahip olmak gibi. Diğer yandan, hurdalık var. Bilginin muazzam hacmi, sürekli bilgi akışı (hem yeni hem de eski), bunların çoğunun harcanabilir, yeniden işlenmiş veya parçalanmış gibi hissettirmesi anlamına gelir. Genellikle bağlam veya derinlikten yoksun, bitler ve parçaların bir karmaşasıdır. Veri, meme, haber özetleri ve yüzeysel ve ezici hissettirebilecek eğlence ile bombardımana tutuluyoruz. McLuhan, bu iki yönün – küratörlü arşiv (müze) ve kaotik yığın (hurdalık) – elektronik çağda ayrı değil, bir arada var olduğunu ve sürekli etkileşimde bulunduğunu savunuyor. Akıllı telefon ekranımızda Rönesans tablosunun yüksek çözünürlüklü bir kopyasına (müze) bakarken, aynı anda kedi videoları ve son dakika haberlerinden oluşan bir akışı (hurdalık) kaydırıyor olabiliriz. Bu ortam, klişeler ve arketipler arasındaki etkileşim için inanılmaz derecede verimli bir zemindir. Klişeler, elektronik medya aracılığıyla kolayca erişilebilir ve yayılabilir. Anında tanınabilir oldukları için hızla yayılırlar. Viral meme'leri veya sloganları düşünün – bunlar nihai elektronik klişelerdir. Aynı zamanda, bu kolayca erişilebilir klişeler, daha derin arketiplsel anlamlara giriş noktaları olarak hizmet edebilir. Basit bir meme, evrensel bir insan duygusuna veya deneyimine dokunarak, geçici klişeyi zamansız bir arketiplere bağlayabilir. Tersine, klişelere sürekli maruz kalmak, bazen bir zamanlar sahip olabilecekleri arketiplsel gücü gizleyebilir veya sulandırabilir. McLuhan'ın noktası, bu dinamiği anlamamız gerektiğidir. Elektronik çağ sadece bize daha fazla bilgi sunmakla kalmaz; algımızı ve kültürle ilişkimizi temelden değiştirir. Geçmişin her zaman mevcut olduğu, tanıdık olanın sürekli tekrarlandığı ve mücadelenin gürültü arasında anlam bulmak olduğu bir ortam yaratır.
Modernizm ve Sanatçının Gözü
McLuhan, Modernist edebiyatı, sanatçıların klişeler ve arketiplerle nasıl başa çıktığının temel bir örneği olarak kullanıyor. Modernizm, kabaca 19. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın ortalarına kadar, muazzam sanatsal deney ve çalkantı dönemiydi. Sanatçılar geleneksel biçimleri sorguluyor, gerçekliği temsil etmek için yeni yollar keşfediyor ve genellikle modern dünyanın karmaşıklıklarıyla ilgileniyorlardı. James Joyce, T.S. Eliot ve Ezra Pound gibi yazarları vurguluyor. Bu yazarlar dili karmaşık şekillerde kullanma ustalarıydı. McLuhan, eserlerinin klişeler ve arketipler anlayışının gücünün bir kanıtı olduğunu öne sürüyor. Örneğin, Joyce'un kelime oyunları ve kelime oyunları kullanımı sadece zekice değil; genellikle birden fazla anlam katmanını ortaya çıkarmak, gündelik dili (klişeler) derin, genellikle klasik veya mitolojik yankılara (arketipler) bağlamakla ilgilidir. Eliot'un "The Waste Land" şiirini düşünün; parçalanma, gönderme ve kültürel çöküş hissiyle dolu. McLuhan bunu, antik mitler ve arketipler (Balıkçı Kral, Kutsal Kase efsanesi) arka planına karşı, modern klişelerin (geleneksel değerlerin çöküşü, boşluk hissi) bir keşfi olarak görür. Şiirin gücü, çağdaş sefalet ile kalıcı arketiplsel desenler arasındaki bu gerilimden gelir. Eugene Ionesco'nun Absürt Tiyatro'su bile, anlamsız diyalogları ve insan varoluşunun kasvetli tasvirleriyle tanınan, McLuhan'ın çerçevesine uyuyor. Oyunlarındaki tekrarlayan, anlamsız konuşmalar, iletişimdeki modern klişelerin bir yansıması olarak görülebilir ve derin bir varoluşsal boşluğu – yabancılaşma arketipi – vurgular. McLuhan'ın argümanı, bu Modernist sanatçıların, bilinçli veya bilinçsiz olarak, klişe ve arketip mekaniklerini anladıklarıdır. Zamanlarının tanıdık biçimlerinin ve ifadelerinin, daha derin kültürel ve psikolojik durumların ipuçlarını taşıdığını fark ettiler. Bu klişeleri manipüle ederek, altta yatan arketipleri ortaya çıkarabilir ve modern durumu güçlü yeni yollarla yorumlayabilirler. Temel olarak, Modernizmi gerçekten anlamak için onu klişe ve arketip merceğinden görmeniz gerektiğini söylüyor. Bu sadece stil veya konuyla ilgili değil; sanatçıların kültürel yapı taşlarını – tekrarlanan formları ve fikirleri – kullanarak yeni ve anlamlı bir şey yaratma biçimleriyle ilgilidir. Bize tanıdık olana eleştirel, sanatsal bir gözle bakmayı, belirli olanın içinde evrenseli ve geçici olanın içinde zamansızı bulmayı öğrettiler.
Dilin Ötesinde: Dünyada Klişe ve Arketip
McLuhan'ın 'Klişeden Arketipe'deki yaklaşımlarının en büyüleyici yönlerinden biri, bu kavramların edebiyat veya dille sınırlı olmadığını ısrar etmesidir. Klişelerin ve arketiplerin dil dışı dünyada somut karşılıkları olduğunu savunuyor. McLuhan'ın medya merkezli görüşünün gerçekten parladığı yer burasıdır. Görsel klişeleri düşünün. Belirli grafik tasarım öğeleri, yaygın reklam klişeleri veya hatta mimari stiller klişe haline gelebilir. Anında tanınırlar, sıklıkla tekrarlanırlar ve kültürel bir kısayol görevi görürler. Belirli bir bina cephesi, "eski Avrupa şehri" için bir klişe haline gelebilir veya bir reklamda bir ürünün faydasını göstermenin belirli bir yolu görsel bir klişe olabilir. Bu görsel klişeler de daha derin arketiplere dokunabilir. Örneğin, "sığınak" veya "yuva" arketipi, farklı bağlamlarda çeşitli görsel klişelerle temsil edilebilir – rahat bir şömine, belirli bir ev türü, davetkar bir grafik simgesi. Klişe, belirli görsel tezahürdür, oysa arketip güvenlik ve aidiyetin altta yatan kavramıdır. McLuhan bunu teknoloji ve medyaya kadar genişletiyor. Belirli bir medya arayüzünün yapısı klişe haline gelebilir. Akıllı telefon ana ekranının evrimini veya bir web sitesinin düzenini düşünün. Bu formlar tanıdık ve beklendik hale gelir. Daha geniş kültürel kalıpları da inceliyor. Sosyal ritüeller, etkinlikleri organize etmenin yaygın yolları veya hatta siyasi mesajlaşma bile klişelere ve arketiplere büyük ölçüde dayanabilir. Bir politikacının tekrarlanan jestleri, bir tatil kutlamasının tanıdık yapısı, haberlerdeki yaygın klişeler – bunlar McLuhan'ın kavramlarının uygulanabileceği tüm örneklerdir. Noktası, teknoloji ve kültürün derinlemesine iç içe geçmiş olduğudur. Teknolojilerimizi tasarlama şeklimiz, onları kullanma şeklimiz ve iletişimimizi şekillendirme şekilleri, bu klişe ve arketip kalıplarını içerir. Çalıştığı elektronik medya – radyo, televizyon – sadece nötr kanallar değildi; kendi yapıları, tanıdık hale gelen (klişeler) ve derin insan ihtiyaçlarına ve algılama biçimlerine (arketipler) dokunan kendi biçimleri vardı. Bu daha geniş uygulama, McLuhan'ın dehasını anlamak için anahtardır. O sadece bir edebi eleştirmen veya medya teorisyeni değildi; her yerde bağlantılar gören bir kültürel analistiydi. Dil, edebiyat ve medyada klişelerin ve arketiplerin nasıl işlediğini anlayarak, giderek daha fazla aracılık edilen ve tekrarlayan desenlerle dolu bir dünya olan etrafımızdaki dünya hakkında daha derin bir anlayış kazanabileceğimize inanıyordu.
