Summio

Film YouTube

Nikola Tesla: Tragiczne życie najzagadniejszego naukowca / Osobowości@MINAEVLIVE

Historia Nikoli Tesli – genialnego wynalazcy, którego idee odmieniły świat, ale którego życie naznaczone było tragediami i niezrozumieniem.

27 min czytania

Dostępne w językach

Podgląd streszczenia

Nikola Tesla: Człowiek, który rozświetlił świat (i nie tylko!)

Hej kochani! Dzisiaj zabieram Was w podróż do świata pełnego iskier, genialnych pomysłów i… trochę też cieni. Mowa oczywiście o człowieku, którego nazwisko dziś kojarzymy z elektrycznymi samochodami i futurystycznymi wizjami, ale który sam w sobie był kosmicznym geniuszem – o Nikoli Tesli. Wyobraźcie sobie świat bez prądu zmiennego, bez bezprzewodowej komunikacji, bez wielu rzeczy, które dziś bierzemy za pewnik. To właśnie Tesla, serbski naukowiec, który działał na przełomie XIX i XX wieku, był architektem tej rewolucji. Jego historia to nie tylko opowieść o wynalazkach, ale też o walce, ambicjach, a czasem o zwykłym ludzkim niezrozumieniu.

Wprowadzenie: Kto to był ten cały Tesla?

Kiedy słyszymy „Tesla”, pewnie myślicie o tych lśniących elektrycznych furach albo o Elonie Musku, który nadał firmie imię tego genialnego naukowca. Ale prawda jest taka, że Nikola Tesla to postać, która sama w sobie zasługuje na miano legendy. Był serbskim wynalazcą, inżynierem elektrykiem i mechanikiem, którego wkład w rozwój technologii jest absolutnie fundamentalny. Mówi się, że potrafił „rozmawiać z prądem”, a jego umysł pracował na najwyższych obrotach, tworząc idee tak nowatorskie, że często wyprzedzały epokę o całe dekady. Jego życie było równie fascynujące, co jego wynalazki – pełne wzlotów i upadków, wielkich triumfów i głębokich rozczarowań. To właśnie dzięki niemu mamy dziś prąd w gniazdkach, który napędza nasze domy i całą cywilizację.

Gdzie się zaczęła ta cała historia? Od Smijan do pierwszych iskier geniuszu

Wyobraźcie sobie, środek XIX wieku, gdzieś w malowniczych chorwackich górach, niedaleko Adriatyku. W małej, spokojnej wiosce Smijan, która wtedy należała do austro-węgierskiej prowincji Lika, szaleje burza. Właśnie w taką burzliwą noc, z 10 na 11 lipca 1856 roku, w rodzinie prawosławnego księdza Milutina Tesli i jego żony Duki, na świat przychodzi chłopiec – Nikola. Już od małego był wyjątkowy. Niezwykle ciekawski, trochę na uboczu, ale z głową pełną pytań. Już w wieku pięciu lat garnął się do nauki, a jego umysł pochłaniał wiedzę jak gąbka. Szczególne wrażenie robiła na nim mama, Duka. Choć nie potrafiła czytać ani pisać, posiadała niesamowitą pamięć i dar do wynalazków. Potrafiła z pamięci recytować całe epickie poematy, a w domu tworzyła przeróżne ulepszenia domowych narzędzi – od trzepaczki do jajek po usprawnienia przy kołowrotku i krosnach. Nikola sam później wspominał w swoich dziennikach: „Od ojca odziedziczyłem pragnienie wiedzy, a od matki – żywość umysłu”. To właśnie od niej nauczył się, że można coś ulepszyć, coś wymyślić. Już jako dzieciak modyfikował dmuchawki do strzelania kamykami, dodając tłok i proponując używanie mokrej konopi jako amunicji. Z pewnością wymieniał się swoimi „ulepszeniami” ze starszymi chłopakami za coś bardziej interesującego. Jego dzieciństwo nie było pozbawione przygód, czasem dość ryzykownych. Raz, próbując naśladować ptaki, skoczył z dachu szopy z parasolem. Całe szczęście skończyło się tylko na tygodniu leżenia w łóżku. Innym razem, bawiąc się, został przypadkiem zamknięty w szopie na całą noc. Zamiast panikować, spędził te godziny pogrążony w myślach i obserwacjach. Rodzice oczywiście szukali go po całej okolicy. Tragiczne wydarzenie miało miejsce, gdy Nikola miał sześć lat. Zmarł jego starszy, dwunastoletni brat, Danił, który spadł z konia. Rodzice, a zwłaszcza ojciec, który pokładał w Daniu wielkie nadzieje jako w pierworodnym synu, byli zdruzgotani. Strata ta sprawiła, że ojciec zaczął poświęcać więcej uwagi młodszemu Nikoli. I tak, w rodzinie, w której tradycja była silna, ścieżka dla Nikoli wydawała się już wytyczona – miał zostać księdzem, tak jak ojciec i zmarły brat. W wieku siedmiu lat rodzina przeniosła się do miasta Gospic, gdzie ojciec dostał nowe stanowisko. Nikola pomagał mu w kościele, ale same nabożeństwa niekoniecznie go pociągały. Bardziej cieszył się, gdy został wyznaczony na dzwonnika. Pewnego razu, schodząc z wieży po mszy, wpadł na suknię jakiejś bogatej damy. Skandal był ogromny! Mówi się, że od tego czasu Tesla unikał kobiet noszących perły i duże kolczyki. W miarę jak dorastał, coraz bardziej oddalał się od rówieśników. W wieku dziesięciu lat ukończył szkołę podstawową i poszedł do szkoły realnej. Tam odkrył matematykę. Rozwiązywał skomplikowane zadania w głowie tak szybko, że nauczyciele podejrzewali go o oszustwo. Rysunku nie cierpiał, był leworęczny i nie czuł się swobodnie, posługując się obiema rękami. Jego prawdziwą pasją była mechanika, ale w szkole brakowało lekcji

Gra, Marburg i pierwszy poważny klops

Po powrocie do domu, zgodnie z obietnicą ojca, Tesla udał się na studia do Grazu. Sam pisał: „Urodziłem się w 1856 roku, ale początkiem mojego prawdziwego życia uważam rok 1875, w którym wstąpiłem do Wyższej Szkoły Technicznej w Grazu”. Zdrowie się poprawiło, drogi były otwarte. Od pierwszych dni uczył się z niewiarygodnym zapałem, dosłownie jak opętany. Początkowo wykładowcy cieszyli się z takiego zapału, ale z czasem zaczęli się niepokoić – czy młodzieniec się nie przepracuje, czy nie oszaleje? Dziekan napisał nawet list do ojca Tesli z prośbą o wpłynięcie na syna. Ale powstrzymanie Nikoli było niemożliwe. Za takie zaangażowanie koledzy z roku zaczęli go nie lubić. Rozpoczął się prawdziwy koszmar: ktoś podrzucał mu łajno na łóżko (Tesla był zapalonym czyściochem), ktoś inny wpuszczał do pokoju kota, który wszystko niszczył, a jeszcze inny zalewał tuszem ważne notatki. W pewnym momencie dwumetrowy Tesla nie wytrzymał i zaczął się bić, po czym koledzy trochę się uspokoili. Jedynym przyjacielem Nikoli pozostał Antal Szigeti, który nie brał udziału w prześladowaniach i dobrze się do niego odnosił. Ten chłopak jeszcze nie raz pojawi się w naszej historii. Konfrontacje były też z wykładowcami. Tesla lubił dyskutować i dwukrotnie wygrał spór ze znanym fizykiem, profesorem Peszlem. Profesor oczywiście tego nie zapomniał i wszelkimi sposobami knuł przeciwko studentowi. Sytuacja stała się nie do zniesienia i Tesla znalazł nieoczekiwane rozwiązanie – postanowił „stać się jak wszyscy”. Zaczął chodzić do piwiarni, grać w bilard, karty. Wciągnął się tak bardzo, że ostatni dług karciany za niego musiała zapłacić matka. W grudniu 1878 roku został wydalony ze studiów. Tesla wyjechał do miasta Marburg, gdzie zatrudnił się jako pomocnik inżyniera i nadal grał. Wiosną został ponownie zwolniony za długi karciane. W końcu, do domu, do Gospic, odesłano go na podstawie protokołu policyjnego – jako „pijaka-włóczęgę”. Po powrocie Nikola zastał umierającego ojca. Odbył się między nimi trudny dialog. Ojciec przekonał syna, by dążył do swojej marzeń i doradził mu wyjazd na studia do Pragi. W kwietniu 1879 roku ojciec zmarł. Na początku następnego roku Nikola spełnił jego wolę – udał się na Uniwersytet Karola. Ale zostać pełnoprawnym studentem się nie udało: brakowało mu znajomości greki. Tesla doskonale władał angielskim, francuskim, niemieckim, ale grecki był mu obcy. Pozwolono mu uczestniczyć w wykładach, ale bez oficjalnych ocen i możliwości wynoszenia książek z uniwersyteckiej biblioteki. Biblioteka ponownie stała się źródłem problemów dla jego zdrowia. Czytał tam przez długie godziny, a kurz, jak wspominał, leżał taki, jakby nie był sprzątany od czasów założenia uniwersytetu w X wieku. Tesla czytał, zasłaniając nos chusteczką. Wszyscy wokół myśleli, że ma syfilis i radzili mu udać się do lekarza. Kiedy cierpliwość Tesli się wyczerpała, sytuację uratował jego wuj ze strony matki, Paja Mandić. Był pułkownikiem, człowiekiem bogatym i wpływowym, mieszkał w Budapeszcie.

Budapeszt, Paryż i pierwsze starcie z Edisonem

W Budapeszcie mieszkał jego stary przyjaciel Antal Szigeti, który pomógł Tesli wynająć małe mieszkanie. Nikola z zapałem rzucił się w wir pracy i szybko awansował na głównego elektromechanika. Praca okazała się nie być taka trudna, a Tesla miał dużo czasu na opracowywanie własnych pomysłów. Właśnie wtedy, jak pisał w dziennikach, stworzył swoje pierwsze wynalazki – wzmacniacz telefoniczny. Co prawda, nigdy nie został opisany ani opatentowany. Ale znane jest coś innego: po tym wynalazku do Tesli przyjechał z Niemiec fizyk Georg Quincke i zaprosił go do pracy w swojej pracowni. Ale Tesla odmówił – Quincke był teoretykiem, a Nikolę interesowała praktyka. Ale Budapeszt jest ważny dla naszej historii nie tylko ze względu na wzmacniacz. To właśnie tam nastąpiło pierwsze, wielkie olśnienie Tesli. Podczas wieczornego spaceru z Szigetim, recytując Goethego, Tesla nagle się zatrzymał i narysował patykiem na piasku schemat silnika indukcyjnego działającego na prąd zmienny. Sześć lat później pokaże ten schemat w Ameryce. Po zakończeniu budowy stacji telefonicznej, jego przełożony dał Tesli rekomendację do kontynentalnej firmy Thomasa Edisona. Dla Tesli Edison był idolem, „królem elektryczności”. W 1879 roku Edison wynalazł żarówkę z żarnikiem węglowym, a jego firma stała się faktycznym monopolistą na rynku żarówek w USA. Tesla przeniósł się do Paryża. Życie tam było bajecznie drogie, więc Nikola kwaterował w małym pokoiku. Rano pływał w Sekwanie (teraz nie polecam tak robić!) i dużo podróżował po francuskich miastach. Nie zapomniał też o Antalu – dał mu rekomendację, i Szigeti też został zatrudniony w firmie Edisona. We wrześniu 1883 roku Nikola Tesla przeżył swoją gwiazdorską chwilę. Na otwarciu dworca w Strasburgu doszło do zwarcia, pożaru, zawaliła się ściana. Kajzer Wilhelm obserwował to wszystko. Sytuację trzeba było pilnie naprawić, termin – pół roku. W zasadzie należało zbudować nową podstację. Kierownictwo firmy w panice wyznaczyło nagrodę w wysokości 25 000 dolarów. Tesla i Antal wzięli się do pracy i ukończyli ją na kilka dni przed terminem. Tesla już marzył o kupnie matce nowego domu, ale został, jak to się mówi, „oszukany”. Prześladowano go od szefa do szefa i ostatecznie nic nie wypłacono. W dziennikach Tesla pisze: „Antal nie miał ani grosza, żył od wypłaty do wypłaty. Ja też nie miałem oszczędności, ale nie mogłem pozostać w firmie po takim upokorzeniu. I postanowiłem wyjechać do Rosji”. Podróż do Rosji mogła dojść do skutku: Tesla całkiem dobrze mówił po rosyjsku (nauczył się języka, rozmawiając z rosyjskimi inżynierami w Paryżu) i miał list polecający do profesora Moskiewskiego Uniwersytetu Nikołaja Lubimowa. Ale byli koledzy odradzili mu: „Co ci w Rosji? Jedź lepiej do Stanów, do samego Thomasa Edisona!” I, oczywiście, Tesla wybrał swojego idola. 6 czerwca 1884 roku przybywa do Nowego Jorku. Przed wejściem na statek został okradziony, dlatego przez całą drogę prawie nic nie jadł. Cały jego dobytek: cztery centy, książka własnych wierszy,

Praca z Edisonem i narodziny Tesla Electric Light

Już następnego dnia po przybyciu Nikola stawił się w biurze Edisona. Thomas Edison zrobił na nim ogromne wrażenie – jak człowiek bez systemowego wykształcenia osiągnął tak wiele! A oto Tesla Edisonowi, wręcz przeciwnie, nie spodobał się. Edison działał metodą prób i błędów, organizując drogie eksperymenty. Tesla zaś wszystko obliczał w głowie. Mówili różnymi technicznymi językami. Niemniej, Edison przyjął Teslę do pracy. I tu nastąpiła podobna historia, jak w Paryżu. Pierwszy parowiec oświetlony przez firmę Edisona – brytyjski statek „Oregon” – napotkał problem: spaliły się dwa generatory, całe oświetlenie wysiadło, pojawiło się zagrożenie pożarem. Reputacji Edisona groził upadek, biznes – straty. Ale Tesla rozwiązał problem w ciągu nocy: wykrył usterki, usunął je i uruchomił generatory. Edison był zachwycony! Powierzył Tesli dopracowanie maszyn prądu stałego, obiecując w przypadku sukcesu 50 000 dolarów (dwukrotnie więcej niż wcześniej). Nikola dosłownie zamieszkał w pracowni, pracował po 22 godziny na dobę, opracował 24 rodzaje generatorów. Błyskotliwie sobie poradził! Ale Edison stwierdził, że Tesla „źle zrozumiał” sprawę premii. Żadnych 50 000 dolarów nie będzie, ale pensję podwyższy. Tesla, jako osoba ambitna, natychmiast zrezygnował. Była wiosna 1885 roku. Do tego momentu miał już dobrą reputację w kręgach elektrotechnicznych i nawet nawiązał znajomości wśród amerykańskich finansistów. Zwrócił się do dwóch z nich – Roberta Lane'a i Salomona Vajla. Ci, puszczając mimo uszu przemówienie Tesli o prądzie zmiennym, przekonali go do zajęcia się rozwojem nowych lamp łukowych do oświetlenia ulicznego. Tak powstała firma Tesla Electric Light and Manufacturing Company. Nikola został współwłaścicielem. Wkrótce Tesla wynalazł bezgłośną lampę łukową, która zaczęła przynosić dochody. Poprzednie wersje wydawały nieprzyjemny dźwięk, podobny do gwizdu lub syku. Ale kiedy Tesla zobaczył, że sprawy idą w górę, Lane i Vail po prostu wyrzucili go z firmy, wypłacając jego udział w akcjach. Jak rozumiecie, historia jest standardowa. Utalentowani ludzie często nie rozumieją biznesu i dokumentów. Tesla podpisywał papiery, prawie nie patrząc. Akcje młodej firmy, które otrzymał, były warte praktycznie nic. Jesienią 1886 roku Tesla ponownie okazał się bez pracy i bez grosza. Największy wynalazca epoki mieszkał w noclegowniach Nowego Jorku. Czasami brakowało mu pieniędzy nawet na łóżko – spał na podłodze, podkładając pod głowę walizkę z notatkami. Nawet zatrudnił się jako kopacz – kopał rowy dla firmy Edisona. Pewnego razu Tesla rozmawiał ze swoim brygadzistą, człowiekiem o nazwisku Brown. Ich losy były podobne: Brown też marzył o zostaniu naukowcem, ale musiał pracować na ulicy. Zapoznał Teslę ze swoim bratem Alfredem, wiodącym inżynierem firmy Western Union Telegraph. Tesla przedstawił Alfredowi swoją propozycję: opracowanie i produkcję silników i generatorów wielofazowego prądu zmiennego. Alfred Brown, bez wahania, przyjął Teslę do pracy. Już na starość Nikola