Voorbeeld van de samenvatting
Nikola Tesla: Een Leven Vol Vonken, Schaduwen en Onbegrepen Genialiteit
Hey allemaal! Vandaag duiken we in het ongelooflijke leven van een man wiens naam nog steeds tot de verbeelding spreekt: Nikola Tesla. Als je het woord 'Tesla' hoort, denk je waarschijnlijk meteen aan elektrische auto's of misschien aan Elon Musk. Maar weinigen realiseren zich dat dit in de late 19e en vroege 20e eeuw de naam was van één man – een geniaal, een tikje excentriek, Servisch-Amerikaanse uitvinder die de essentie van elektriciteit leek te beheersen. Er gaan verhalen dat concurrenten hem probeerden te dwarsbomen, sommigen beweren zelfs dat zijn leven ten einde kwam door toedoen van nazi-spionnen. Zijn uitvindingen werden begeerd door de FBI en de Sovjet-inlichtingendienst. Hij werkte samen met de rijkste mensen ter wereld, en zijn ideeën waren zo revolutionair dat niemand ze aanvankelijk geloofde. Vandaag praten we over een van de grootste dromers en uitvinders uit de menselijke geschiedenis – Nikola Tesla. Maar voordat we ons storten op wisselstroom en Tesla-spoelen, wil ik een snelle mededeling doen: de vierde editie van ons magazine 'Chitvo' is uit! Op de cover staat de onvergelijkbare Sergey Shakurov, die ons een uitgebreid interview gaf. Daarnaast vind je in dit nummer bijdragen van Guf, Zoya Boguslavskaya, Nadya Mikhalkova en vele andere coole schrijvers. Dit nummer staat in het teken van Moskou en de Muscovieten – van de geschiedenis van de stad tot nu. Hoe Moskou is gemaakt, waar Muscovieten van gemaakt zijn – het staat er allemaal in. Zoek het op Ozon en in winkels door heel Rusland! En nu, terug naar Nikola Tesla!
Het Begin: Het Dorpje Smiljan en de Eerste Vonken van Genialiteit
Stel je voor: midden 19e eeuw, ergens bij de Adriatische Zee, in de pittoreske Kroatische bergen, in het kleine dorpje Smiljan (toen nog deel van de Oostenrijks-Hongaarse provincie Lika). Het regent hard, de donder rolt. En dan, in de nacht van 10 juli 1856, wordt in het gezin van priester Milutin Tesla en zijn vrouw Duka een zoon geboren – Nikola. Nikola groeide op als een nieuwsgierig, maar ietwat teruggetrokken kind. Al op vijfjarige leeftijd wilde hij naar school, hongerig naar nieuwe kennis. Hij observeerde zijn moeder, Duka, met grote interesse. Ze was een vrouw met een buitengewone geest, hoewel ze zelf niet kon lezen of schrijven. Haar fenomenale geheugen stelde haar in staat hele sagen en bijbelgedeelten uit het hoofd te leren. Duka was ook een uitvindster – ze bedacht allerlei nuttige huishoudelijke snufjes: van een garde voor het kloppen van eieren tot verbeteringen aan de spinnewiel en het weefgetouw. Veel later zou Nikola in zijn dagboeken schrijven: 'Van mijn vader erfde ik de dorst naar kennis, en van mijn moeder de levendigheid van geest.' Toen haar gevraagd werd hoe ze op ideeën kwam, antwoordde ze: 'Ik weet het niet, het kwam gewoon in me op.' Het lijkt erop dat deze gave werd doorgegeven aan haar zoon. Al in zijn kindertijd bedacht Nikola allerlei dingen. Zo verbeterde hij kinderblaaspijpjes voor het schieten met steentjes door een zuiger toe te voegen en voor te stellen om vochtige hennep als projectielen te gebruiken. En natuurlijk ruilden hij zijn uitvindingen voor iets interessanters met de oudere kinderen. Op een keer, terwijl hij naar vogels keek, besloot Nikola van het dak van een schuur te springen met een paraplu. Hij kwam er zonder ernstig letsel vanaf, maar een paar weken bedrust waren verzekerd. Een andere keer werd hij per ongeluk opgesloten in een schuur. In plaats van te schreeuwen en te kloppen, bracht hij de nacht rustig door, verzonken in gedachten. Zijn ouders zochten hem ondertussen overal in de omgeving. Op zesjarige leeftijd gebeurde er een tragische gebeurtenis: zijn twaalfjarige oudere broer Danja stierf na een val van een paard. Vader had grote hoop voor Danja, aangezien hij de oudste zoon en een zeer getalenteerde jongen was. Dit verlies trof de ouders diep. Vader, die voorheen niet zoveel aandacht aan Nikola besteedde, besloot nu al zijn energie te richten op zijn opvoeding. Het pad voor Nikola was voorbestemd – hij moest priester worden, in de voetsporen van zijn oudere broer. Op zevenjarige leeftijd verhuisde het gezin naar de nabijgelegen stad Gospić, waar vader een aanstelling kreeg. Nikola hielp zijn vader bij diensten, maar de ceremonies zelf bevielen hem niet. Het liefst was hij aangesteld als klokkenluider. Op een dag, na de dienst van de klokkentoren afkomend, landde hij recht op de sleep van de jurk van een rijke dame. Het schandaal was enorm! Men zegt dat Tesla na dit incident dames die parels en grote oorbellen droegen, ging mijden. Langzaam maar zeker verwijderde Nikola zich van zijn
Graz, Marburg en de Eerste Serieus Mislukking
Na zijn terugkeer ging Tesla, zoals beloofd door zijn vader, studeren in Graz. Hij schreef zelf: 'Ik ben geboren in 1856, maar het begin van mijn echte leven beschouw ik als 1875, het jaar waarin ik ingeschreven werd aan de hogere technische school in Graz.' Zijn gezondheid verbeterde, de wegen lagen open. Vanaf de eerste dag studeerde hij met ongelooflijke ijver, bijna als bezeten. In het begin waren de docenten blij met zo'n ijver, maar later begonnen ze zich zorgen te maken – zou de jongeman zichzelf niet overbelasten, zou hij niet gek worden? De decaan schreef zelfs een brief naar Tesla's vader met het verzoek om invloed uit te oefenen op zijn zoon. Maar Nikola was niet te stoppen. Vanwege zijn ijver hadden zijn klasgenoten een hekel aan hem. Het begon een ware hel: iemand gooide maanzaad op zijn bed (Tesla was een fanatieke hygiënist), iemand liet een kat in de kamer los die alles omver wierp, iemand goot inkt over belangrijke aantekeningen. Op een gegeven moment kon de twee meter lange Tesla het niet meer aan en begon hij te vechten, waarna zijn klasgenoten zich iets rustiger gedrogden. De enige vriend van Nikola bleef Antal Szigeti, die zich niet bemoeide met de pesterijen en hem goed behandelde. Deze jongen zou nog een paar keer in ons verhaal opduiken. Er waren ook conflicten met docenten. Tesla hield van discussiëren, en tweemaal won hij een discussie van de bekende natuurkundeprofessor Peschel. De professor vergat dit natuurlijk niet en maakte het de student op allerlei manieren moeilijk. De situatie werd ondraaglijk, en Tesla vond een onverwachte oplossing – hij besloot 'net als iedereen' te worden. Hij begon naar cafés te gaan, biljart en kaart te spelen. Hij raakte er zo in verzeild dat zijn moeder uiteindelijk zijn laatste gokschuld moest betalen. In december 1878 werd hij van school gestuurd. Tesla vertrok naar de stad Marburg, kreeg een baan als assistent-ingenieur en bleef gokken. In de lente werd hij opnieuw ontslagen wegens gokschulden. Uiteindelijk werd hij, op basis van een politierapport, teruggestuurd naar huis in Gospić – als 'een dronken zwerver'. Bij zijn terugkeer trof Nikola zijn stervende vader aan. Ze hadden een zwaar gesprek. Vader overtuigde zijn zoon om zijn droom na te jagen en adviseerde hem naar Praag te gaan om te studeren. In april 1879 stierf zijn vader. Begin volgend jaar voldeed Nikola aan zijn wens – hij ging naar de Karelsuniversiteit. Maar hij kon geen volwaardige student worden: hij miste kennis van het Grieks. Nikola beheerste Engels, Frans en Duits uitstekend, maar Grieks kende hij niet. Hem werd toegestaan colleges te volgen, maar zonder officiële cijfers en de mogelijkheid om boeken uit de universiteitsbibliotheek mee te nemen. De bibliotheek werd opnieuw een bron van problemen voor zijn gezondheid. Hij las er urenlang, en het stof, herinnerde hij zich, lag er alsof het niet was schoongemaakt sinds de oprichting van de universiteit in de 10e eeuw. Tesla las met een zakdoek voor zijn neus. Iedereen
Boedapest, Parijs en de Eerste Confrontatie met Edison
In Boedapest woonde zijn oude vriend Antal Szigeti, die Tesla hielp een kleine flat te huren. Nikola stortte zich op zijn werk en klom snel op tot hoofd-elektromonteur. Het werk bleek niet zo moeilijk, en Tesla had veel tijd over om zijn eigen ideeën te ontwikkelen. Het was toen, zoals hij in zijn dagboeken schreef, dat hij zijn eerste uitvinding deed – de telefoonversterker. Deze is echter nooit beschreven of gepatenteerd. Wel is bekend dat na deze uitvinding de Duitse natuurkundige Georg Quincke naar Tesla kwam en hem uitnodigde om in zijn laboratorium te werken. Maar Tesla weigerde – Quincke was een theoreticus, terwijl Nikola geïnteresseerd was in de praktijk. Maar Boedapest is niet alleen belangrijk voor de versterker in ons verhaal. Juist daar vond Tesla's eerste grootschalige openbaring plaats. Tijdens een avondwandeling met Szigeti, terwijl hij Goethe declameerde, stopte Tesla abrupt en tekende met een stok in het zand het schema van een inductiemotor die op wisselstroom werkte. Zes jaar later zou hij dit schema in Amerika laten zien. Na de voltooiing van de telefooncentrale gaf de leidinggevende Tesla een aanbevelingsbrief voor het continentale bedrijf van Thomas Edison. Voor Tesla was Edison een idool, de 'koning van de elektriciteit'. In 1879 had Edison de gloeilamp met koolstofdraad uitgevonden, en zijn bedrijf werd feitelijk een monopolist op de lampenmarkt in de VS. Tesla verhuisde naar Parijs. Het leven daar was astronomisch duur, dus Nikola trok in een kleine kamer. 's Ochtends zwom hij in de Seine (ik raad dit nu niet aan!) en reisde hij veel door Franse steden. Hij vergat Antal niet – hij gaf hem een aanbeveling, en Szigeti werd ook aangenomen bij het bedrijf van Edison. In september 1883 beleefde Nikola Tesla zijn 'gouden moment'. Bij de opening van het station in Straatsburg ontstond kortsluiting, brand, en een muur stortte in. Keizer Wilhelm zag dit alles gebeuren. De situatie moest dringend worden opgelost, de deadline was zes maanden. In feite moest er een nieuwe ondercentrale worden gebouwd. Het management van het bedrijf stelde in paniek een premie van 25.000 dollar beschikbaar. Tesla en Antal namen de klus aan en voltooiden deze enkele dagen voor de deadline. Tesla droomde er al van zijn moeder een nieuw huis te kopen, maar hij werd, zoals men zegt, 'bedrogen'. Ze stuurden hem van de ene leidinggevende naar de andere, en uiteindelijk werd er niets uitbetaald. In zijn dagboeken schrijft Tesla: 'Antal had geen cent, leefde van salaris tot salaris. Ik had ook geen spaargeld, maar ik kon na zo'n vernedering niet in het bedrijf blijven. En ik besloot naar Rusland te gaan.' Een reis naar Rusland had kunnen plaatsvinden: Tesla sprak redelijk Russisch (hij leerde de taal door te communiceren met Russische ingenieurs in Parijs) en had een aanbevelingsbrief voor professor Nikolaj Ljoebimov van de Universiteit van Moskou. Maar voormalige collega's ontraadden hem dit: 'Wat heb je in Rusland? Laten we liever naar de VS gaan, naar
Werk met Edison en de Geboorte van Tesla Electric Light
Al de dag na aankomst meldde Nikola zich bij het kantoor van Edison. Thomas Edison maakte een enorme indruk op hem – hoe kon iemand zonder formele opleiding zoveel bereiken! Aan de andere kant beviel Tesla Edison juist helemaal niet. Edison werkte met vallen en opstaan, door dure experimenten uit te voeren. Tesla daarentegen rekende alles uit in zijn hoofd. Ze spraken verschillende technische talen. Desalniettemin nam Edison Tesla aan. En hier gebeurde een vergelijkbaar verhaal als in Parijs. Het eerste stoomschip dat door Edison's bedrijf werd verlicht – het Britse schip 'Oregon' – kreeg een probleem: twee generatoren brandden door, alle verlichting viel uit, er dreigde brandgevaar. De reputatie van Edison dreigde te bezwijken, het bedrijf – verliezen te lijden. Maar Tesla loste het probleem 's nachts op: hij identificeerde de defecten, verhielp ze en startte de generatoren weer. Edison was verrukt! Hij droeg Tesla op de gelijkstroommachines te verbeteren, en beloofde bij succes 50.000 dollar (twee keer zoveel als eerder). Nikola vestigde zich letterlijk in het laboratorium, werkte 22 uur per dag, ontwikkelde 24 soorten generatoren. Hij voltooide het werk briljant! Maar Edison verklaarde dat Tesla de premie 'verkeerd had begrepen'. Er zouden geen 50.000 dollar komen, maar hij was bereid zijn salaris te verhogen. Tesla, als een man met een groot ego, nam onmiddellijk ontslag. Het was lente 1885. Tegen die tijd had hij al een goede reputatie opgebouwd in de elektrotechnische kringen en had hij zelfs contacten gelegd met Amerikaanse financiers. Hij benaderde twee van hen – Robert Lane en Solomon Weil. Zij, die de praatjes van Tesla over wisselstroom langs zich heen lieten gaan, overtuigden hem om zich te richten op de ontwikkeling van nieuwe booglampen voor straatverlichting. Zo ontstond het bedrijf Tesla Electric Light and Manufacturing Company. Nikola werd mede-eigenaar. Al snel vond Tesla een geluidloze booglamp uit die winst begon te genereren. Eerdere versies produceerden een onaangenaam geluid, vergelijkbaar met een fluit of sissend geluid. Maar toen Tesla zag dat het bedrijf winstgevend werd, gooiden Lane en Weil hem simpelweg uit het bedrijf, waarbij ze zijn aandelenbelang in aandelen uitbetaalden. Zoals je begrijpt, is dit een standaardverhaal. Getalenteerde mensen zijn vaak niet goed in zaken en documenten. Tesla tekende papieren zonder ze goed te lezen. De aandelen van het jonge bedrijf die hij ontving, waren praktisch waardeloos. In de herfst van 1886 zat Tesla opnieuw zonder werk en zonder een cent. De grootste uitvinder van die tijd leefde in de nachtverblijven van New York. Soms had hij zelfs niet genoeg geld voor een bed – hij sliep op de vloer, met een koffer vol aantekeningen als hoofdkussen. Hij werkte zelfs als graver – hij groef greppels voor het bedrijf van Edison. Op een dag raakte Tesla in gesprek met zijn ploegbaas, een man genaamd Brown. Hun lotgevallen waren vergelijkbaar: Brown droomde er ook van wetenschapper te worden,
De Stroomoorlog: Tesla versus Edison
Het is de moeite waard om even stil te staan bij wat er destijds gebeurde bij het octrooibureau van New York. Het stelen van ideeën was aan de orde van de dag. Elk octrooi dat veel geld beloofde, werd met kleine wijzigingen gekopieerd. Bij het octrooibureau werkte een informele staf van 'baggers' – ingenieurs die kopieën maakten van opmerkelijke octrooien en deze vervolgens registreerden vóór het origineel. Dit kon maar op één manier worden voorkomen: je moest een eigen man hebben bij het bureau, die de documenten in de gaten hield en jouw uitvinding registreerde voordat oplichters deze konden kopiëren. In november-december 1887 diende Tesla aanvragen in voor zeven patenten op het gebied van meerfasige wisselstroommotoren en energieoverdracht. Het was een compleet systeem: generatoren, transformatoren, elektriciteitsleidingen, motoren, verlichting. De ideeën waren zo origineel dat de patenten snel werden verleend. Ze werden de meest waardevolle sinds de uitvinding van de telefoon. In mei 1888, op uitnodiging van de voorzitter van het Amerikaanse Instituut van Elektrotechnici, Thomas Martin, gaf Tesla een lezing over zijn systeem van wisselstroommotoren en transformatoren. En hier werd hij bekend in heel Amerika. In juli 1888 stapte George Westinghouse in het spel. Er tekende zich een beeld af van strijdende partijen: enerzijds – Edison en zijn
