Саммари үзіндісі
Эдмонд Мэлоун: Шекспирдің сөздерін сақтап қалған адам
Сәлеметсіздер ме! Бүгін біз әдебиет тарихындағы ерекше тұлға, Эдмонд Мэлоун есімді ғалым туралы әңгіме қозғаймыз. Оның есімі бізге бүгінгі күні оқып жүрген Шекспирдің шығармаларының түпнұсқасына мүмкіндігінше жақын болуына қаншалықты ықпал еткенін білсеңіз, таң қаласыз. Бұл – ғасырлар бойы әдебиетке әсер еткен туындылар ғой. Ендеше, 1700-жылдардың соңында өмір сүрген, Шекспир зерттеушісі Эдмонд Мэлоунның өмірі мен еңбегіне тереңірек бойлайық. Ол жай ғана шаң басқан академик емес, сол заманның зиялы қауымының белді мүшесі әрі Шекспир шығармашылығына негіз қалаған тұлға болған. Егер Мэлоун болмаса, біз бүгін Шекспирді қазіргідей түсіне алмас едік. Оның еңбегі – әдебиеттанудағы сыни талдау мен мәтіндік зерттеулердің негізін қалаған үлгі. Мәселен, Шекспирдің пьесаларында сан алуан нұсқалар, қателер мен тіпті жалған мәліметтер шашырап жүрген кезді елестетіп көріңіз. Мәлоун осы хаостағы реттілікті орнатуды өз міндетіне алды. Ол әдебиеттің детективі іспетті, ертедегі қолжазбаларды іздеп, әртүрлі басылымдарды салыстырып, қайсысы шынайы, қайсысы жалған екенін ақыл-парасатымен анықтады. Оның мақсаты – бізге Шекспир шығармаларының ең дәл, ең authoritative (сенімді) нұсқаларын ұсыну болды. Бұл кітап жай ғана құрғақ ғылыми еңбек емес; ол Мэлоунды сол заманның қызықты кезеңінде өмір сүрген тұлға ретінде жан-жақты суреттейді. Ол өз заманының ең озық ойлы адамдарымен араласып, саясат, әдебиет және қоғам туралы пікірталастарға қатысты. Бірақ оны ерекшелейтіні – Шекспирге деген адалдығы мен жанкешті еңбегі. Ол бұл іске ондаған жылдарын арнады, көбінесе басқа қызығушылықтарын құрбан етті. Бұл – драматургке деген терең құрметінен және оның сөздерінің лайықты түрде сақталуына деген сенімінен туындаған еді. Сонда неге біз 200 жыл бұрын өмір сүрген ғалым мен оның ескі пьесаларға қатысты еңбегі туралы білуіміз керек? Себебі Мэлоунның тарихы – бұл табандылықтың, сыни ойлаудың және мұқият зерттеудің күші туралы шеберлік сабағы. Оның әдістері мен құлшынысы әлі күнге дейін өзінің әсерін тигізіп келеді. Ол әдеби сын мен мәтіндік талдауға деген көзқарасымыздың негізін қалады. Олсыз Шекспирді түсінуіміз, тіпті кез келген тарихи мәтінді сақтауға деген ұстанымымыз мүлдем басқаша – әлдеқайда кедей болар еді. Бұл шолуда біз Мэлоунның өмірін, оның негізгі ғылыми жетістіктерін, ол жұмыс істеген ортаны және оның мұрасының неге соншалықты маңызды екенін ашып көрсетеміз. Ол күрделі мәтіндік мәселелерді қалай шешкенін, Грузия Англиясының әлеуметтік және зиялы өмірінде қалай өмір сүргенін және оның өмірінен біздің өз саламызда (академия, бизнес немесе жай ғана әлемді түсіну) қандай сабақтар алуға болатынын қараймыз. Біз білетін және жақсы көретін Шекспирді көп жағынан бізге сыйлаған адаммен танысуға дайындалыңыз.
Грузиялық зиялының өмірі мен заманы
Эдмонд Мэлоун шаң басқан кітаптар әлемінде туған жоқ, бірақ кейін дәл сонда өмір сүрді. Ол 1741 жылы Дублинде туған, Ирландияның беделді отбасынан шыққан. Әкесі судья болған, сондықтан оның білімі мен қоғамдық ортасы жақсы болды. Ол Дублин Тринити колледжінде оқып, заңгер мамандығын игерді, бұл аналитикалық дағдыларды дамытуға жақсы бастама болды. Бірақ заң оның нағыз мамандығы болмады. Ол жеткілікті мұраға ие болып, жайлы өмір сүруге мүмкіндік алды, бұл, мойындау керек, көпшілігіміздің арманы! Бұл қаржылық еркіндік өте маңызды болды. Ол 1777 жылы Лондонға көшіп, өзінің шынайы мамандығына – ғылымға – арнауға мүмкіндік берді. Сол кездегі Лондон – зиялылар үшін ең танымал орта болды. Ол идеяларға, әдеби салондарға, кофeханаларға және белсенді баспа индустриясына толы болды. Мэлоун бұл әлемнің белді мүшесіне айналды. Ол жай ғана жалғыздықта отыратын адам емес еді; ол сол заманның ең танымал тұлғаларымен – Эдмунд Берк (белгілі мемлекет қайраткері және философ), Джошуа Рейнольдс (танымал суретші) және Джордж Стивенс (тағы бір маңызды Шекспир зерттеушісі, алғашында бәсекелес, кейін әріптес болған) сияқтылармен дос болды. Осы зиялылар ортасының мүшесі болу Мэлоунның әртүрлі көзқарастар мен пікірталастарға үнемі қатысуына мүмкіндік берді. Ол жай ғана пассивті түрде қабылдап отырмады; ол белсенді қатысушы болды. Бұл орта оның сыни ойлау дағдыларын жетілдіріп, оған маманданған жұмысына әсер ететін кең перспективаны берді. Бұл – үздік ақыл-ойлармен қоршалған, үздіксіз шеберлік сабағында жүрген сияқты. Ол саяси топтарға да қатысып, билік пен ықпалдың құрылымдары туралы ерекше түсінік алды, бұл оның тарихи контекст туралы түсінігін байыта түсті. Алайда, оның нағыз махаббаты, оның мұрасын айқындайтын нәрсе – Шекспир болды. Лондонға көшпес бұрын да Мэлоун драматургке қызығушылық таныта бастаған еді. Бірақ Лондонға келгенде, кітапханаларға, мұрағаттарға және басқа ғалымдармен араласуға мүмкіндік алғанда, оның Шекспир зерттеулері шын мәнінде гүлденді. Ол Шекспирді жай ғана әдеби данышпан ретінде емес, оның өмірі мен шығармалары мұқият, дәлелдерге негізделген зерттеуді талап ететін тарихи тұлға ретінде қарастырды. Бұл сол кезде кең таралған романтикалық немесе болжамды әдістерден өзгеше еді. Әрине, Мэлоунның өмірі қиындықсыз болған жоқ. Ол күдікке, кәсіби бәсекелестікке (әсіресе Стивенспен алғашқыда) және өзі алдына қойған міндеттің күрделілігіне тап болды. Бірақ оның табандылығы керемет болды. Ол әдеби тарихты дәлдікпен анықтаудың маңыздылығына сенді, бұл принцип басқа салаларда да Даналық дәуірінде кең тарала бастаған еді. Ол көп жағынан әдебиетке қолданылатын заманауи ғылыми әдістердің пионері болды. Оның жайлы қаржылық жағдайы оған уақыт пен ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік берді, бірақ оның ішкі мотивациясы мен қатаң тәртібі оның жаңашыл еңбегін шын мәнінде қозғады. Ол сол заман үшін салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүрді, 1812 жылы қайтыс болды. Сол уақытқа дейін ол Шекспир бойынша ең беделді мамандардың бірі ретінде өз беделін нығайтты. Дәлдікке деген адалдығы,
Шекспирдің күрделі мәтіндерінің детективі
Ендеше, Эдмонд Мэлоун нақты не істеді, соншалықты жаңашыл болғаны несінде? Мәселен, Шекспирдің пьесаларын жоғалған бөлшектері бар, дұрыс келмейтін бөлшектері бар және тіпті жалған бөлшектері бар алып, көне басқатырғыш ретінде елестетіп көріңіз. Мэлоун іске кіріскенде мәтіндердің жағдайы осындай болды. Одан бұрын Шекспир пьесаларының әртүрлі басылымдары болғанымен, олар көбінесе қателерге толы болды. Бұл қателердің кейбірі бастапқы баспа процесінен (сол кезде әлі 'spell-check' болмаған, адамдар!) туындаса, кейбірі актерлердің сахнада өзгерістер енгізуінен, ал өкінішке орай, кейбірі адамдардың өз мақсаттары үшін мәтіндерді әдейі өзгерткенінен болды. Мэлоунның негізгі миссиясы – сенімді басылымдарды жасау болды. Бұл мүмкіндігінше түпнұсқа дереккөздерге қайта оралуды білдірді. Ол Шекспир пьесаларының ерте басылымдарына – quartos (Шекспир өмір сүрген кезеңде және одан кейін басылған кішкентай, арзан кітаптар) және First Folio (оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрген үлкен, жинақталған басылым) – жабысып қалды. Ол кітапханаларда сағаттап отырып, осы сирек және нәзік құжаттарды зерттейтін. Ол бір quarto-ның әртүрлі нұсқаларын салыстырып, өзгерістерді іздейтін. Не үшін? Себебі ерте басылымдардың арасында да түзетуді немесе баспа барысында жасалған өзгерісті білдіруі мүмкін болатын нәзік айырмашылықтар болуы мүмкін. Оның ең танымал және ең ықпалды еңбегі – «Шекспирдің пьесаларының жазылу ретін анықтауға әрекет» (1778 ж. жарияланған) және кейінірек оның монументалды «Уильям Шекспирдің пьесалары мен өлеңдері» (1790 ж. жарияланған) болды. 'Әрекет' – бұл детективтік жұмыстың тамаша үлгісі. Мэлоун пьесалардың ішкі дәлелдерін (пьесалардағы тарихи оқиғаларға немесе замандастарға сілтемелер сияқты) және сыртқы дәлелдерді (пьесалардың орындалуы немесе замандастар құжаттарында айтылуы туралы жазбалар сияқты) пайдаланып, Шекспирдің жазу хронологиясын анықтауға тырысты. Бұл жай ғана академиялық жаттығу емес еді; пьесалардың жазылу ретін түсіну Шекспирдің жазушы ретіндегі дамуына, оның стилінің өзгеруіне және сол заманның мәселелерімен айналысуына жарық түсірер еді. Бірақ Мэлоун мұнымен тоқталмады. Ол өте мұқият болды. Ол Шекспирдің өмірі туралы мәліметтерді тексеру үшін тарихи жазбаларға, шіркеулік тізілімдерге, заң құжаттарына және жеке хаттарға үңілді. Ол Бард айналасында пайда болған аңыздар мен мифтерден фактіні ажыратқысы келді. Мысалы, Шекспирдің жас кезі немесе тарихи тұлғалармен кездесулері туралы түрлі қиял-ғажайып әңгімелер болған. Мэлоун қандай да бір талапты қабылдамас бұрын дәлелді талап етіп, қатаң, күмәншіл көзқараспен қарады. Мэлоунның назар аударған негізгі нәрселерінің бірі – Шекспирдің өзі жазбаған, пьесаларға қосылған «интерполяциялар» (қосымшалар) деп аталатын үзінділерді анықтау және түзету болды. Ол әсіресе мәтіндерге еркіндік алған кейбір редакторларға қатты сын айтты. Ол редактордың міндеті Шекспирді жақсарту емес, оның шығармаларын мүмкіндігінше дәл ұсыну деп сенді. Бұл редакторлардың автормен әріптес немесе тіпті жоғары тұрған тұлға
Зиялы орта: Кітаптардан әлдеқайда көп нәрсе
Эдмонд Мэлоун ешкіммен араласпайтын адам болған жоқ. Одан мүлдем алыс еді! Ол 18-ші ғасырдың аяғындағы Лондон мен Дублиннің ең ықпалды әлеуметтік және зиялы орталарында жүрген байланысы бар адам болды. Бұл жай ғана қосымша хобби емес еді; бұл ортаға енуі оның жұмысына және өміріне терең әсер етті. Мұны былай елестетіп көріңіз: бүгінгі әлемде сізде жұмысыңыз бар, бірақ сонымен қатар конференцияларға қатысасыз, LinkedIn-де байланыс орнатасыз, индустриялық іс-шараларға барасыз және тіпті идеялармен бөлісетін подкаст немесе блог жүргізесіз. Мэлоунның осыған ұқсас нәрсесі – Грузиялық зиялылар ортасы болды. Ол элитаның мүшесі болды. Оның отбасылық тегі оған қол жеткізуге мүмкіндік берді, ал оның өз ақыл-ойы мен қызығушылықтары оны сол жерде ұстады. Ол Dilettanti Society (бұл сәнді естіледі, және солай болды – ежелгі грек және рим өнері мен архитектурасын зерттеуге арналған) және Сэр Джошуа Рейнольдс негізін қалаған Literary Club сияқты беделді клубтардың мүшесі болды, бұл клубқа Самюэл Джонсон (иә, сол доктор Джонсон, танымал сөздікті құрастырушы) сияқты тұлғалар кірді. Бұл жай ғана бос әңгімелер орны болған жоқ. Бұл зиялылық ферменттің орталықтары болды. Пікірталастар ең соңғы саяси дамулардан (Англия Америка революциясымен және кейіннен Француз революциясымен дағдарысты кезеңдерді бастан кешірді) көркем теорияларға, философиялық пікірталастарға және, әрине, әдебиетке дейін созылды. Мэлоун, өзінің өткір ақыл-ойымен және Шекспир зерттеушісі ретіндегі өсіп келе жатқан беделімен, құнды қатысушы болды. Ол тек әдебиет бойынша ғана емес, сонымен қатар заң мәселелері (оның білімі бойынша) және тарихи контекст бойынша да түсінік бере алды. Оның достарымен қарым-қатынасы әсіресе маңызды болды. Белгілі саяси ойшыл Эдмунд Беркпен қарым-қатынасы – бұл тамаша мысал. Берк – алып тұлға, және оның саясат, тарих және адам табиғаты туралы түсініктері Мэлоунға Шекспир жазған тарихи кезеңдерді түсінуге кеңірек негіз берген болар еді. Сол сияқты, Рейнольдс сияқты суретшілермен байланысы оның эстетикалық сезімдерін және демеушілік пен шығармашылық процесті түсінуін күшейткен болуы мүмкін. Содан кейін Джордж Стивенс болды. Бастапқыда Стивенс үлкен бәсекелес болды. Ол бұрын Шекспирдің басылымын шығарған және өз жұмысын қорғауға тырысқан. Мэлоунның неғұрлым мұқият, дәлелдерге негізделген әдісі Стивенстің редакциялық шешімдеріне қарсы шықты. Олардың алғашқы кездесулері шиеленісті, өткір сын мен көпшілік алдындағы келіспеушіліктермен сипатталды. Алайда, уақыт өте келе, олардың бәсекелестігі дамыды. Олар бір-бірінің күшті жақтарын мойындады, және Стивенс ақыры Мэлоунмен әріптес болды, оның Шекспир басылымына үлес қосты. Бұл динамика зиялылық айтыс, тіпті даулы болған кезде де, зерттеуді алға жылжыта алатынының тамаша мысалы. Бұл бәсекелестіктің кейде ең жақсы нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, адамдарды өздерінің дәлелдерін жетілдіруге және зерттеулерін тереңдетуге мәжбүр етеді. Мэлоунның бұл зиялы ортаға қатысуы оның Даналық дәуірінің жалпы ой ағымдарынан хабардар
Шекспирдің күрделі мәтіндерін шешу: Мэлоунның әдістері
Жақсы, енді Мэлоунның іс жүзінде қалай жұмыс істегеніне толығырақ кірейік. Ол жай ғана Шекспирді оқымаған; ол мәтіндердің өзінің матасын бөлшектеген. Бұл тарихи білімді, әдеби интуицияны және ұсақ-түйектерге деген дерлік тәжірибелік назарды талап ететін өте ауыр жұмыс болды. Оның негізгі шайқас аренасы – Шекспир шығармаларының ерте басылымдары: quartos және folios. Бұл Бардтың өзінен қалған таза қолжазбалар емес еді. Бұл 16-шы және 17-ші ғасырларда басылған кітаптар болатын, және олар әлеуетті проблемалардың тұтас жиынтығымен келді. Мэлоун бұл күрделілікті басқалардан жақсырақ түсінді. 1. Quarto іздеуі: Шекспирдің пьесалары көбінесе салыстырмалы түрде арзан, кішігірім кітаптарда, quarto деп аталатын басылымдарда бірінші болып жарияланды. Мэлоун кейбір quartos-лар Шекспирдің өз қағаздарынан немесе театрларда қолданылатын ресми көшірмелерден (promptbooks) басылғанын, ал басқалары актерлердің естеліктеріне (көбінесе «жаман quarto» деп аталады) негізделген сенімсіз дереккөздерден алынғанын білді. Оның міндеті – қайсысы қайсысы екенін анықтау болды. Ол бір quarto-ның әртүрлі басылымдарын салыстырып, емле, тыныс белгілері және сөздердегі айырмашылықтарды іздейтін. Кейде баспагер қате жіберуі немесе түзетуші оны түзетуге тырысуы мүмкін еді. Мэлоун бұл өзгерістерді мұқият қадағалады. Мысалы, ол Гамлеттің Quarto A нұсқасы «жаман» нұсқа болғанын, актерлердің естеліктерінен жиналғанын, ал Quarto B – Шекспирдің түпнұсқасына жақын, мүмкін авторизацияланған мәтін болғанын дәлелдеді. Ол әртүрлі мәтіндердің шынайылығы мен шығу тегі туралы өз талаптарын қолдау үшін лингвистикалық дәлелдерді – сөйлеу үлгілерін, лексиканы және грамматиканы – пайдаланды. 2. Folio факторы: Шекспир қайтыс болғаннан кейін, оның әріптестері 1623 жылы First Folio-ны құрастырды. Бұл үлкен жұмыс және әдебиетке үлкен қызмет болды, өйткені ол көптеген пьесаларды сақтап қалды, олар басқаша жоғалуы мүмкін еді. Алайда, Folio да мінсіз болған жоқ. Оның баспа процесінен және құрастырушылар пайдаланған дереккөздерден туындаған өз қателері, кемшіліктері мен сәйкессіздіктері болды. Мэлоун Folio-ны маңызды куәгер ретінде қарастырды, бірақ оны мінсіз деп санамады. Ол Folio-дағы сөздерді ерте quartos-лардағы сөздермен салыстырып, қайсысы Шекспирдікі болуы мүмкін екенін анықтауға тырысты. Ол әсіресе кейбір өзгерістер не үшін жасалған болуы мүмкін екенін түсінуге қызығушылық танытты. Бұл цензура мәселесі болды ма? Театрлық бейімдеу болды ма? Немесе жай ғана баспа қатесі болды ма? 3. Пьесаларды күні бойынша анықтау өнері: Мэлоунның әдістемелік жаңалықтарының бірі – пьесаларды хронологиялық ретпен анықтауға әрекет етуі. Ол жай ғана ойына келгенін айтпады. Ол дәлелдерді жинады: Сыртқы дәлелдер: Орындаулар туралы жазбалар, замандастардың хаттарындағы немесе күнделіктеріндегі сілтемелер, басқа жарияланған шығармалардағы сілтемелер. Егер пьеса 1598 жылғы құжатта айтылған болса, онда ол сол жылға дейін немесе сол жылы жазылуы керек еді. Ішкі дәлелдер: Пьеса ішіндегі тарихи оқиғаларға, саяси жағдайларға немесе
