Qisqacha mazmun parchasi
Ozodlik va Qadr-qimmatdan Chetdagi Dunyo: B.F. Skinner bilan chuqur suhbat
Assalomu alaykum! Demak, B.F. Skinnerning "Ozodlik va Qadr-qimmatdan Chetdagi Dunyo" kitobi haqida gaplashmoqchisiz? Ajoyib tanlov! Bu kitob haqiqatan ham miyani charxlab, o'zingiz va jamiyat haqidagi ko'p narsalarga shubha bilan qarashga undaydi. Psixologiyaning taniqli namoyandasi Skinner, bizning ozodlik va shaxsiy qadr-qimmat haqidagi qulay tasavvurlarimizga bir granata tashlaydi. U shunday deydi: "Bir daqiqa kuting, balki bu narsalar siz o'ylaganchalik emasdir va rostini aytsam, ular bizni orqaga tortayotgan bo'lishi mumkin." O'nlab yillar davomida odamlar va hayvonlar qanday o'rganishini va xulq-atvorini o'rgangan aqlli, biroz radikal olim bilan suhbatlashayotgandek tasavvur qiling. Skinnerni o'qish shunaqa tuyg'u beradi. Uning maqsadi haqorat qilish yoki mensimaslik emas; u chinakamiga ishongan, xulq-atvor fanini tushunish orqali biz yaxshiroq dunyo qura olamiz – yanada samarali, tinch va hatto baxtliroq dunyo. Lekin bunga erishish uchun, u ta'kidlaydiki, biz inson tabiatiga oid eng chuqur ishonchlarimizdan voz kechishimiz kerak, xususan, biz sof irodamizdan kelib chiqib qaror qabul qiluvchi mustaqil mavjudotmiz va bizning qadr-qimmatimiz ichki, o'zgarmas qadr-qimmatdan keladi degan fikrdan. Xo'sh, nima uchun bu muhim? Skinnerning asosiy fikri shundaki, bizning xulq-atvorimiz ichki bir ruh yoki sirli "men" tomonidan boshqarilmaydi. Buning o'rniga, u atrof-muhit, xususan, harakatlarimizdan keyingi natijalar bilan shakllanadi. O'ylab ko'ring: agar biror ish qilsangiz va yaxshi narsa yuz bersa, uni yana takrorlash ehtimolingiz yuqori. Agar biror ish qilsangiz va yomon narsa yuz bersa, uni takrorlashdan qochishga harakat qilasiz. Bu operant konditsionerlikning mohiyatidir va Skinner buni sichqonchani leverni bosishidan tortib, sizning nonushtaga nima yeyishni tanlashingizgacha bo'lgan barcha xulq-atvor qoidalarini boshqaradigan asosiy tamoyil deb hisoblaydi. Endi, "ozodlik" va "qadr-qimmat"dan voz kechish haqida gapirganida, u biz robotga aylanishimiz yoki odamlar ahamiyatsiz bo'lishi kerakligini aytmaydi. Uzoq! Uning aytishicha, ozodlik va qadr-qimmatning an'anaviy tushunchalari noto'g'ri taxminlarga asoslangan. Biz o'zimizni erkin his qilamiz, chunki biz majburlanayotgandek his qilmaymiz va qadr-qimmatli his qilamiz, chunki biz o'z taqdirimizning xo'jayini deb hisoblaymiz. Lekin Skinnerning ta'kidlashicha, bu hislar haqiqiy kuchlarni – atrof-muhit shartlarini, ta'sirchanlik tarixini, genetik moyilliklarni – tushunmaslikning yon mahsulotidir. Biz o'zimizni erkin his qilamiz, chunki boshqaruvchi kuchlar nozikdir, yoki biz ularni e'tiborsiz qoldirishni o'rganganmiz, yoki biz ularni shunchalik chuqur o'zlashtirganki, ular bizning o'z irodamizdek tuyuladi. Xuddi shunga o'xshash, qadr-qimmat? Uning taklificha, bu ko'pincha kimga kredit berishimiz bilan bog'liq. Kimdir muvaffaqiyatga erishsa, biz uni, uning harakatini, aqlini, xarakterini olqishlaymiz. Skinnerning ta'kidlashicha, biz uning muvaffaqiyatini mumkin qilgan atrof-muhitga qarashimiz
Erkin Irodaning Illyuziyasi
Skinner bu erda juda to'g'ri: erkinlik hissi, "boshqacha ham qila olardim" degan tuyg'u, katta qismi illyuziyadir. Nima uchun? Chunki biz odatda qarorlarimizni shakllantiradigan atrof-muhit ta'sirini his qilmaymiz. Agar xulq-atvorimiz aniq tashqi kuchlar tomonidan nazorat qilinsa – masalan, kimdir boshingizga qurol tutsa – biz buni zo'rlik deb tan olamiz. Lekin nazorat nozikroq bo'lsa – masalan, bolalikdan shakllangan odatlar, tengdoshlaringizning ijtimoiy bosimi yoki ishingizdan olingan nozik rag'batlar – biz hosil bo'lgan xulq-atvorni "o'zimizning erkin tanlovimiz" deb hisoblashga moyilmiz. Skinner buni xato deb hisoblaydi. Barcha xulq-atvor oldingi sabablarga bog'liq, bu genetik meros va, eng muhimi, atrof-muhit natijalarining (mukofot va jazo) tarixi kombinatsiyasidir. Uning aytishicha, siz ushbu qismani o'qishga qaror qilsangiz, bu ichkaridagi kichik "siz"ning birdaniga qaror qabul qilganligi emas. Bu butun bir hodisalar zanjiri tufaylidir: balki siz psixologiyaga qiziqasiz, balki Skinner haqida eshitgansiz, balki kimnidir hayratga solmoqchisiz, balki boshqa bir ishni kechiktirmoqchisiz. Bularning barchasi atrof-muhit omillari, o'tgan tajribalar va ushbu qismni o'qishni, masalan, birdaniga olovli mash'alalarni jonglyorlik qilishni o'rganishdan ko'ra ko'proq ehtimoliy qiladi (albatta, agar siz buning uchun mukofotlangan bo'lsangiz!). Erkin iroda g'oyasiga yopishib olishning muammosi, Skinnerning fikricha, bu bizga xulq-atvorning haqiqiy sabablarini qidirishga to'sqinlik qiladi. Agar kimdir yomon harakat qilsa, biz uni – uning xarakterini, tanlovini ayblaymiz. Biz ushbu xulq-atvorga olib kelgan atrof-muhit sharoitlarini ko'rmaymiz. Bu muammolarni hal qilishni qiyinlashtiradi. Agar o'quvchi o'rganmasa, uning "dangasaligini" ayblash yordam bermaydi. O'rganishga to'sqinlik qilayotgan sinf xonasi, uy yoki o'quv dasturidagi atrof-muhit omillarini tushunish kalit hisoblanadi. Skinnerning radikal behaviorizmi, biz xulq-atvor manbai sifatida "ichki shaxs" tushunchasidan voz kechishimiz va buning o'rniga organizm va uning atrof-muhiti o'rtasidagi ko'rinadigan o'zaro ta'sirga e'tibor qaratishimiz kerakligini taklif qiladi. Ushbu o'zgarish inson hayotini va jamiyatlarini yaxshilashning samarali usullarini ishlab chiqish uchun juda muhimdir.
Qadr-qimmat Mifini buzish
Erkinlikka o'xshash tarzda, Skinner "qadr-qimmat" tushunchamiz muammoli ekanligini ta'kidlaydi. Qadr-qimmat, biz uni odatda ishlatganimizdek, odamlarga erishgan yutuqlari uchun kredit yoki hurmat berish tendentsiyasini bildiradi. Kimdir ta'qsinga sazovor ish qilsa, biz uning aqlini, harakatini, xarakterini olqishlaymiz. Biz ularni yaxshi harakatlarining manbai deb bilamiz. Skinner buni qadr-qimmatning "erishilganligi" deb ataydi. Lekin u bu fikrlash usulining ko'pincha mudofaa mexanizmi ekanligini ta'kidlaydi. Ishlar yaxshi ketganda, biz o'zimizni olqishlaymiz. Ishlar yomon ketganda, biz uni tashqi omillarga – yomon omad, qiyin sharoitlar, adolatsizlikka bog'lashga moyilmiz. Bu bizning egosini himoya qiladi. Biroq, Skinner bu noto'g'ri qarash deb hisoblaydi. Uning ta'kidlashicha, yutuqlar kamdan-kam hollarda faqatgina shaxsning "irodasi" mahsulidir. Ular genetik omillar, atrof-muhit sharoitlari va mukofot tarixining murakkab o'zaro ta'sirining natijasidir. Misol uchun, ajoyib olimning kashfiyotlari faqat uning tug'ma aql-idroki mahsuli emas. Ular shuningdek, ko'p yillik ta'lim, resurslarga kirish imkoniyati, qo'llab-quvvatlovchi hamkasblar, ilmiy tadqiqotlarni rag'batlantiruvchi madaniy qadriyatlar va cheksiz mukofotlar (nashr etish, grant olish yoki yangi kashfiyot qilish kabi) natijasidir. Muvaffaqiyatni faqat shaxsga bog'lash orqali biz uning qadr-qimmatini saqlab qolamiz, lekin ushbu muvaffaqiyatga olib kelgan atrof-muhit omillarini yashiramiz. Bu ijobiy natijalarni takrorlashni va salbiylarni hal qilishni qiyinlashtiradi. Agar biz atrof-muhitning rolini tan olmasak, uni barchaga ko'proq ijobiy yutuqlarni yaratish uchun o'zgartira olmaymiz. Skinnerning taklificha, yanada konstruktiv yondashuv "kredit berish"dan "sabablarni tushunish"ga e'tibor qaratishdir. Axloqli harakat qilganlik uchun shaxsning "fazilatini" olqishlash o'rniga, biz axloqiy xulq-atvorni rag'batlantiradigan atrof-muhit sharoitlarini o'rganishimiz kerak. Bu yaxshi harakatlarni qadrlashni to'xtatish degani emas, balki ularni yanada chuqurroq tushunish va shu orqali ulardan ko'proqini ishlab chiqaradigan muhitlarni loyihalash imkonini beradi. Bu qarash qiyin, chunki u shaxsiy olqishlashni kamaytirishni va tizimli yaxshilanishlarga e'tibor qaratishni so'raydi. U haqiqiy taraqqiyot qahramonlarni nishonlashda emas, balki yaxshiroq tizimlarni loyihalashda deb hisoblaydi.
Mukofotlashning kuchi
Bu Skinnerning xulq-atvor fanining asosidir. Operant konditsionerlik, ya'ni xulq-atvor uning natijalari bilan kuchaytiriladigan yoki zaiflashtiriladigan jarayon, markaziy hisoblanadi. Mukofot – bu xulq-atvorning yana paydo bo'lish ehtimolini oshiradigan har qanday narsa. Ikki asosiy turi mavjud: Musbat Mukofotlash: Xulq-atvordan keyin yoqimli narsani qo'shish. (masalan, bolangiz xonasini tozalagani uchun unga olqish yoki stiker berish). Manfiy Mukofotlash: Xulq-atvordan keyin yoqimsiz narsani olib tashlash. (masalan, xavfsizlik kamarini taqsangiz baland signalni o'chirish). Skinnerning ta'kidlashicha, mukofotlash jazodan ko'ra xulq-atvorni shakllantirish va saqlash uchun ancha samaraliroqdir. Jazo xulq-atvorni vaqtincha bostirishi mumkin, lekin ko'pincha salbiy yon ta'sirlarga ega: u qo'rquv, tajovuzkorlik, chekinishga olib kelishi mumkin va istalgan muqobil xulq-atvorni o'rgatmaydi. Aksincha, mukofotlash istalgan xulq-atvorni yaratadi va ijobiy assotsiatsiyalarni hosil qiladi. U jamiyatda ko'riladigan ko'p xulq-atvorlar – hamkorlik, mehnatsevarlik, ijodkorlik, axloqiy xulq-atvor – nozik mukofotlash shakllari bilan saqlanib qoladi, deb hisoblaydi. Biz ishga boramiz, chunki biz pul olamiz (musbat mukofotlash) va, balki, ishsizlikning yoqimsiz holatlaridan qochamiz (manfiy mukofotlash). Biz boshqalarga yordam beramiz, chunki bu yaxshi his qiladi (musbat mukofotlash) yoki ijtimoiy norozilikdan qochadi (manfiy mukofotlash). Asosiy tushuncha shundaki, agar biz jamiyatni yaxshilashni istasak, mukofotlashdan samarali foydalanadigan muhitlarni qasddan loyihalashimiz kerak. Bu biz rag'batlantirishni istagan xulq-atvorlarni aniqlash va ularni qanday qilib kuchli va izchil mukofotlashni aniqlashni anglatadi. Ta'limni o'ylab ko'ring: jazo qo'rquvi yoki uzoq muddatli mukofotlar va'dasi bilan bolalarni o'rganishga majburlash o'rniga, Skinner o'rganish jarayonini o'zi qiziqarli va mukofotli qilishni yoqlab chiqadi. Bu murakkab vazifalarni kichik qismlarga bo'lish, darhol fikr-mulohaza bildirish va taraqqiyotni nishonlashni o'z ichiga olishi mumkin. Ish joylarida, yomon natijalar uchun faqat intizomiy choralarga tayanish o'rniga, kompaniyalar yaxshi natijalarni mukofotlash, rivojlanish imkoniyatlarini taqdim etish va ijobiy ish muhitini yaratishga e'tibor qaratishlari mumkin. Bu xodimlarni "yaxshi ko'rish" haqida emas; bu samaradorlikni oshirish va ishdan qoniqishni maksimal darajaga ko'tarish uchun ilmiy tamoyillarni qo'llash haqida. Skinnerning viziyasi – biz yomon (jazolovchi) nazoratdan ijobiy, rag'batlantiruvchi tizimlarga o'tadigan dunyo. Uning fikricha, bu yanada insonparvar va samarali jamiyatga olib keladi.
Xulq-atvor Muhandisligi Uchun Dalil
Atrof-muhit nazoratining va mukofotlashning kuchi berilgan, Skinner biz "xulq-atvor muhandisligi" bilan faol shug'ullanishimiz kerakligini taklif qildi. Bu aqlni nazorat qilish yoki odamlarni majburlash haqida emas. Bu xulq-atvor haqidagi ilmiy tushunchamizdan foydalanib, inson farovonligini rag'batlantiradigan muhitlar va tizimlarni loyihalash haqida. Bu mukofotlash shartlarini ongli ravishda shakllantirish orqali dunyoni yaxshiroq joyga aylantirish haqida. U an'anaviy jamiyat tuzilmalarini – hukumat, qonun, din, ta'lim – ko'pincha eskirgan va samarasiz usullarga, asosan jazo va ichki holatlarga (vijdon yoki axloq kabi) murojaat qilishiga duch keldi. Uning ta'kidlashicha, bu usullar ko'pincha qo'pol va istalmagan yon ta'sirlarga olib keladi. Aksincha, xulq-atvor muhandisligi proaktiv va ilmiy yondashuv bo'ladi. U quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1. Istalgan xulq-atvorlarni aniqlash: Qanday jamiyatni istaymiz? Uning muvaffaqiyati va fuqarolarining farovonligi uchun qanday xulq-atvorlar zarur? (masalan, hamkorlik, samaradorlik, mas'uliyatli resurslarni boshqarish, ijodkorlik, empatiya). 2. Joriy xulq-atvor sabablarini tushunish: Nima uchun istalmagan xulq-atvorlar yuz beradi? Qanday atrof-muhit omillari ularni rag'batlantirmoqda? 3. Muhitlar va shartlarni loyihalash: Ijtimoiy, iqtisodiy va ta'lim tizimlarimizni istalgan xulq-atvorlarni rag'batlantirish va istalmaganlarini kamaytirish uchun qanday tuzishimiz mumkin? Misol uchun, jinoyatni asosan jazolaydigan qonunlar o'rniga, xulq-atvor muhandisligi jinoyat sodir bo'lish ehtimolini kamaytiradigan muhitlarni yaratishga (masalan, qashshoqlikni bartaraf etish, ta'limni yaxshilash, xavfsizroq jamoalarni loyihalash) va ijtimoiy xulq-atvor yanada kuchliroq rag'batlantiriladigan muhitlarni yaratishga qaratilishi mumkin. Atrof-muhit siyosatida, ifloslanish uchun jarimalarga tayanish o'rniga, biz barqaror amaliyotlarni mukofotlaydigan va ekologik toza tanlovlarni eng oson va eng mukofotli qiladigan tizimlarni loyihalashimiz mumkin. Bu iqtisodiy rag'batlar, jamoatchilik e'tirofi va ekologik toza variantlarni yanada qulay va jozibali qilishni o'z ichiga olishi mumkin. Skinner axloqiy xavotirlarni tan oldi. Qanday xulq-atvorlar "istalgan" deb qaror qabul qilish huquqiga kim ega? Buni zulm vositasi bo'lishidan qanday saqlash mumkin? Uning ta'kidlashicha, bunday jamiyatning "loyihachilari" ham xulq-atvor tamoyillarining mahsuloti bo'ladi va asosiy maqsad elita emas, balki hamma uchun foyda keltiradigan tizim yaratishdir. Uning fikricha, muqobil – bizning joriy, ko'pincha samarasiz tizimlarimiz bilan davom etish – ancha xavfliroqdir. Biz qadrlaydigan "qadr-qimmat" va "ozodlik", uning ta'kidlashicha, ko'pincha xulq-atvor muhandisligining samaradorligini tan olishga to'siq bo'ladi. Ushbu an'anaviy tushunchalarni yengib o'tish orqali biz insoniyat va jamiyatni yaxshiroq qurish uchun yanada pragmatik, ilmiy va, ehtimol, yanada samarali yondashuvni qabul qilishimiz mumkin.
Tanqidlar va Qarshi Dalillar
Shuni ta'kidlash muhimki, Skinnerning g'oyalari sezilarli tanqidlarga duch kelgan. Ko'p odamlar uning inson tabiati haqidagi qarashini juda soddalashtirilgan yoki hatto insoniyatga zid deb hisoblashadi. Keling, umumiy tanqidlardan bir nechtasiga to'xtalib o'tamiz: Inson Tajribasini Haddan Tashqari Sodda Tasvirlash: Tanqidchilarning ta'kidlashicha, Skinner inson ongining boyligi va murakkabligini, his-tuyg'ularni, niyatlarni va sub'ektiv tajribani kamaytiradi. Sevgi, ijodkorlik va axloq kabi tushunchalar faqat mukofotlash tarixini tushunish bilan to'liq tushuntirish qiyin ko'rinadi. "Ichki" va "Tashqi" Ajratmasi: Skinner ko'rinadigan xulq-atvor va atrof-muhitga e'tibor qaratgan bo'lsa-da, ko'pchilik ichki ruhiy holatlar (fikrlar, his-tuyg'ular, ishonchlar) xulq-atvorning faqat yon mahsulotlari emas, balki sababiy rol o'ynashiga ishonadi. Masalan, kognitiv psixologiya ruhiy tasvirlar va qayta ishlash rolini ta'kidlaydi. Agentlik va Mas'uliyat Muammosi: Agar barcha xulq-atvor atrof-muhit tomonidan belgilangan bo'lsa, shaxsiy mas'uliyat nima bo'ladi? Odamlarni o'z harakatlari uchun javobgarlikka tortish mumkinmi? Skinnerning javobi shundaki, biz shaxslarni ayblash o'rniga, zararli xulq-atvorga olib keladigan atrof-muhit sharoitlarini o'zgartirishga e'tibor qaratishimiz kerak. Biroq, ko'pchilik buni qoniqarsiz deb hisoblaydi. "Nazoratchilarni Kim Nazorat Qiladi?" Dilemmasi: Agar biz xulq-atvor tamoyillaridan foydalanib jamiyatni muhandislik qilishimiz kerak bo'lsa, kim muhandis bo'ladi? Hokimiyatdagilar ushbu xulq-atvor texnologiyasini o'z manfaatlari uchun ishlatmasligiga qanday ishonch hosil qilishimiz mumkin? Skinner nazoratchilar ham xulq-atvor tamoyillariga bo'ysunishini va maqsad hamma uchun foyda keltiradigan jamiyat yaratish ekanligini ta'kidlagan, lekin bu muhim axloqiy to'siq bo'lib qolmoqda. Axloqiy Implikatsiyalar: Inson xulq-atvorini "muhandislik qilish" g'oyasi avtonomiya, manipulyatsiya va yaxshi hayotning mohiyatiga oid chuqur axloqiy savollarni tug'diradi. Qasddan muhandislik qilingan ijobiy mukofot ostida yashayotgan hayot biz tushunganimizdek "erkin" yoki "qoniqarli"mi? Skinnerning o'zi bu fikrlarning ba'zilariga javob bergan, an'anaviy ozodlik va qadr-qimmat tushunchalari taraqqiyotga to'siq bo'layotganini va uning yondashuvi, garchi qiyin bo'lsa-da, eng yaxshi yo'lni taklif qilayotganini ta'kidlagan. Uning fikricha, xulq-atvorning atrof-muhitni aniqlovchi omillarini tushunish kamroq emas, balki ko'proq farovonlikka olib keladi.
