Саммари үзіндісі
Бостандық пен Абыройдан тыс: Скиннермен терең әңгіме
Сәлеметсіз бе! Б.Ф. Скиннердің «Бостандық пен абыройдан тыс» кітабы туралы сөйлескіңіз келе ме? Тамаша таңдау! Бұл кітап – шынымен де ойға ой қосатын, өзіңіз туралы және қоғам туралы бұрынғы білгендеріңізді күмәнға түсіретін туынды. Психологиядағы аса көрнекті тұлға Скиннер, біздің бостандық пен жеке абырой туралы жайлы түсініктерімізге үлкен төңкеріс жасайды. Ол: «Тоқтаңыз, бәлкім, бұл нәрселер сіз ойлағандай емес шығар, тіпті олар бізді кері шегетін шығар», – дейді. Оншақты жылдар бойы адамдар мен жануарлардың қалай үйренетінін және мінез-құлқын зерттеген, өте ақылды, бірақ сәл радикал ғалыммен әңгімелесіп отырғандай елестетіңіз. Міне, Скиннерді оқығанда дәл осындай сезім пайда болады. Ол жаман ниетті немесе менсінбей сөйлеуді көздемейді; ол мінез-құлық ғылымын – өзі «шынайы бихевиоризм» деп атайтын – түсіну арқылы біз шынымен де жақсырақ әлем құра аламыз деп шын жүректен сенеді. Бұл әлем – анағұрлым тиімді, тыныш, тіпті бақыттырақ болуы мүмкін. Бірақ ол мұндай әлемге жету үшін, адам табиғаты туралы ең терең сенімдерімізден, атап айтқанда, біздің таза ерік-жігерімізбен шешім қабылдайтын тәуелсіз тұлғалармыз және біздің құндылығымыз ішкі, өзгермейтін абыройдан келеді деген идеядан бас тартуымыз керек деп дәлелдейді. Сондағы негізгі мәселе не? Скиннердің басты айтары – біздің мінез-құлқымызды ішкі рух немесе белгісіз «мен» басқармайды. Оның орнына, ол біздің қоршаған ортамызбен, әсіресе әрекеттерімізден кейінгі нәтижелермен қалыптасады. Ойлап көріңіз: егер сіз бір нәрсе істесеңіз де, жақсы нәтиже шықса, сіз оны қайта істеуге бейім боласыз. Егер бір нәрсе істесеңіз де, жаман нәтиже шықса, сіз одан аулақ жүруге тырысасыз. Бұл – операнттық шарттаудың қысқаша мазмұны, және Скиннер мұны тышқанның рычагты басуынан бастап, сіздің таңертеңгі асқа не жейтініңізді таңдауыңызға дейінгі барлық мінез-құлықты басқаратын негізгі қағида деп сенді. Енді, «бостандық» пен «абыройды» тастау туралы айтқанда, ол бізді бәрін роботқа айналуға немесе адамдардың маңызды емес екенін айтуға шақырмайды. Одан да алыс. Ол біздің бостандық пен абырой туралы дәстүрлі идеяларымыз қате түсініктерге негізделгенін айтады. Біз өзімізді еркін сеземіз, өйткені біз мәжбүрленгендей сезінбейміз, және біз өзіміздің тағдырымыздың қожайынымыз деп сенгендіктен абыройлымыз деп сезінеміз. Бірақ Скиннер бұл сезімдердің тек нақты күштерді – қоршаған ортаның шарттарын, ынталандыру тарихын, генетикалық бейімділіктерді – түсінбеудің жанама өнімі екенін айтар еді. Біз еркін сеземіз, өйткені басқарушы күштер нәзік, немесе біз оларды елемеуге үйренгенбіз, немесе оларды өзіміздікі сияқты сезінетіндей терең сіңіргенбіз. Ал абырой ше? Ол көбінесе біз несиені қалай беретінімізбен байланысты дейді. Біреу жетістікке жеткенде, біз оның күш-жігерін, ақыл-ойын, мінезін мақтаймыз. Скиннер бұл жерде біз оның жетістігін мүмкін еткен қоршаған ортаны қарастыруымыз керек деп дәлелдейді. Ол алған жақсы гендері, тамаша білімі, қолдау көрсеткен мәдениеті, әрекеттерін басқаратын нақты ынталандырулар. Адамға емес,
Еркіндік илюзиясы
Скиннер бұл жерде өте ашық: бостандық сезімі, «мен басқаша істей алатын едім» деген ұғым, көбінесе елес. Неге? Себебі біз таңдауымызды қалыптастыратын қоршаған ортаның ықпалын әдетте сезбейміз. Біздің мінез-құлқымыз анық сыртқы күштермен – мысалы, басыңызға қару тірегенде – басқарылғанда, біз оны зорлық деп танимыз. Бірақ басқару нәзік болғанда – сіздің тәрбиеңізден қалған дағдылар, достар тобының әлеуметтік қысымы немесе жұмысыңыздан түсетін нәзік ынталандырулар сияқты – біз нәтижесінде пайда болған мінез-құлқты «өз еркімізбен» деп қабылдаймыз. Скиннер мұны қателік деп санайды. Барлық мінез-құлық алдыңғы себептермен анықталады, генетикалық бейімділік пен, одан да маңыздысы, қоршаған ортаның нәтижелерінің (ынталандыру және жазалау) тарихын комбинациясы. Ол сіздің бұл шолуды оқуға шешім қабылдауыңыз, сіздің ішіңіздегі кішкентай «менің» кенеттен шешкенінен емес дейді. Бұл бүкіл оқиғалар тізбегінің нәтижесі: психологияға қызығушылығыңыз болуы мүмкін, Скиннер туралы естіген шығарсыз, біреуді таңдандырғыңыз келуі мүмкін, немесе басқа бір нәрсені кейінге қалдырып отырған шығарсыз. Мұның бәрі қоршаған орта факторлары, өткен тәжірибелер және осы шолуды оқуды, мысалы, кенеттен жанып тұрған факелдермен жонглерлік жасауды үйренуден гөрі ықтимал ететін ықтимал нәтижелер. (Әрине, егер сіз бұл үшін ынталандырылған болмасаңыз!). Скиннердің айтуынша, еркіндік идеясын ұстанудың мәселесі – бұл мінез-құлықтың нақты себептерін іздеуге кедергі келтіреді. Егер біреу жаман әрекет жасаса, біз оның мінезін, таңдауын кінәлаймыз. Біз сол мінез-құлыққа әкелуі мүмкін қоршаған орта жағдайларын қарастырмаймыз. Бұл мәселелерді шешуді қиындатады. Егер студент оқымаса, оның «жалқаулығын» кінәлау көмектеспейді. Сыныпта, үйде немесе оқу бағдарламасында оқуды ынталандыруға кедергі келтіретін қоршаған орта факторларын түсіну – негізгі. Скиннердің шынайы бихевиоризмі мінез-құлықтың көзі ретінде «ішкі адам» ұғымынан бас тартып, оның орнына организм мен оның қоршаған ортасы арасындағы байқалатын өзара әрекеттесуге назар аударуды ұсынады. Бұл ауысу адам өмірі мен қоғамдарын жақсартудың тиімді жолдарын дамыту үшін өте маңызды.
Абырой мифі
Бостандық сияқты, Скиннер де біздің «абырой» ұғымымыздың проблемалы екенін дәлелдейді. Абырой, біз оны әдетте қолданғанда, адамдарға жетістіктері үшін несие немесе құрмет көрсету тенденциясын білдіреді. Біреу тамаша бірдеңе істегенде, біз оның ақыл-ойна, күш-жігеріне, мінезіне мақтаймыз. Біз оларды жақсы әрекеттерінің көзі ретінде көреміз. Скиннер бұл жерде біз оның жетістігін мүмкін еткен қоршаған орта факторларын қарастыруымыз керек деп дәлелдейді. Ол алған жақсы гендері, тамаша білімі, қолдау көрсеткен мәдениеті, әрекеттерін басқаратын нақты ынталандырулар. Адамға емес, жағдайларға несие бергенде, біз абырой идеясын сақтаймыз, бірақ бұл жетістікті түсінуге және қайталауға кедергі келтіреді, сондай-ақ сәтсіздікке әкелуі мүмкін жағдайларды өзгертуге қарсылықты күшейтеді. Жетістікті тек адамға жатқызғанда, біз оның абыройын сақтаймыз, бірақ бұл жетістікке әкелген қоршаған орта факторларын жасырамыз. Бұл оң нәтижелерді қайталауды және жағымсыз нәтижелерді шешуді қиындатады. Егер біз қоршаған ортаның рөлін мойындай алмасақ, бәріміз үшін көбірек оң жетістіктерді арттыру үшін оны тиімді өзгерте алмаймыз. Скиннер неғұрлым конструктивті тәсіл «несие беруден» «себептерді түсінуге» ауысуды ұсынады. Адамның этикалық әрекеттері үшін оның «парасаттылығын» мақтаудың орнына, біз этикалық мінез-құлықты ынталандыратын қоршаған орта жағдайларын зерттеуіміз керек. Бұл жақсы әрекеттерді бағалауды тоқтату деген сөз емес, тек оларды тереңірек түсіну және осылайша оларды көбірек өндіретін орталарды жобалай алу дегенді білдіреді. Бұл көзқарас жеке мақтауды азайтуды және жүйелік жақсартуларға назар аударуды талап ететіндіктен, қиындық тудырады. Ол шынайы прогрестің батырларды мерекелеуде емес, жақсы жүйелерді жобалауда жатқанын көрсетеді.
Ынталандырудың күші
Бұл Скиннердің мінез-құлық ғылымының негізі. Операнттық шарттау, яғни мінез-құлықтың оның нәтижелерімен нығайтылу немесе әлсірету процесі, орталық болып табылады. Ынталандыру – бұл мінез-құлықтың қайта пайда болу ықтималдығын арттыратын кез келген нәрсе. Екі негізгі түрі бар: Оң ынталандыру: Мінез-құлықтан кейін ұнайтын нәрсені қосу. (Мысалы, балаға бөлмесін жинағаны үшін мақтау немесе стикер беру). Теріс ынталандыру: Мінез-құлықтан кейін ұнамайтын нәрсені алып тастау. (Мысалы, қауіпсіздік белдігін байлағанда қатты сигналдың тоқтауы). Скиннер ынталандырудың жазалаудан гөрі мінез-құлықты қалыптастыруда және сақтауда әлдеқайда тиімді екенін дәлелдеді. Жаза мінез-құлықты уақытша басуы мүмкін, бірақ оның көбінесе жағымсыз жанама әсерлері болады: ол қорқынышқа, агрессияға, аулақ жүруге әкелуі мүмкін және қажетті балама мінез-құлықты үйретпейді. Керісінше, ынталандыру қажетті мінез-құлықтарды қалыптастырады және оң қауымдастықтарды құрады. Ол қоғамда көрінетін мінез-құлықтың көп бөлігі – ынтымақтастық, еңбекқорлық, шығармашылық, этикалық мінез-құлық – нәзік ынталандыру формаларымен сақталады деп сенді. Біз жұмысқа барамыз, өйткені біз жалақы аламыз (оң ынталандыру), және мүмкін жұмыссыздықтың жағымсыз жағдайларынан аулақ жүреміз (теріс ынталандыру). Біз басқаларға көмектесеміз, өйткені бұл жақсы сезім береді (оң ынталандыру) немесе әлеуметтік айыптауды болдырмайды (теріс ынталандыру). Негізгі түйін – егер біз қоғамды жақсартқымыз келсе, біз ынталандыруды тиімді қолданатын орталарды саналы түрде жобалауымыз керек. Бұл біз ынталандырғымыз келетін мінез-құлықтарды анықтап, оларды күшті және үнемі ынталандыру жолдарын табуды білдіреді. Білім беруді ойлаңыз: жазалау қорқынышы немесе қашықтағы сыйақылар уәдесі арқылы балаларды оқуға мәжбүрлеудің орнына, Скиннер оқу процесінің өзін қызықты және ынталандыратын етуді ұсынар еді. Бұл күрделі тапсырмаларды кішігірім қадамдарға бөлуді, жедел кері байланыс беруді және жетістікті атап өтуді қамтуы мүмкін. Жұмыс орындарында, нашар өнімділік үшін тәртіптік шараларға тек назар аударудың орнына, компаниялар жақсы өнімділікті ынталандыруға, өсу мүмкіндіктерін беруге және жағымды жұмыс ортасын құруға назар аудара алады. Бұл қызметкерлерді «еркелету» емес; бұл өнімділікті және жұмыстағы қанағаттануды арттыру үшін ғылыми қағидаларды қолдану. Скиннердің көзқарасы – біз жағымсыз (жазалау) басқарудан оң, ынталандыру жүйелеріне қарай жылжимыз. Бұл, оның пікірінше, адамзаттырақ және тиімдірек қоғамға әкеледі.
Мінез-құлықтық инженерия үшін дәлел
Қоршаған ортаның басқарушы күші мен ынталандырудың күшін ескере отырып, Скиннер біз «мінез-құлықтық инженериямен» белсенді айналысуымыз керек деп ұсынды. Бұл сананы бақылау немесе адамдарды мәжбүрлеу емес. Бұл мінез-құлық туралы ғылыми түсінігімізді адамның гүлденуін арттыратын орталар мен жүйелерді жобалауға қолдану. Бұл ынталандыру шарттарын саналы түрде қалыптастыру арқылы әлемді жақсарту. Ол дәстүрлі қоғамдық құрылымдарды – үкімет, заң, дін, білім – көбінесе ескірген және тиімсіз әдістерге, негізінен жазалауға және ішкі күйлерге (ар-ұждан немесе мораль сияқты) шағымдануға сүйенетінін көрді. Бұл әдістер, оның айтуынша, көбінесе қарапайым және жағымсыз жанама әсерлерге әкеледі. Керісінше, мінез-құлық инженериясы – бұл белсенді және ғылыми тәсіл болар еді. Ол қамтар еді: 1. Қажетті мінез-құлықтарды анықтау: Қандай қоғам құрғымыз келеді? Оның табысы мен азаматтардың әл-ауқаты үшін қандай мінез-құлықтар маңызды? (Мысалы, ынтымақтастық, өнімділік, ресурстарды ұтымды пайдалану, шығармашылық, эмпатия). 2. Ағымдағы мінез-құлық себептерін түсіну: Неліктен қажетсіз мінез-құлықтар пайда болады? Оларды қандай қоршаған орта факторлары ынталандырады? 3. Орталар мен шарттарды жобалау: Біздің әлеуметтік, экономикалық және білім беру жүйелерімізді қажетті мінез-құлықтарды ынталандыру және қажетсіздерін азайту үшін қалай құруға болады? Мысалы, қылмысты негізінен жазалайтын заңдардың орнына, мінез-құлық инженериясы қылмыстың ықтималдығын азайтатын орталарды (мысалы, кедейшілікті жою, білімді жақсарту, қауіпсіз қауымдастықтарды жобалау) және әлеуметтік мінез-құлықты көбірек ынталандыратын жағдайларды құруға бағытталуы мүмкін. Экологиялық саясатта, ластану үшін айыппұлдарға сенудің орнына, біз экологиялық таза тәжірибелерді марапаттайтын және экологиялық таза таңдауларды ең оңай және ең ынталандыратын ететін жүйелерді жобалай аламыз. Бұл экономикалық ынталандыруларды, қауымдастық мойындауын және экологиялық таза нұсқаларды қолжетімді және тартымды етуді қамтуы мүмкін. Скиннер этикалық алаңдаушылықтарды мойындады. Қандай мінез-құлықтар «қажетті» деп кім шешеді? Мұның езгі құралына айналуын қалай болдырмауға болады? Ол мұндай қоғамды «жобалаушылардың» өздері мінез-құлық қағидаларының өнімдері болатынын және негізгі мақсат – билеуші элитаны ғана емес, бәріне пайда әкелетін жүйені құру екенін дәлелдеді. Ол басқа амал – біздің қазіргі, көбінесе тиімсіз жүйелерімізді жалғастыру – әлдеқайда қауіпті деп сенді. Біз бағалайтын «абырой» мен «бостандық», оның айтуынша, мінез-құлық инженериясының тиімділігін тануға кедергі келтіретін нәрселер ғана. Бұл дәстүрлі ұғымдардан асып, неғұрлым прагматикалық, ғылыми және, ақырында, мүмкін, неғұрлым тиімді тәсілді қабылдауға мүмкіндік береді.
Сынақтар мен қарсы дәлелдер
Скиннердің идеяларының елеулі сынға ұшырағанын мойындау маңызды. Көптеген адамдар оның адам табиғаты туралы көзқарасын тым қарапайым немесе тіпті адамгершілікке жат деп санайды. Кейбір жиі кездесетін сынды қарастырайық: Адамдық тәжірибені шамадан тыс қарапайымдау: Сыншылар Скиннердің адам санасының, эмоцияларының, ниеттерінің және субъективті тәжірибесінің байлығы мен күрделілігін азайтатынын айтады. Махаббат, шығармашылық және мораль сияқты ұғымдарды тек ынталандыру тарихымен толық түсіндіру қиын сияқты. «Ішкі» мен «сыртқы» арасындағы айырмалық: Скиннер байқалатын мінез-құлық пен қоршаған ортаға назар аударса, көпшілігі ішкі психикалық күйлердің (ойлар, сезімдер, сенімдер) тек жанама өнімдер ретінде емес, мінез-құлықтың себепті рөлін атқаратынына сенеді. Мысалы, когнитивті психология психикалық бейнелеулер мен өңдеудің рөлін ерекше көрсетеді. Агенттілік пен жауапкершілік мәселесі: Егер барлық мінез-құлық қоршаған ортамен анықталса, жеке жауапкершілікке не болады? Адамдарды өз әрекеттері үшін жауапқа тарта аламыз ба? Скиннердің жауабы – біз адамдарды кінәлаудың орнына, зиянды мінез-құлыққа әкелетін қоршаған орта жағдайларын өзгертуге назар аударуымыз керек болды. Алайда, бұл көптеген адамдарды қанағаттандырмайды. «Басқарушыларды кім басқарады?» дилеммасы: Егер біз мінез-құлық қағидаларын қолданып қоғамды жобалауымыз керек болса, кім басқарушы болады? Биліктегілердің мінез-құлықтық технологияны өздерінің пайдакүштік мақсаттары үшін қолданбауын қалай қамтамасыз етеміз? Скиннер басқарушылардың да мінез-құлық қағидаларына бағынатынын және мақсаттың бәріне пайда әкелетін қоғам құру екенін дәлелдеді, бірақ бұл айтарлықтай этикалық кедергі болып қала береді. Этикалық салдарлар: Адам мінез-құлқын «инженериялау» идеясы автономия, манипуляция және жақсы өмірдің өзінің анықтамасы туралы терең этикалық сұрақтар тудырады. Мұқият жобаланған оң ынталандыру аясында өмір сүру шынымен де «еркін» немесе біз түсінетіндей «қанағаттанарлық» па? Скиннердің өзі бұл мәселелердің кейбіріне жауап беріп, дәстүрлі бостандық пен абырой ұғымдары прогреске кедергі келтіретін нәрселер екенін және оның тәсілі, қиын болғанымен, алға қарай ең жақсы жолды ұсынатынын айтты. Ол мінез-құлықтың қоршаған орталық себептерін түсіну әл-ауқатты арттырады, азайтады деп сенді.
