Preview ng buod
Lampas sa Kalayaan at Dangal: Isang Malalimang Pagtalakay kay B.F. Skinner
Kamusta! Ang ganda ng napili mong pag-usapan natin – ang aklat ni B.F. Skinner na "Beyond Freedom and Dignity"? Grabe, isa talaga 'to sa mga librong magpapaisip sa 'yo nang malalim tungkol sa sarili mo at sa lipunan natin. Si Skinner, isang higanteng pangalan sa psychology, parang naghagis ng granada sa mga kumportable nating ideya tungkol sa pagiging malaya natin at pagkakaroon ng dignidad. Sabi niya, "Teka muna, baka hindi ganyan 'yan, at baka ito pa ang humahadlang sa atin." Isipin mo, parang nakikipagkwentuhan ka sa isang napakatalino pero medyo radikal na siyentipiko na dekada nang nag-aaral kung paano natututo at kumikilos ang mga tao at hayop. Ganun ang pakiramdam kapag binabasa mo si Skinner. Hindi naman siya nanlalait o nambabale-wala; naniniwala talaga siya na sa pamamagitan ng pag-unawa sa siyensya ng pag-uugali – ang tinatawag niyang 'radical behaviorism' – makakabuo tayo ng mas magandang mundo. Mundo na mas epektibo, mas payapa, at baka mas masaya pa. Pero para makarating doon, kailangan daw nating talikuran ang ilan sa mga pinakamalalim nating paniniwala tungkol sa kalikasan ng tao, lalo na 'yung ideya na tayo ay mga independiyenteng nilalang na gumagawa ng desisyon dahil sa sarili nating malayang kalooban, at ang halaga natin ay galing sa kung anong nasa loob natin, na hindi mababago. Kaya ano ba ang malaking isyu dito? Ang pangunahing punto ni Skinner ay hindi talaga ang ating panloob na espiritu o misteryosong 'sarili' ang kumokontrol sa ating kilos. Sa halip, ang ating pag-uugali ay hinuhubog ng ating kapaligiran, lalo na ng mga resulta o bunga ng ating mga ginagawa. Pag-isipan mo: kapag gumawa ka ng isang bagay at may magandang nangyari, mas malamang na gawin mo ulit 'yun. Kapag gumawa ka ng isang bagay at may masamang nangyari, malamang iiwasan mo na itong gawin ulit. Ito ang operant conditioning sa madaling salita, at naniniwala si Skinner na ito ang pangunahing prinsipyo na namamahala sa lahat ng kilos, mula sa daga na pumipindot ng lever hanggang sa iyo na pumipili ng kakainin mo sa almusal. Ngayon, kapag sinasabi niyang talikuran ang 'kalayaan' at 'dangal', hindi ibig sabihin nito ay magiging robot na tayo o hindi na mahalaga ang tao. Malayo doon. Ang ibig niyang sabihin ay ang mga tradisyonal nating ideya ng kalayaan at dangal ay batay sa mga maling akala. Akala natin malaya tayo dahil hindi natin nararamdaman na pinipilit tayo, at nararamdaman natin na may dignidad tayo dahil naniniwala tayong tayo ang may kontrol sa ating mga kapalaran. Pero sasabihin ni Skinner na ang mga pakiramdam na ito ay bunga lang ng hindi pag-unawa sa tunay na mga puwersa na kumikilos – ang mga kondisyon sa kapaligiran, ang kasaysayan ng mga pagpapatibay (reinforcement), ang mga hilig na minana natin. Nararamdaman nating malaya tayo dahil ang mga kumokontrol na puwersa ay banayad, o dahil natutunan nating balewalain ang mga ito, o dahil napaloob na natin ito nang lubusan kaya parang sarili nating kagustuhan na lang. At ang dangal? Sabi niya,
Ang Ilusyon ng Malayang Kalooban (Free Will)
Diretso si Skinner dito: ang pakiramdam ng kalayaan, ang kaisipang 'kaya ko namang gawin ang kabaligtaran', ay malaking ilusyon. Bakit? Dahil hindi natin karaniwang nararamdaman ang mga impluwensya ng kapaligiran na humuhubog sa ating mga desisyon. Kapag ang ating kilos ay kontrolado ng malinaw na panlabas na puwersa – tulad ng may nakatutok na baril sa iyo – kinikilala natin ito bilang pilit. Ngunit kapag ang kontrol ay mas banayad – tulad ng mga nakasanayang gawi mula sa iyong pagpapalaki, ang mga presyur mula sa iyong mga kaibigan, o ang banayad na pampalakas mula sa iyong trabaho – madalas nating inaako ang resulta ng kilos na iyon sa ating 'sariling malayang pagpili'. Sabi ni Skinner, ito ay isang pagkakamali. Lahat ng kilos ay may sanhi, kombinasyon ng minanang katangian at, higit sa lahat, ang kasaysayan ng mga bunga sa kapaligiran (pampalakas at parusa). Sasabihin niya na kapag pinili mong basahin ang buod na ito, hindi ito dahil isang maliit na 'ikaw' sa loob ang biglang nagdesisyon. Ito ay dahil sa buong kadena ng mga pangyayari: baka interesado ka sa psychology, baka narinig mo si Skinner, baka gusto mong humanga ang isang tao, baka nagpro-procrastinate ka sa ibang bagay. Lahat ng ito ay mga salik sa kapaligiran, mga nakaraang karanasan, at mga malamang na resulta na nagpapataas ng posibilidad na basahin ito kumpara sa, sabihin nating, biglaang pagdedesisyon na matutong magbalanse ng mga nagliliyab na sulo (maliban kung, siyempre, napalakas ka para gawin iyon!). Ang problema sa pagkapit sa ideya ng malayang kalooban, ayon kay Skinner, ay pinipigilan nito tayong hanapin ang tunay na sanhi ng pag-uugali. Kung may kumilos nang masama, sinisisi natin siya – ang kanyang karakter, ang kanyang mga desisyon. Hindi natin tinitingnan ang mga kondisyon sa kapaligiran na maaaring humantong sa kilos na iyon. Ito ang nagpapahirap sa paglutas ng problema. Kung ang isang estudyante ay hindi natututo, ang pagsisi sa kanyang 'katamaran' ay hindi nakakatulong. Ang pag-unawa sa mga salik sa kapaligiran sa silid-aralan, sa bahay, o sa kurikulum na nabibigong magpalakas sa pagkatuto ang siyang susi. Ang radikal na behaviorism ni Skinner ay nagmumungkahi na talikuran natin ang konsepto ng 'panloob na tao' bilang pinagmulan ng kilos at sa halip ay tumuon sa nakikitang interaksyon sa pagitan ng organismo at ng kanyang kapaligiran. Ang pagbabagong ito ay mahalaga para sa pagbuo ng epektibong mga paraan upang mapabuti ang buhay at mga lipunan ng tao.
Ang Mito ng Dangal (Dignity)
Katulad ng kalayaan, sinasabi ni Skinner na ang ating konsepto ng 'dangal' ay may problema. Ang dangal, sa karaniwan nating paggamit, ay tumutukoy sa tendensiya na magbigay ng kredito o respeto sa mga tao para sa kanilang mga nagawa. Kapag may gumawa ng kahanga-hangang bagay, pinupuri natin ang kanilang talino, ang kanilang pagsisikap, ang kanilang karakter. Nakikita natin silang pinagmulan ng kanilang mabubuting kilos. Tinatawag ito ni Skinner na 'achievement' ng dangal. Pero tinuturo niya na ang ganitong paraan ng pag-iisip ay madalas na mekanismo ng pagtatanggol. Kapag maayos ang mga bagay, inaako natin ang kredito. Kapag hindi maganda ang mga bagay, madalas nating inaako ito sa mga panlabas na salik – malas, mahirap na sitwasyon, kawalan ng katarungan. Ito ay nagpoprotekta sa ating ego. Gayunpaman, naniniwala si Skinner na ito ay isang maling pananaw. Sinasabi niya na ang mga nagawa ay bihirang bunga lamang ng 'kalooban' ng indibidwal. Ito ay resulta ng isang kumplikadong interaksyon ng mga minanang salik, mga kondisyon sa kapaligiran, at ang kasaysayan ng pampalakas. Halimbawa, ang mga tuklas ng isang napakatalinong siyentipiko ay hindi lamang dahil sa kanyang likas na talino. Ito rin ay bunga ng mga taon ng edukasyon, access sa mga kagamitan, suportang kasamahan, mga kultural na halaga na naghihikayat ng siyentipikong pagtatanong, at hindi mabilang na mga pagkakataon ng pampalakas (tulad ng pagkalathala, pagtanggap ng grants, o paggawa ng breakthrough). Sa pag-aako ng tagumpay sa indibidwal lamang, napapanatili natin ang kanilang dangal, ngunit natatakpan natin ang mga salik sa kapaligiran na nagbunga ng tagumpay na iyon. Ito ang nagpapahirap na ulitin ang mga positibong resulta at tugunan ang mga negatibong resulta. Kung hindi natin kikilalanin ang papel ng kapaligiran, hindi natin ito mababagong epektibo upang magsilang ng mas maraming positibong nagawa para sa lahat. Iminumungkahi ni Skinner na ang mas konstruktibong paraan ay ang paglilipat ng ating pokus mula sa 'pagbibigay ng kredito' patungo sa 'pag-unawa sa mga sanhi'. Sa halip na purihin ang 'kabutihan' ng isang indibidwal para sa etikal na pagkilos, dapat nating suriin ang mga kondisyon sa kapaligiran na naghihikayat ng etikal na pag-uugali. Hindi ibig sabihin nito ay titigil na tayo sa pagpapahalaga sa mabubuting kilos, kundi mas mauunawaan natin ang mga ito nang mas malalim at samakatuwid ay makakapagdisenyo tayo ng mga kapaligiran na magbubunga ng mas marami nito. Ang pananaw na ito ay mahirap dahil hinihingi nito na bawasan natin ang indibidwal na papuri at tumuon sa mga sistematikong pagpapabuti. Iminumungkahi nito na ang tunay na pag-unlad ay hindi nakasalalay sa pagdiriwang ng mga bayani, kundi sa pagdidisenyo ng mas magagandang sistema.
Ang Kapangyarihan ng Pampalakas (Reinforcement)
Ito ang pundasyon ng siyensya ng pag-uugali ni Skinner. Ang operant conditioning, ang proseso kung saan ang pag-uugali ay pinalalakas o pinapahina ng mga bunga nito, ay sentro. Ang pampalakas (reinforcement) ay anumang nagpapataas ng posibilidad na mangyari muli ang isang kilos. May dalawang pangunahing uri: Positibong Pampalakas (Positive Reinforcement): Pagdaragdag ng isang bagay na kanais-nais pagkatapos ng isang kilos. (Halimbawa: pagbibigay ng papuri o sticker sa isang bata para sa paglilinis ng kanyang kwarto). Negatibong Pampalakas (Negative Reinforcement): Pagtatanggal ng isang bagay na hindi kanais-nais pagkatapos ng isang kilos. (Halimbawa: pagtigil ng isang maingay na tunog ng alarm kapag isinuot mo ang iyong seatbelt). Sinasabi ni Skinner na ang pampalakas ay mas epektibo sa paghubog at pagpapanatili ng pag-uugali kaysa sa parusa. Ang parusa ay maaaring pansamantalang supilin ang isang kilos, ngunit madalas itong may negatibong epekto: maaari itong magdulot ng takot, agresyon, pag-iwas, at hindi nito itinuturo ang ninanais na alternatibong kilos. Ang pampalakas, sa kabilang banda, ay bumubuo ng ninanais na mga kilos at lumilikha ng positibong asosasyon. Naniniwala siya na marami sa mga kilos na nakikita natin sa lipunan – pagtutulungan, kasipagan, pagkamalikhain, etikal na pag-uugali – ay napapanatili ng banayad na mga uri ng pampalakas. Pumupunta tayo sa trabaho dahil binabayaran tayo (positibong pampalakas), at marahil dahil iniiwasan natin ang hindi kanais-nais na kalagayan ng kawalan ng trabaho (negatibong pampalakas). Tumutulong tayo sa iba dahil maganda ang pakiramdam (positibong pampalakas) o dahil iniiwasan natin ang panlipunang pagkondena (negatibong pampalakas). Ang pangunahing ideya ay kung gusto nating pagbutihin ang lipunan, kailangan nating sadyang magdisenyo ng mga kapaligiran na epektibong gumagamit ng pampalakas. Ibig sabihin nito ay pagtukoy sa mga kilos na gusto nating hikayatin at pag-alam kung paano palalakasin ang mga ito nang malakas at tuluy-tuloy. Pag-isipan ang edukasyon: imbes na umasa sa mga grado (na maaaring mahinang pampalakas, o kahit parusa para sa mga nahihirapan) at ang banta ng kabiguan, isusulong ni Skinner ang paggawa sa proseso ng pagkatuto mismo na nakakaengganyo at nakakatuwa. Maaari itong magsama ng paghahati-hati ng mga kumplikadong gawain sa mas maliliit na hakbang, pagbibigay ng agarang feedback, at pagdiriwang ng pag-unlad. Sa mga trabaho, imbes na tumuon lamang sa mga aksyong pandisiplina para sa mababang pagganap, maaaring tumuon ang mga kumpanya sa pagpapalakas ng magandang pagganap, pagbibigay ng mga oportunidad para sa pag-unlad, at paglikha ng positibong kapaligiran sa trabaho. Hindi ito tungkol sa 'paglalambing' sa mga empleyado; ito ay tungkol sa paglalapat ng mga siyentipikong prinsipyo upang mapakinabangan ang pagiging produktibo at kasiyahan sa trabaho. Ang pananaw ni Skinner ay isang kung saan lumalayo tayo mula sa mga nakakabahalang kontrol (aversive) patungo sa mga positibo,
Ang Kaso para sa Behavioral Engineering
Dahil sa kapangyarihan ng kontrol sa kapaligiran at pampalakas, iminungkahi ni Skinner na dapat tayong aktibong makisali sa 'behavioral engineering'. Hindi ito tungkol sa mind control o pagpilit sa mga tao na gawin ang isang bagay. Ito ay tungkol sa paggamit ng ating siyentipikong pag-unawa sa pag-uugali upang magdisenyo ng mga kapaligiran at sistema na nagtataguyod ng pag-unlad ng tao. Ito ay tungkol sa paggawa ng mundo na mas mabuti sa pamamagitan ng sadyang paghubog ng mga kondisyon ng pampalakas. Nakita niya ang mga tradisyonal na istruktura ng lipunan – pamahalaan, batas, relihiyon, edukasyon – bilang madalas na umaasa sa mga luma at hindi epektibong pamamaraan, pangunahin ang parusa at mga panawagan sa panloob na mga estado (tulad ng konsensya o moralidad). Ang mga pamamaraang ito, aniya, ay madalas na magaspang at humahantong sa mga hindi kanais-nais na epekto. Ang behavioral engineering, sa kabilang banda, ay magiging isang proaktibo at siyentipikong pamamaraan. Ito ay mangangailangan ng: 1. Pagtukoy sa ninanais na mga kilos: Anong uri ng lipunan ang gusto natin? Anong mga kilos ang mahalaga para sa tagumpay nito at sa kagalingan ng mga mamamayan nito? (Halimbawa: pagtutulungan, pagiging produktibo, responsableng pangangasiwa ng yaman, pagkamalikhain, empatiya). 2. Pag-unawa sa mga sanhi ng kasalukuyang kilos: Bakit nagaganap ang mga hindi kanais-nais na kilos? Anong mga salik sa kapaligiran ang nagpapalakas sa mga ito? 3. Pagdidisenyo ng mga kapaligiran at kondisyon: Paano natin aayusin ang ating mga panlipunan, pang-ekonomiya, at pang-edukasyon na sistema upang palakasin ang mga ninanais na kilos at bawasan ang mga hindi kanais-nais? Halimbawa, imbes na mga batas na pangunahing nagpaparusa sa krimen, maaaring tumuon ang behavioral engineering sa paglikha ng mga kapaligiran kung saan mas mababa ang posibilidad na mangyari ang krimen (halimbawa, pagtugon sa kahirapan, pagpapabuti ng edukasyon, pagdidisenyo ng mas ligtas na mga komunidad) at kung saan ang kilos na nakakatulong sa lipunan ay mas malakas na napapalakas. Sa patakarang pangkapaligiran, imbes na umasa sa mga multa para sa polusyon, maaari tayong magdisenyo ng mga sistema na nagbibigay-gantimpala sa mga napapanatiling gawain at ginagawang pinakamadali at pinakakawili-wiling mga pagpipilian ang mga pagpipiliang mabuti sa kapaligiran. Maaaring isama dito ang mga insentibong pang-ekonomiya, pagkilala ng komunidad, at paggawa sa mga opsyon na napapanatiling mas madaling ma-access at kaakit-akit. Kinilala ni Skinner ang mga alalahanin sa etika. Sino ang magpapasya kung anong mga kilos ang 'ninanais'? Paano natin masisiguro na hindi ito magiging kasangkapan ng pang-aapi? Sinasabi niya na ang mga 'tagadisenyo' ng gayong lipunan ay magiging produkto rin ng mga prinsipyo ng pag-uugali, at ang pangunahing layunin ay ang paglikha ng isang lipunan na makikinabang sa lahat, hindi lamang sa isang piling elite. Naniniwala siya na ang alternatibo – ang patuloy na paggamit ng ating kasalukuyang,
Mga Kritisismo at Kontra-Argumento
Mahalagang kilalanin na ang mga ideya ni Skinner ay naharap sa malaking kritisismo. Maraming tao ang nakakahanap sa kanyang pananaw sa kalikasan ng tao na masyadong simple o kahit hindi makatao. Talakayin natin ang ilan sa mga karaniwang kritisismo: Masyadong Simpleng Pagtingin sa Karanasan ng Tao: Sinasabi ng mga kritiko na binabawasan ni Skinner ang yaman at pagiging kumplikado ng kamalayan ng tao, mga emosyon, intensyon, at subhetibong karanasan. Ang mga konsepto tulad ng pag-ibig, pagkamalikhain, at moralidad ay tila mahirap ipaliwanag nang buo sa pamamagitan lamang ng kasaysayan ng pampalakas. Ang Hati ng 'Panloob' vs. 'Panlabas': Habang nakatuon si Skinner sa nakikitang pag-uugali at kapaligiran, maraming naniniwala na ang mga panloob na estado ng pag-iisip (mga saloobin, damdamin, paniniwala) ay may sanhi na papel sa pag-uugali, hindi lamang bilang mga bunga. Halimbawa, ang cognitive psychology ay nagbibigay-diin sa papel ng mga representasyon sa pag-iisip at pagproseso. Ang Problema ng Ahensya at Responsibilidad: Kung ang lahat ng kilos ay tinutukoy ng kapaligiran, ano ang mangyayari sa personal na responsibilidad? Maaari ba nating panagutin ang mga tao sa kanilang mga kilos? Ang sagot ni Skinner ay dapat tayong tumuon sa pagbabago ng mga kondisyon sa kapaligiran na nagdudulot ng nakakapinsalang pag-uugali, sa halip na sisihin ang mga indibidwal. Gayunpaman, marami ang nakakahanap nito na hindi kasiya-siya. Ang Dilema ng 'Sino ang Kumokontrol sa mga Kumokontrol?': Kung ating gagawin ang pag-e-engineer ng lipunan gamit ang mga prinsipyo ng pag-uugali, sino ang magiging engineer? Paano natin masisiguro na ang mga nasa kapangyarihan ay hindi gagamitin ang teknolohiya ng pag-uugali para sa kanilang sariling makasariling layunin? Naniniwala si Skinner na ang mga kumokontrol ay magiging saklaw din ng mga prinsipyo ng pag-uugali at ang layunin ay isa
