Summio

Książka

Poza wolnością i godnością

Skinner podważa nasze ukochane pojęcia wolności i godności, twierdząc, że opierają się na przestarzałych ideach, a nauka o zachowaniu może doprowadzić do lepszego świata.

16 min czytania

Dostępne w językach

Podgląd streszczenia

Poza Wolnością i Godnością: Jak B.F. Skinner Zmienił Nasze Spojrzenie na Człowieka i Społeczeństwo

Hejka! Zastanawiałeś się kiedyś, czy naprawdę jesteś panem swojego losu? Czy wszystkie twoje wybory to wynik czystej wolnej woli, a twoja wartość wynika z jakiejś wrodzonej, nienaruszalnej godności? Jeśli tak, to mam dla ciebie coś, co może trochę namieszać w głowie – książkę B.F. Skinnera "Poza Wolnością i Godnością". To jest dopiero jazda bez trzymanki, lektura, która zmusza do przemyślenia wszystkiego, co wydawało ci się oczywiste na temat ciebie samego i całego społeczeństwa. Skinner, taki psychologiczny gigant, wali prosto w nasze ulubione, wygodne wyobrażenia o tym, że jesteśmy totalnie wolni i mamy tę swoją niepodważalną godność. Mówi coś w stylu: "Chwila, chwila, może te rzeczy nie są takie, jak myślisz, a wręcz przeciwnie – mogą nas hamować?". Wyobraź sobie, że siadasz z super mądrym, lekko radykalnym naukowcem, który przez dekady badał, jak ludzie i zwierzęta się uczą i zachowują. Tak mniej więcej czujesz się, czytając Skinnera. On nie chce być złośliwy ani cię obrażać; on naprawdę wierzy, że dzięki zrozumieniu nauki o zachowaniu – tego, co nazywa radykalnym behawioryzmem – możemy zbudować lepszy świat. Świat bardziej efektywny, spokojniejszy, a może nawet szczęśliwszy. Ale żeby tam dotrzeć, argumentuje, musimy porzucić niektóre z naszych najgłębszych przekonań o ludzkiej naturze, zwłaszcza tę ideę, że jesteśmy niezależnymi jednostkami, podejmującymi decyzje z czystej wolnej woli, i że nasza wartość bierze się z jakiejś wewnętrznej, niezniszczalnej godności. Więc o co tyle hałasu? Główny argument Skinnera jest taki, że nasze zachowanie nie jest tak naprawdę kontrolowane przez jakiś wewnętrzny duch czy tajemnicze "ja". Zamiast tego, jest ono kształtowane przez nasze środowisko, a konkretnie przez konsekwencje, które następują po naszych działaniach. Pomyśl o tym: jeśli zrobisz coś i zdarzy się coś dobrego, prawdopodobnie zrobisz to znowu. Jeśli zrobisz coś i stanie się coś złego, pewnie postarasz się tego więcej nie robić. To jest właśnie warunkowanie sprawcze w pigułce, a Skinner wierzył, że to fundamentalna zasada rządząca wszystkimi zachowaniami, od szczura naciskającego dźwignię po ciebie wybierającego, co zjesz na śniadanie. Kiedy mówi o porzuceniu "wolności" i "godności", nie znaczy, że mamy stać się robotami albo że ludzie przestają się liczyć. Absolutnie nie. Chodzi mu o to, że nasze tradycyjne pojęcia wolności i godności opierają się na błędnych założeniach. Myślimy, że jesteśmy wolni, bo nie czujemy przymusu, a czujemy się godnie, bo wierzymy, że jesteśmy panami własnego losu. Ale Skinner argumentowałby, że te uczucia to tylko efekt uboczny niezrozumienia prawdziwych sił działających w tle – warunków środowiskowych, historii wzmocnień, predyspozycji genetycznych. Czujemy się wolni, bo siły kontrolujące są subtelne, albo bo nauczyliśmy się je ignorować, albo dlatego, że tak głęboko je zinternalizowaliśmy, że wydają się naszą własną wolą. A godność? Sugeruje, że jest często związana z tym, jak przypisujemy zasługi. Kiedy ktoś

Rozbijmy kluczowe idee na czynniki pierwsze:

#### Iluzja Wolnej Woli Skinner jest tu dość bezpośredni: poczucie wolności, wrażenie, że "mógłbym postąpić inaczej", to w dużej mierze iluzja. Dlaczego? Bo zazwyczaj nie czujemy wpływów środowiskowych, które kształtują nasze wybory. Kiedy nasze zachowanie jest kontrolowane przez oczywiste siły zewnętrzne – jak ktoś trzymający ci pistolet przy skroni – rozpoznajemy to jako przymus. Ale kiedy kontrola jest subtelniejsza – jak wpojone nawyki z wychowania, presja społeczna grupy rówieśniczej, czy delikatne wzmocnienia z pracy – mamy tendencję przypisywać wynikające z tego zachowania naszemu "własnemu wolnemu wyborowi". Skinner twierdzi, że to błąd. Wszystkie zachowania są zdeterminowane przez wcześniejsze przyczyny, kombinację uwarunkowań genetycznych i, co ważniejsze, historię konsekwencji środowiskowych (wzmocnień i kar). Powiedziałby, że kiedy decydujesz się czytać tę analizę, to nie dlatego, że jakieś małe "ty" w środku postanowiło znikąd. To z powodu całej serii wydarzeń: może interesujesz się psychologią, może słyszałeś o Skinnerze, może chcesz na kimś zaimponować, może prokrastynujesz coś innego. To wszystko są czynniki środowiskowe, przeszłe doświadczenia i prawdopodobne wyniki, które sprawiają, że czytanie tego jest bardziej prawdopodobne niż nagła decyzja o nauce żonglowania płonącymi pochodniami (chyba że, oczywiście, zostałeś za to wzmocniony!). Problem z kurczowym trzymaniem się idei wolnej woli, według Skinnera, polega na tym, że uniemożliwia nam szukanie prawdziwych przyczyn zachowania. Jeśli ktoś zachowuje się źle, obwiniamy jego – jego charakter, jego wybory. Nie patrzymy na warunki środowiskowe, które mogły doprowadzić do tego zachowania. To utrudnia rozwiązywanie problemów. Jeśli uczeń się nie uczy, obwinianie go o "lenistwo" nic nie daje. Kluczowe jest zrozumienie czynników środowiskowych w klasie, w domu czy w programie nauczania, które nie wzmacniają nauki. Radykalny behawioryzm Skinnera proponuje, abyśmy porzucili koncepcję "wewnętrznej osoby" jako źródła zachowania i zamiast tego skupili się na obserwowalnej interakcji między organizmem a jego środowiskiem. Ta zmiana jest kluczowa dla opracowania skutecznych sposobów poprawy życia i społeczeństw ludzkich. #### Mit Godności Podobnie jak wolność, Skinner argumentuje, że nasza koncepcja "godności" jest problematyczna. Godność, w sposób, w jaki zazwyczaj jej używamy, odnosi się do tendencji do przypisywania zasług lub szacunku ludziom za ich osiągnięcia. Kiedy ktoś robi coś godnego podziwu, chwalimy jego inteligencję, wysiłek, charakter. Widzimy go jako źródło swoich dobrych działań. Skinner nazywa to "osiągnięciem" godności. Ale zauważa, że takie myślenie jest często mechanizmem obronnym. Kiedy sprawy idą dobrze, przypisujemy sobie zasługi. Kiedy idą źle, mamy tendencję przypisywać je czynnikom zewnętrznym – złemu szczęściu, trudnym okolicznościom, niesprawiedliwości. To chroni nasze ego. Jednak Skinner uważa, że jest to wadliwa perspektywa. Twierdzi, że osiągnięcia rzadko są