Qisqacha mazmun parchasi
Kapitalizmning Inqirozlari: Barqaror Bo'lmagan Kelajakmi?
Assalomu alaykum, hurmatli hamfikrlar va tashvishdagi fuqarolar! Qahvandan (yoki tanlagan ichimlikingizdan) bir ho'plam ichib oling, chunki biz bugun juda muhim mavzuga sho'ng'imoqchimiz: so'nggi qirq yil ichida, asosan neoliberalizm, globalizatsiya va moliyaviylashuv tomonidan shakllangan hozirgi iqtisodiy tizimimiz bizni qanday ahvolga solib qo'ygani haqida. Biz bir qator inqirozlarni nazarda tutyapmiz – moliyaviy halokatlar, yaqinda bo'lib o'tgan pandemiya va, albatta, tobora kengayib borayotgan tengsizlik jur'ati. Oh, va bularning hammasini ustidan sayyoramizni xavf ostiga qo'yayotgan iqlim o'zgarishining ulkan tahdidi turibdi. O'rtaga qo'yilgan bu kitob, aslida International Review of Applied Economics jurnalida chop etilgan maqolalar to'plami, bu masalalarning murakkab ildizlarini chuqur o'rganishga bag'ishlangan. Bu shunchaki aybdorlarni topish haqida emas; biz bu yerga qanday kelganimizni va buning uchun nima qila olishimizni tushunish haqida. Mualliflar iqlim favqulodda vaziyatini bartaraf etishga qaratilgan siyosat kun tartiblarining mayda detallariga kirib borishadi. Ular moliyaviylashuvning tengsizlikni qanday kuchaytirganini va bu iqtisodiy o'sish hamda bu o'sishning qanchalik adolatliligi o'rtasidagi munosabatlarga qanday ta'sir qilishini tahlil qilishadi. AQSh neoliberalizm eksperimentining namuna davlati bo'lgani uchun, unga yaxshilab, tanqidiy nazar tashlanadi. Shuningdek, biz moliyaning o'z olamiga nazar tashlaymiz. Davlat banklari va mikromoliyaning ishi nima? Ular yordam beradimi yoki to'siqmi? Yevropa Ittifoqi kabi iqtisodiy ittifoqlar doirasida yaxshiroq nazoratga ega bo'lish nega shunchalik muhim? O'n yilliklar davomida katta so'z bo'lib kelgan globalizatsiya bizga global qiymat zanjirlarini olib keldi. Kitobda juda muhim savol beriladi: Bu zanjirlar rivojlanayotgan mamlakatlar uchun haqiqiy zinapoya bo'lib xizmat qiladimi yoki ular allaqachon boy bo'lganlarni manfaatdor qiluvchi bir tomonlama ko'chaga o'xshashmi? Xitoy va Janubiy Afrika misolida savdo nomutanosibliklari va kapitalning ulkan oqimlarini ham ko'rib chiqamiz, nimalar sodir bo'layotganini ko'rish uchun. Bu yengil o'qiladigan asar emas, lekin siyosiy iqtisodiyot, iqtisodiy fikr, iqlim inqirozi, barqarorlikka qanday erishish yoki hatto biznes tadqiqotlari bilan shug'ullanuvchilar uchun juda qimmatlidir. Buni zamonaviy kapitalistik dunyoning murakkab, ko'pincha noqulay haqiqatlari bo'ylab yo'naltirilgan sayohat deb tasavvur qiling. Demak, belingizni bog'lang, kirishib ketamiz!
Bo'lim 1: Chekinish – Zamonaviy Kapitalizm Qo'zg'atgan Inqirozlari
Maya, keling, katta rasmdan boshlaylik. Taxminan qirq yil davomida, ya'ni 1970-yillarning oxiri/1980-yillarning boshidan boshlab, ma'lum bir g'oyalar to'plami – neoliberalizm, globalizatsiya va moliyaviylashuv – haqiqatan ham kuchga kirdi. Buni dunyoning aksariyat qismi ishlay boshlagan iqtisodiy operatsion tizim sifatida tasavvur qiling. Neoliberalizm, qisqacha aytganda, erkin bozorlarni, tartibga solishni kamaytirishni, xususiylashtirishni va davlat xarajatlarini qisqartirishni afzal ko'radi. Globalizatsiya chegaralar bo'ylab o'zaro bog'liqlikning ortishi demakdir – savdo, kapital oqimlari va odamlarning harakatlanishi haqida o'ylang. Moliyaviylashuv esa moliyaviy bozorlarning, moliyaviy maqsadlarning va moliyaviy aktyorlarning ichki va xalqaro iqtisodiyotlar faoliyatida tobora ortib borayotgan hukmronligini anglatadi. Taraqqiyot uchun retseptdek tuyuladi, shundaymi? Xo'sh, haqiqat ancha tartibsizroq bo'lib chiqdi. Kitobda juda kuchli dalillar bilan aytilishicha, siyosatlar va iqtisodiy yo'nalishning bu o'ziga xos aralashmasi bir qator yirik inqirozlarga bevosita hissa qo'shgan. Biz 2008-yildagi global iqtisodiyotni yer bilan yakuniga yetkazishga yaqinlashtirgan moliyaviy inqirozlar kabi dahshatli inqirozlarni ko'rdik. Keyin COVID-19 pandemiyasi keldi, u nafaqat sog'liqni saqlash tizimlarimizdagi zaifliklarni, balki iqtisodiy tuzilmalarimizdagi zaifliklarni ham ochib berdi, keng tarqalgan tartibsizliklarga va qo'shimcha iqtsodiy zarbalarga olib keldi. Bular izolyatsiya qilingan hodisalar emas edi; ular ko'p jihatdan, barqarorlik va adolatdan ko'ra tartibga solinmagan bozor kuchlari va moliyaviy spekulyatsiyani ustun qo'ygan tizimning bashorat qilinadigan natijalari edi. Ushbu dramatik voqealardan tashqari, yanada yashirin, asta-sekin rivojlanayotgan inqiroz mavjud: tengsizlikning o'sishi. Juda boylar va boshqalar o'rtasidagi farq keskin kengaydi. Ba'zi odamlar va korporatsiyalar misli ko'rilmagan boylik to'plashni ko'rgan bo'lsalar, ko'pchilik boshqalar barqaror ish haqi, ish joyida noaniqlik va qisqarayotgan ijtimoiy himoya tarmog'i bilan kurashdilar. Bu tasodifiy emas; kitob moliyaviylashuvni asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida ko'rsatadi. Agar moliyaviy sektor iqtisodiyotning tobora kattalashib borayotgan qismiga aylansa va foyda tobora ko'proq tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish orqali emas, balki moliyaviy manevrlar orqali hosil bo'lsa, mukofotlar mehnatga emas, balki kapitalni boshqaruvchilarga nisbatan tengsiz taqsimlanadi. Va agar bu hammasi etarli bo'lmasa, xonadagi fil bor – yoki xonadagi eriyotgan muzliklar: iqlim favqulodda vaziyati. Bu shunchaki kelajakdagi muammo emas; bu hozir sodir bo'lmoqda va sayyoramiz uchun mavjud bo'lgan tahdidni tashkil etadi. Biz yuritayotgan iqtisodiy tizim, ko'pincha cheksiz o'sish va tabiiy resurslarni ularning ekologik xarajatlarini to'liq hisobga olmasdan ekspluatatsiya qilishga asoslangan, bu inqirozning asosiy sababchisidir. Kitob ta'kidlashicha, bu inqirozlarning ildizini tushunish –
Bo'lim 2: Siyosat Kun Tartiblari va Iqlim Favqulodda Vaziyati – Vaqtga Qarshi Poyga
Maya, iqlim favqulodda vaziyatiga to'xtalamiz, chunki, rostini aytsam, bu eng kattasi. Kitob ta'kidlashicha, bu tahdidni bartaraf etish uchun siyosat kun tartiblarini ishlab chiqish ulkan vazifa va bu inqirozga sabab bo'layotgan iqtisodiy tizimning o'zi chuqur o'rnashib qolgan sharoitda sodir bo'lmoqda. Bu qandaydir teshiklarni burg'ulash bilan birga, yoriq qayiqni tuzatishga o'xshaydi. Bu kontekstda “siyosat kun tartiblari” deganda nima nazarda tutiladi? Bu hukumatlar va xalqaro organlar tomonidan iqlim o'zgarishi bilan kurashish uchun qo'yilgan (yoki qo'yilmayotgan) rejalar, strategiyalar va qoidalarni o'z ichiga oladi. Bunga emissiya maqsadlarini belgilash, qayta tiklanadigan energiyaga investitsiya qilish, uglerod narxlash mexanizmlari (soliqlar yoki savdo tizimlari kabi), sanoatga oid qoidalar va Parij kelishuvi kabi xalqaro bitimlar kiradi. Kitobning taklif qilishicha, bu kun tartiblarining samaradorligi va hatto mavjudligi hukmron neoliberal mafkura tomonidan kuchli ta'sir ko'rsatadi. O'ylab ko'ring: Neoliberalizm ko'pincha bozor yechimlarini va davlatning minimal aralashuvini ta'kidlaydi. Shuning uchun, iqlim o'zgarishi masalasida, afzal ko'rilgan yechimlar ko'pincha uglerod bozorlari kabi narsalarga qaratilgan, bozorning ko'zga ko'rinmas qo'li bu muammoni sehrli tarzda hal qilishiga umid qilinadi, bu muammoning mohiyati bozorning nosozliklaridadir. Bozor mexanizmlari rol o'ynashi mumkin bo'lsa-da, kitob shuni anglatadiki, ularga faqatgina kuchli davlat tartibga solish va davlat investitsiyalarini hisobga olmasdan tayanish, bunday miqyosdagi inqirozga qarshi kurashish uchun etarli emas. Iqlim o'zgarishining shoshilinchligi bozorning kichik o'zgarishlaridan ko'ra, dadil, proaktiv siyosatlarni talab qiladi. Mudda, iqlim o'zgarishining global tabiati xalqaro hamkorlikni zaruriy qilishini anglatadi. Biroq, neoliberalizm ostida rivojlangan globalizatsiya ko'pincha hamkorlikdan ko'ra davlatlar o'rtasidagi raqobat bilan ajralib turdi, ayniqsa iqtisodiy manfaatlar haqida gap ketganda. Rivojlanayotgan mamlakatlar, ko'pincha muammoga kamroq hissa qo'shgan bo'lsalar-da, iqlim ta'siriga eng ko'p duch keladiganlar, sanoatlashtirishga katta bosim ostida, ba'zan rivojlangan mamlakatlar tomonidan ilgari olingan uglerodga boy yo'llarni kuzatib borishadi. Bu iqtisodiy rivojlanish maqsadlari ko'pincha iqlim harakatlari maqsadlari bilan to'qnash keladigan murakkab dinamikani yaratadi. Kitobda bu siyosatlarni ishlab chiqish va amalga oshirishdagi qiyinchiliklarga ehtimol qilinadi. Kuchli manfaatdor tomonlar (neft-gaz sanoatini o'ylang) faol ravishda iqlim harakatlariga qarshi lobbi qilishadi. Shuningdek, uglerodsiz iqtisodiyotga o'tish xarajatlarini kim ko'tarishi kerakligi haqida munozaralar mavjud – bu hukumatlar, korporatsiyalar yoki iste'molchilar bo'lishi kerakmi? Va biz “adolatlilik o'tish”ni qanday ta'minlay olamiz, bu neft-gaz sanoatiga bog'liq ishchilar va jamoalarni ortda qoldirmaydi? Shunday qilib, kitob “siyosat kun tartiblari” haqida gapirganda,
Bo'lim 3: Tengsizlik – Kengayib Borayotgan Jur'at va Moliyaviylashuvning Rolli
Maya, tengsizlik haqida haqiqatdan gaplashaylik. Bu shunchaki katta so'z emas; bu millionlab odamlar uchun hayotiy haqiqat va kitobda tengsizlikning o'sishi moliyaviylashuv tendentsiyalari va iqtisodiy o'sish kontseptsiyasi bilan chuqur bog'liqligini aniq ko'rsatadi. Xo'sh, aynan moliyaviylashuv tengsizlikka nima qilyapti? Xo'sh, biz aytib o'tganimizdek, bu moliyaviy sektorning ta'sir va foydalilikda ulkan o'sganligini anglatadi. Moliyadagi foyda ko'pincha moliyaviy operatsiyalar, spekulyatsiya, birlashmalar va sotib olishlardan keladi, tovarlar ishlab chiqarish yoki xizmatlar ko'rsatishdan ko'ra. Bu degani, boylik odatda moliyaviy aktivlarga (aksiyalar, obligatsiyalar va hokazo) egalik qiluvchilar va yuqori maoshli moliyaviy lavozimlarda ishlovchilar qo'lida to'planadi. Shu bilan birga, ko'pchilik uchun ularning daromadi ish haqi hisoblanadi, bu ko'plab mamlakatlarda korporativ foyda yoki eng yuqori 1% daromadidan ancha sekin o'sgan. Kitobda bu munosabatni quyidagilarni ko'rib chiqish orqali o'rganilishi mumkin: Ish haqining barqarorlashuvi: Kompaniyalar o'z aksiyadorlari qiymati va moliyaviy natijalarga ko'proq e'tibor qaratganda, ishchi kuchi xarajatlarini pastda ushlab turishga ko'pincha bosim ortadi. Bu kasaba uyushmalarini zaiflashtiradigan, ish haqi oshishini cheklovchi va kamroq xavfsizlik va kamroq imtiyozlar taqdim etadigan noaniq ish (yarim kunlik, shartnoma, gig iqtisodiyoti ishlari)ni targ'ib qiluvchi siyosatlarga olib kelishi mumkin. Kapitalga nisbatan mehnatning daromadlari: Moliyaviylashuv, odatda, mehnatga (bajarilgan ish) nisbatan kapitalga (investitsiya qilingan pul) bo'lgan daromadlarni oshiradi. Agar sizning pulingiz siz uchun ishingizdan ko'ra ko'proq pul topayotgan bo'lsa va bu iqtisodiyot bo'ylab sodir bo'layotgan bo'lsa, unda boylik tengsizligi osmonga ko'tarilayotganini ajablanarli emas. Tartibga solishni bekor qilish: Neoliberalizmning belgisi bo'lgan tartibga solishni bekor qilishga intilish ko'pincha moliyaviy sohaga ham tarqaldi. Kamroq tartibga solish ko'proq xavf-xatarni va moliyaviy institutlar uchun potentsial yuqori foydani anglatishi mumkin, lekin u inqirozlarning sodir bo'lish ehtimolini ham oshiradi, bu esa ish joylarining yo'qolishi va iqtisodiy faollikning kamayishi orqali oddiy odamlarga tengsiz ravishda zarar etkazishi mumkin. Korporativ boshqaruv: Aksiyadorlar qiymatini maksimallashtirishga qaratilgan e'tibor korporativ rahbarlarni ishchilarni, tadqiqotlarni yoki barqaror amaliyotlarni uzoq muddatli investitsiyalardan ko'ra qisqa muddatli moliyaviy foydani ustun qo'yishga olib kelishi mumkin. Bu kompaniyalarning ichida va iqtisodiyot bo'ylab tengsizlikni yanada kuchaytirishi mumkin. Kitobda shuningdek, o'sish va tengsizlik o'rtasidagi murakkab munosabat ham o'rganiladi. Uzoq vaqt davomida hukmron g'oya shundan iborat ediki, iqtisodiy o'sish oxir-oqibat “barcha qayiqni ko'taradi”. Nazariya shundan iborat ediki, iqtisodiyot kengaygan sari, hamma foyda ko'radi, hatto ba'zilari boshqalardan ko'ra ko'proq
Bo'lim 4: AQShda Neoliberalizm Eksperimenti – Tanqidiy Tekshiruv
So'nggi o'n yilliklardagi iqtisodiy siyosat haqidagi har qanday munozara AQShni tanqidiy ko'rib chiqmasdan to'liq bo'lmaydi. AQSh ko'pincha neoliberal siyosatlarning tug'ilgan yeri va yetakchi tarafdori sifatida ko'rilgan, shuning uchun uning tajribasini o'rganish muhim darslarni taqdim etadi – ularning hammasi ham yaxshi emas. Kitobda neoliberal shior ostida ilgari surilgan siyosatlar – tartibga solishni bekor qilish, xususiylashtirish, soliq imtiyozlari (ayniqsa korporatsiyalar va boylar uchun), ijtimoiy dasturlarda davlat xarajatlarini kamaytirish va mehnat kasaba uyushmalarini zaiflashtirish – Amerika kontekstida qanday amalga oshirilganligi haqida ma'lumot berilishi mumkin. Bu birdaniga sodir bo'lgan o'zgarish emas, balki asta-sekin transformatsiya bo'lib, haqiqatan ham 1970-yillarning oxirida boshlangan va 1980-yillarda va undan keyin tezlashgan. AQShdagi bu “neoliberalizm eksperimenti”dan asosiy topilmalar qanday? Kitobda ehtimol bir nechta muhim natijalar ta'kidlangan: Tengsizlikning ortishi: Yuqorida aytib o'tilganidek, AQSh daromad va boylik tengsizligining keskin o'sishini ko'rdi, bu ko'plab boshqa rivojlangan mamlakatlarga qaraganda ko'proq sezilarli. Soliq imtiyozlari va tartibga solishni bekor qilish korporatsiyalar va yuqori daromadli shaxslarga tengsiz ravishda foyda keltirdi, ko'pchilik uchun esa ish haqi barqarorlashdi. Moliyaviy Sektorning Hukmronligi: Moliyaviylashuv tendentsiyasi AQShda ayniqsa kuchli bo'ldi. Moliyaviy sanoatni tartibga solishni bekor qilish murakkab moliyaviy mahsulotlarning o'sishiga va spekulyativ faoliyatning ortishiga olib keldi, bu 2008-yilgi moliyaviy inqirozga olib keldi, u AQSh uy-joy bozoridan boshlangan. Ijtimoiy Himoya Tarmog'ining Yemirilishi: Davlat xarajatlarining kamayishi ta'lim, sog'liqni saqlash va infratuzilma kabi sohalarga ta'sir ko'rsatib, ijtimoiy dasturlarni zaiflashtirdi. Bu odamlarga iqtisodiy zinapoyadan ko'tarilishni qiyinlashtirdi va iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelganlar uchun zaiflikni oshirdi. O'rta Sinfning Barqarorlashuvi: Eng yuqori daromadli shaxslar sezilarli daromadlarni ko'rgan bo'lsalar-da, amerikalik o'rta sinf o'n yilliklar davomida iqtisodiy noaniqlik hissini boshdan kechirdi. Ish joyining xavfsizligi kamaydi va yashash narxi (ayniqsa uy-joy, sog'liqni saqlash va ta'lim kabi zaruriy narsalar uchun) ko'pchilik uchun daromaddan tezroq o'sdi. Jamoat Xizmatlariga Ta'siri: Xususiylashtirish urinishlari, ba'zan samaradorlik uchun maqtovga sazovor bo'lsa-da, ko'p hollarda jamoat xizmatlarining sifatini yoki kirishini kamaytirdi, infratuzilmadan tortib kommunal xizmatlargacha. Tanqidiy tekshiruv shunchaki salbiy natijalarni ro'yxatlashdan iborat emas. Bu sababiy bog'lanishlarni tushunish haqida. Qanday qilib ma'lum siyosatlar bu natijalarga olib keldi? Masalan, kasaba uyushmalarining zaiflashuvi ish haqi bo'yicha muzokara kuchiga qanday ta'sir qildi? Moliyaviy tartibga solishni bekor qilish tizimli xavfga qanday hissa qo'shdi? Kitobda bu da'volarni qo'llab-quvvatlash
Bo'lim 5: Moliyaviy Institutlarining Rolli – Foydadan Tashqari?
Maya, moliyaning mayda detallari haqida gaplashaylik. Kitob turli moliyaviy institutlarning rollarini, ularni faqat foydaga qaratilgan entitetlar stereotipidan tashqari o'rganadi. U ayniqsa davlat banklari va mikromoliyani ta'kidlaydi, ularning kengroq moliyaviy landshaftda muqobil modellarni yoki kamida boshqa nuqtai nazarlarni taklif qilishi mumkinligini taklif qiladi. Davlat Banklari: Bular hukumat organi (mahalliy, mintaqaviy yoki milliy) tomonidan egalik qilinadigan yoki nazorat qilinadigan banklardir. Xususiy tijorat banklaridan farqli o'laroq, ularning asosiy maqsadi aksiyadorlar foydasini maksimallashtirishdir, davlat banklari ko'pincha kengroq maqsadlarga ega. Ular davlat siyosati maqsadlariga xizmat qilish uchun ishlab chiqilishi mumkin, masalan: Infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish: Xususiy banklar uchun foydali bo'lmasligi mumkin bo'lgan yo'llar, ko'priklar, jamoat transporti, qayta tiklanadigan energiya va arzon uy-joylarga investitsiya qilish. Kichik va o'rta biznesni (KOB) qo'llab-quvvatlash: Mahalliy bizneslarga kreditlar va moliyaviy xizmatlar taqdim etish, ular ish o'rinlari yaratish uchun muhimdir, lekin an'anaviy banklardan kapital olishda qiyinchiliklarga duch kelishad
