Summio

Książka

Kapitalizm: Niezrównoważona przyszłość?

Ta książka zagłębia się w powiązane kryzysy wynikające z dekad neoliberalizmu, globalizacji i finansjalizacji, badając ich korzenie i potencjalne przyszłości.

27 min czytania

Dostępne w językach

Podgląd streszczenia

Kapitalizm w Kryzysie: Czy Czeka Nas Niezrównoważona Przyszłość?

Siemanko wszystkim myślącym i tym, którym nie jest obojętny świat! Łapcie kawę (albo co tam lubicie) i przygotujcie się na solidną dawkę analizy. Będziemy grzebać głęboko w tym, co przez ostatnie cztery dekady zrobił nam system, który w dużej mierze ukształtowały neoliberalizm, globalizacja i finansjalizacja. Mówimy tu o całej masie kryzysów – od finansowych przez pandemię, po rosnącą przepaść między bogatymi a biednymi. A wisienką na torcie jest oczywiście gigantyczne zagrożenie zmianami klimatu, które stawia naszą planetę pod ścianą. Ta książka, będąca zbiorem esejów pierwotnie opublikowanych w International Review of Applied Economics, to taki nasz głęboki wdech i analiza tego całego bałaganu. Nie chodzi tylko o wskazywanie palcem, kto jest winny. Chodzi o to, żeby zrozumieć, jak do tego doszło i co możemy z tym zrobić. Autorzy wbijają się w szczegóły politycznych agend, które niby mają ratować nas przed katastrofą klimatyczną. Rozbierają na czynniki pierwsze, jak finansjalizacja napędza nierówności i co to oznacza dla relacji między wzrostem gospodarczym a jego sprawiedliwością. A że Stany Zjednoczone były takim trochę poligonem doświadczalnym dla neoliberalnych eksperymentów, to dostają od nich porządną, krytyczną analizę. Zajrzymy też do świata finansów. Co z tymi bankami publicznymi i mikrokredytami? Pomagają czy przeszkadzają? I dlaczego tak ważne jest lepsze nadzorowanie, zwłaszcza w takich unii jak UE? Globalizacja, która przez dekady była takim modnym słowem, sprowadziła nas do globalnych łańcuchów wartości. Książka stawia ważne pytanie: czy te łańcuchy to faktycznie drabina dla krajów rozwijających się, żeby mogły się wspinać, czy raczej jednostronna droga, z której korzystają już bogaci? Przyjrzymy się też nierównowagom handlowym i gigantycznym przepływom kapitału, patrząc na to przez pryzmat Chin i RPA, żeby zobaczyć, co tak naprawdę się dzieje. To nie jest lekka lektura, ale jest niesamowicie wartościowa dla każdego, kogo interesuje ekonomia polityczna, myśl ekonomiczna, kryzys klimatyczny, jak być zrównoważonym, a nawet dla studentów biznesu. Pomyślcie o tym jak o przewodniku po skomplikowanych, często niewygodnych realiach naszego współczesnego, kapitalistycznego świata. Zapnijcie pasy, jedziemy!

Sekcja 1: Rozpad – Kryzysy Uwolnione przez Współczesny Kapitalizm

No dobra, zacznijmy od szerszej perspektywy. Przez jakieś czterdzieści lat, mniej więcej od późnych lat 70-tych/wczesnych 80-tych, pewien zestaw idei – neoliberalizm, globalizacja i finansjalizacja – naprawdę mocno się zakorzenił. Pomyślcie o tym jak o systemie operacyjnym ekonomii, na którym zaczął działać cały świat. Neoliberalizm, w skrócie, to promowanie wolnych rynków, deregulacji, prywatyzacji i cięcia wydatków rządowych. Globalizacja to zwiększanie powiązań między krajami – handel, przepływy kapitału, migracje ludzi. Finansjalizacja to coraz większa dominacja rynków finansowych, motywów finansowych i aktorów finansowych w działaniu gospodarek krajowych i międzynarodowych. Brzmi jak przepis na postęp, prawda? No cóż, rzeczywistość okazała się o wiele bardziej skomplikowana. Książka argumentuje, i to całkiem mocno, że ta konkretna mieszanka polityk i ekonomicznego fokusu bezpośrednio przyczyniła się do serii poważnych kryzysów. Widzieliśmy ogromne kryzysy finansowe, jak ten w 2008 roku, który niemal powalił globalną gospodarkę. Potem przyszła pandemia COVID-19, która nie tylko obnażyła słabości systemów ochrony zdrowia, ale także struktur ekonomicznych, prowadząc do powszechnych zakłóceń i kolejnych szoków gospodarczych. To nie były odosobnione incydenty; w wielu aspektach były to przewidywalne konsekwencje systemu, który przedkładał niekontrolowane siły rynkowe i spekulacje finansowe nad stabilność i równość. Poza tymi dramatycznymi wydarzeniami, mamy bardziej podstępny, pełzający kryzys: rosnącą nierówność. Przepaść między super-bogatymi a resztą świata dramatycznie się pogłębiła. Podczas gdy niektórzy ludzie i korporacje odnotowali bezprecedensowe gromadzenie bogactwa, wielu innych zmagało się ze stagnacją płac, niepewnością zatrudnienia i kurczącą się siatką bezpieczeństwa socjalnego. To nie przypadek; książka wskazuje na finansjalizację jako kluczowego motora napędowego. Kiedy sektor finansowy staje się coraz większą częścią gospodarki, a zyski generowane są coraz częściej przez manewry finansowe, a nie produkcję dóbr i usług, nagrody spływają nieproporcjonalnie do tych, którzy kontrolują kapitał, a nie do pracy. I jakby tego było mało, mamy słonia w pokoju – a raczej topniejące czapy lodowe w pokoju: kryzys klimatyczny. To nie jest tylko problem przyszłości; dzieje się teraz i stanowi egzystencjalne zagrożenie dla planety. System ekonomiczny, którym się kierujemy, opierający się często na niekończącym się wzroście i eksploatacji zasobów naturalnych bez pełnego uwzględnienia kosztów środowiskowych, jest głównym czynnikiem przyczyniającym się do tego kryzysu. Książka podkreśla, że zrozumienie tła tych kryzysów – wyborów politycznych, struktur ekonomicznych, dominujących ideologii – jest kluczowym pierwszym krokiem do znalezienia sposobu, aby się od nich oddalić. To ponury obraz, ale namalowany, by prowokować do myślenia i, miejmy nadzieję, do działania. Żyjemy w okresie, w którym konsekwencje dekad podejmowania decyzji gospodarczych

Sekcja 2: Agendy Polityczne i Kryzys Klimatyczny – Wyścig z Czasem

Przyjrzyjmy się bliżej kryzysowi klimatycznemu, bo szczerze mówiąc, to jest ten najważniejszy. Książka podkreśla, że opracowanie agend politycznych do walki z tym zagrożeniem to ogromne przedsięwzięcie, które odbywa się na tle systemu gospodarczego napędzającego kryzys, który jest głęboko zakorzeniony. To jak próba naprawy przeciekającej łodzi, jednocześnie wiercąc w niej więcej dziur. Co w ogóle oznacza „agendy polityczne” w tym kontekście? Chodzi o plany, strategie i regulacje, które rządy i organizacje międzynarodowe wdrażają (lub nie wdrażają) w celu radzenia sobie ze zmianami klimatu. Obejmuje to takie rzeczy jak ustalanie celów emisji, inwestowanie w energię odnawialną, mechanizmy ustalania cen za emisję dwutlenku węgla (jak podatki czy systemy cap-and-trade), regulacje dotyczące przemysłu i międzynarodowe porozumienia, jak Porozumienie Paryskie. Książka sugeruje, że skuteczność, a nawet istnienie tych agend, jest w dużej mierze kształtowana przez panującą ideologię neoliberalną. Pomyślcie o tym: neoliberalizm często kładzie nacisk na rozwiązania rynkowe i minimalną interwencję rządu. Więc jeśli chodzi o zmiany klimatu, preferowane rozwiązania często skłaniają się ku rzeczom takim jak rynki emisji dwutlenku węgla, mając nadzieję, że niewidzialna ręka rynku magicznie rozwiąże problem, który jest fundamentalnie problemem niedoskonałości rynku. Chociaż mechanizmy rynkowe mogą odgrywać rolę, książka sugeruje, że poleganie wyłącznie na nich, bez silnych regulacji rządowych i inwestycji publicznych, jest niewystarczające do rozwiązania kryzysu tej skali. Pilność zmian klimatycznych wymaga odważnych, proaktywnych polityk, a nie tylko drobnych korekt rynkowych. Co więcej, globalny charakter zmian klimatycznych oznacza, że kluczowa jest współpraca międzynarodowa. Jednak globalizacja, w takiej formie, jaka rozwijała się w ramach neoliberalizmu, często charakteryzowała się konkurencją między narodami, a nie współpracą, zwłaszcza jeśli chodzi o interesy gospodarcze. Kraje rozwijające się, często najbardziej narażone na skutki zmian klimatu, mimo że najmniej się do tego problemu przyczyniają, odczuwają ogromną presję na industrializację, czasami podążając ścieżkami intensywnie emitującymi dwutlenek węgla, które wcześniej wybrały kraje rozwinięte. Tworzy to złożoną dynamikę, w której cele rozwoju gospodarczego często kolidują z celami działań klimatycznych. Książka prawdopodobnie zagłębia się w wyzwania związane z formułowaniem i wdrażaniem tych polityk. Istnieją potężne interesy (pomyślcie o przemyśle paliw kopalnych), które aktywnie lobbują przeciwko działaniom klimatycznym. Istnieją również debaty o tym, kto powinien ponosić koszty transformacji w kierunku gospodarki niskoemisyjnej – czy powinny to być rządy, korporacje, czy konsumenci? I jak zapewnić „sprawiedliwą transformację”, która nie pozostawi pracowników i społeczności uzależnionych od przemysłu paliw kopalnych w tyle? Zatem, kiedy książka mówi o „agendach politycznych”, nie tylko wymienia

Sekcja 3: Nierówność – Pogłębiająca się Przepaść i Rola Finansjalizacji

Dobra, porozmawiajmy szczerze o nierówności. To nie tylko modne słowo; to codzienna rzeczywistość dla milionów, a książka jasno pokazuje, że wzrost nierówności jest głęboko powiązany z trendami finansjalizacji i samym pojęciem wzrostu gospodarczego. Co dokładnie robi finansjalizacja z nierównością? Cóż, jak już wspomnieliśmy, oznacza to, że sektor finansowy ogromnie zwiększył swoje wpływy i zyskowność. Zyski w finansach pochodzą często z transakcji finansowych, spekulacji, fuzji i przejęć, a nie z produkcji rzeczy czy świadczenia usług. Oznacza to, że bogactwo ma tendencję do koncentrowania się w rękach tych, którzy posiadają aktywa finansowe (akcje, obligacje itp.) oraz tych, którzy pracują na wysokopłatnych stanowiskach w finansach. Tymczasem większość ludzi czerpie dochody z płac, które w wielu krajach rosły znacznie wolniej niż zyski korporacyjne czy dochody czołowych 1%. Książka prawdopodobnie bada tę relację, analizując takie kwestie jak: Stagnacja płac: Gdy firmy koncentrują się bardziej na wartości dla akcjonariuszy i wynikach finansowych, często rośnie presja na obniżanie kosztów pracy. Może to prowadzić do polityk osłabiających związki zawodowe, ograniczających wzrost płac i promujących niepewne formy zatrudnienia (praca na część etatu, na umowę, w ramach gospodarki typu gig), które oferują mniej bezpieczeństwa i mniej świadczeń. Zwroty z kapitału kontra praca: Finansjalizacja ma tendencję do zwiększania zwrotów z kapitału (pieniędzy zainwestowanych) w stosunku do zwrotów z pracy (wykonanej pracy). Jeśli twoje pieniądze zarabiają dla ciebie więcej niż twoja praca, i dzieje się tak w całej gospodarce, to nie dziwi, że nierówność majątkowa gwałtownie rośnie. Deregulacja: Dążenie do deregulacji, znak rozpoznawczy neoliberalizmu, często rozciągało się na sektor finansowy. Mniejsza regulacja może oznaczać większe podejmowanie ryzyka i potencjalnie wyższe zyski dla instytucji finansowych, ale zwiększa również prawdopodobieństwo kryzysów, które mogą nieproporcjonalnie dotknąć zwykłych ludzi poprzez utratę pracy i zmniejszoną aktywność gospodarczą. Ład korporacyjny: Skupienie się na maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy może prowadzić dyrektorów korporacyjnych do przedkładania krótkoterminowych zysków finansowych nad długoterminowe inwestycje w pracowników, badania lub zrównoważone praktyki. Może to dalej pogłębiać nierówności wewnątrz firm i w całej gospodarce. Książka analizuje również złożoną relację między wzrostem a nierównością. Przez długi czas panowało przekonanie, że wzrost gospodarczy w końcu „podniesie wszystkie łodzie”. Teoria głosiła, że wraz z ekspansją gospodarki wszyscy skorzystają, nawet jeśli niektórzy skorzystają bardziej niż inni. Jednak dowody z ostatnich kilkudziesięciu lat, szczególnie w erze neoliberalizmu, sugerują, że już tak nie jest. Widzieliśmy okresy wzrostu gospodarczego, którym towarzyszył wzrost nierówności. Sugeruje to, że rodzaj wzrostu ma znaczenie, a polityki, które mu towarzyszą, są kluczowe. Jeśli

Sekcja 4: Neoliberalny Eksperyment w USA – Krytyczna Analiza

Żadna dyskusja o polityce gospodarczej ostatnich dekad nie byłaby kompletna bez krytycznego spojrzenia na Stany Zjednoczone. USA często postrzegano jako kolebkę i głównego orędownika neoliberalnych polityk, więc analiza ich doświadczeń dostarcza kluczowych lekcji – nie wszystkie dobre. Książka prawdopodobnie zagłębia się w to, jak polityki promowane pod sztandarem neoliberalizmu – deregulacja, prywatyzacja, obniżki podatków (szczególnie dla korporacji i bogatych), ograniczenie wydatków rządowych na programy socjalne i osłabienie związków zawodowych – sprawdziły się w amerykańskim kontekście. Nie była to nagła zmiana, ale stopniowa transformacja, zaczynająca się naprawdę pod koniec lat 70-tych i przyspieszająca w latach 80-tych i później. Jakie są kluczowe wnioski z tego „neoliberalnego eksperymentu” w USA? Książka prawdopodobnie podkreśla kilka krytycznych wyników: Wzrost nierówności: Jak wspomniano wcześniej, USA doświadczyły dramatycznego wzrostu nierówności dochodowych i majątkowych, prawdopodobnie bardziej niż wiele innych krajów rozwiniętych. Obniżki podatków i deregulacja nieproporcjonalnie skorzystały korporacjom i osobom o wysokich dochodach, podczas gdy płace większości społeczeństwa stagnowały. Dominacja sektora finansowego: Trend finansjalizacji był szczególnie silny w USA. Deregulacja sektora finansowego pozwoliła na rozwój złożonych produktów finansowych i zwiększoną aktywność spekulacyjną, co doprowadziło do kryzysu finansowego w 2008 roku, który miał swoje źródło na amerykańskim rynku mieszkaniowym. Erozja sieci bezpieczeństwa socjalnego: Ograniczenie wydatków rządowych osłabiło programy społeczne, wpływając na takie obszary jak edukacja, opieka zdrowotna i infrastruktura. Utrudniło to jednostkom wspinanie się po drabinie ekonomicznej i zwiększyło wrażliwość tych, którzy doświadczają trudności ekonomicznych. Stagnacja klasy średniej: Podczas gdy osoby zarabiające najwięcej odnotowały znaczące zyski, amerykańska klasa średnia przez dziesięciolecia doświadczała poczucia niepewności ekonomicznej. Bezpieczeństwo pracy spadło, a koszty utrzymania (zwłaszcza kluczowe wydatki, takie jak mieszkanie, opieka zdrowotna i edukacja) rosły szybciej niż dochody dla wielu. Wpływ na usługi publiczne: Działania prywatyzacyjne, choć czasami chwalone za efektywność, w wielu przypadkach doprowadziły do obniżenia jakości lub dostępności usług publicznych, od infrastruktury po media. Krytyczna analiza nie polega tylko na wymienianiu negatywnych skutków. Chodzi o zrozumienie związków przyczynowych. Jak konkretne polityki prowadziły do tych wyników? Na przykład, jak osłabienie związków zawodowych wpłynęło na siłę przetargową płac? Jak deregulacja finansowa przyczyniła się do ryzyka systemowego? Książka prawdopodobnie wykorzystuje dane ekonomiczne i analizy do poparcia tych twierdzeń, wykraczając poza dowody anegdotyczne w kierunku bardziej rygorystycznej krytyki. Warto również zaznaczyć, że „neoliberalny eksperyment” w USA nie był monolitycznym projektem.

Sekcja 5: Rola Instytucji Finansowych – Poza Zyskiem?

Teraz porozmawiajmy o sednie finansów. Książka analizuje różnorodne role instytucji finansowych, wykraczając poza stereotypowo postrzegane jako wyłącznie nastawione na zysk. Szczególnie podkreśla banki publiczne i mikrokredyty, sugerując, że mogą one oferować alternatywne modele lub przynajmniej różne perspektywy w szerszym krajobrazie finansowym. Banki Publiczne: Są to banki należące lub kontrolowane przez podmiot rządowy (lokalny, regionalny lub krajowy). W przeciwieństwie do prywatnych banków komercyjnych, których głównym celem jest maksymalizacja zysków akcjonariuszy, banki publiczne często mają szersze cele. Mogą być zaprojektowane do realizacji celów polityki publicznej, takich jak: Finansowanie projektów infrastrukturalnych: Inwestowanie w drogi, mosty, transport publiczny, energię odnawialną i mieszkalnictwo komunalne, które mogą nie być wystarczająco rentowne dla banków prywatnych. Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP): Udzielanie pożyczek i usług finansowych lokalnym firmom, które są kluczowe dla tworzenia miejsc pracy, ale mogą mieć trudności z dostępem do kapitału z tradycyjnych banków. Promowanie rozwoju gospodarczego: Ukierunkowanie inwestycji w społeczności zaniedbane lub konkretne sektory gospodarki w celu wspierania wzrostu i zmniejszania nierówności. Zapewnianie stabilnego, antycyklicznego finansowania: W okresach spowolnienia gospodarczego banki publiczne mogą nadal udzielać pożyczek, gdy banki prywatne się wycofują, pomagając stabilizować gospodarkę. Książka prawdopodobnie bada, jak banki publiczne mogą działać inaczej, potencjalnie z niższymi kosztami operacyjnymi i większym naciskiem na długoterminowe korzyści dla społeczności, a nie na krótkoterminowe zyski. Mogą działać jako przeciwwaga dla bardziej spekulacyjnych i nastawionych na zysk działań finansów prywatnych. Mikrofinanse: Odnosi się to do usług finansowych (takich jak małe pożyczki, konta oszczędnościowe, ubezpieczenia) oferowanych osobom i przedsiębiorcom o niskich dochodach, którzy zazwyczaj nie mają dostępu do tradycyjnej bankowości. Ideą mikrokredytów jest wzmocnienie pozycji ubogich, pomoc w zakładaniu lub rozwijaniu małych firm, zarządzaniu szokami finansowymi i poprawie ich warunków życia. Jednak książka może również omawiać złożoność i krytykę mikrokredytów. Chociaż mogą być potężnym narzędziem łagodzenia ubóstwa, branża ta była przedmiotem kontroli z powodu: