Qisqacha mazmun parchasi
Iqtisodiyot: Nazariyadan haqiqatga o'tish yo'llari (20-asr boshlari misolida)
Assalomu alaykum, aziz do'stlar! Bugun biz biroz rasmiy tuyulishi mumkin bo'lgan, lekin aslida hayotimizning eng qiziqarli jihatlaridan biriga – iqtisodiyotning kundalik hayotimizdagi o'rni haqida suhbatlashamiz. Gap shundaki, bu faqat kitoblardagi quruq nazariyalar emas, balki jamiyat, ish o'rinlari, pul va boshqa ko'plab dolzarb masalalarni qamrab oladi. Bugungi suhbatimizda iqtisodchilar yaratgan murakkab nazariyalarning biz duch kelayotgan chalkash muammolarni hal qilishga qanchalik yordam berayotganini ko'rib chiqamiz. Ayniqsa, 20-asr boshlariga nazar tashlaymiz – bu davr ko'p jihatdan bugungi kunimiz kabi o'zgarishlar va chalkashliklarga to'la edi. Va qiziq, o'shanda yuz bergan tortishuvlarning aksariyati bugungi kunda ham o'z dolzarbligini yo'qotmagan. Shunday ekan, diqqat qiling, chunki biz iqtisodiy nazariya va haqiqiy iqtisodiy dunyo o'rtasidagi munosabatlarni o'rganamiz, iqtisodiy fanning mohiyati va ahamiyatini savol ostiga qo'yamiz, iqtisodiyotni mavjud tuzilmani oqlaydigan vosita (apologetika) deb hisoblash mumkinmi degan savolga javob izlaymiz hamda iqtisodiy individualizm g'oyasini tahlil qilamiz.
1-bo'lim: Chigallashgan to'r – Iqtisodiy nazariya va haqiqiy dunyo
Xayolingizga keltiring: kichik bir qishloq xaritasidan foydalanib, gavjum metropolitenni kezib chiqishga urinish. Aynan shunga o'xshash holat yuzaga keladi, qachonki iqtisodiy nazariyalarni haqiqatdan yiroqlashtirib qo'ysak. 20-asr boshlarida bu juda katta muammo edi. O'sha davrda buyuk olimlar murakkab modellar ishlab chiqqan edilar – talab va taklif egri chiziqlari, qiymat nazariyalari, bozorlar qanday ishlashi kerakligi haqidagi g'oyalar. Bular ko'pincha chiroyli, matematik jihatdan asosli va, rostini aytsam, intellektual jihatdan qoniqarli edi. Lekin ularni zavodlar, fermalar va o'sib borayotgan shaharlarning real hayotiga tatbiq etishga harakat qilganimizda, vaziyat... noqulay tus ola boshladi. Erken sanoat inqilobining ta'sirini o'ylang. Albatta, ulkan boylik yaratildi, lekin shu bilan birga dahshatli mehnat sharoitlari, bolalar mehnati va katta tengsizlik ham mavjud edi. O'sha davrdagi iqtisodiy nazariyalar, ko'pincha samaradorlik va ratsional harakat qiluvchilarga qaratilgan bo'lib, ba'zan insoniy qurbonliklarni hisobga olishda qiynalardi. Ular biror zavod qanday qilib foyda keltirishini tushuntirib bera olgan bo'lishi mumkin, lekin ishchilar nega ochlikka mahkum etilayotganini yoki boylikni yanada teng taqsimlash yo'llarini topishda ko'pincha ojiz qolardi. Nazariyalar mukammal sozlanishga o'xshash edi, lekin ular notekis va bashorat qilib bo'lmaydigan yo'ldan borayotgan avtomobilga ulangan edi. Bu uzilish shunchaki abstrakt intellektual muammo emas edi; u real dunyoda oqibatlarga olib keldi. Siyosatchilar, ishbilarmonlar va hatto ijtimoiy islohotchilar qaror qabul qilishda ushbu iqtisodiy g'oyalardan foydalanishga harakat qilishdi. Agar nazariyalarning o'zi noto'g'ri yoki nomukammal bo'lsa, ularga asoslangan qarorlar ham shunday bo'lishi mumkin. Biz iqtisodiy nazariyalarning laissez-faire (davlat aralashuviga qarshi) siyosatlarini oqlash uchun ishlatilganini ko'rdik, bu bozor o'zini o'zi tartibga soladi degan fikrni ilgari surardi, hatto bu 'tartibga solish' keng tarqalgan qashshoqlik va ijtimoiy tartibsizliklar degani bo'lsa ham. G'oya shundan iborat ediki, agar har bir kishi faqat o'zining iqtisodiy manfaatini ko'zlasa, 'ko'rinmas qo'l' hammaga eng yaxshi natijani olib keladi. Chiroyli eshitiladi-a? Lekin amalda bu ko'pincha kuchlilarning yanada kuchliroq bo'lishiga va zaiflarning ortda qolib ketishiga olib kelardi. Bu yerdagi asosiy tortishuv – iqtisodchilar foydalanadigan abstrakt, ko'pincha soddalashtirilgan modellar bilan inson xulq-atvori va ijtimoiy tuzilmalarning murakkab, tartibsiz haqiqati o'rtasidagi ziddiyatdir. Iqtisodiy modellar ko'pincha taxminlarga asoslanadi – mukammal ma'lumot, ratsional qaror qabul qilish va eksternalliklarning (uchinchi tomonlarga ta'sir ko'rsatadigan xarajatlar yoki foydalar) yo'qligi kabi. Lekin haqiqiy dunyoda? Ma'lumotlar nomukammal, odamlar mantiqqa asoslangan qarorlar bilan bir qatorda hissiyotlar va tarafkashliklar bilan ham harakat qiladi va zavoddan chiqqan ifloslanish, zavod egasi bunga
'Bor' va 'Bo'lishi Kerak' o'rtasidagi tafovut
Eng katta qiyinchiliklardan biri iqtisodiy nazariyaning tasvirlaydigan ('bor') va biz jamiyat qanday bo'lishi kerakligi haqida ishongan ('bo'lishi kerak') o'rtasidagi tafovutdir. Ko'pgina iqtisodiy nazariyalar tasvirlashga qaratilgan – ular narsalar qanday ishlashini tushuntirishga intiladi. Lekin biz ularni ko'pincha buyruq bilan ishlatamiz – qanday bo'lishi kerakligini argumentlash uchun. Masalan, bir nazariya erkin bozorlar samarali natijalarga olib kelishini tasvirlashi mumkin. Bu tasvirlash bayonoti keyinchalik hukumatlar bozorlarga aralashmasligi kerakligi haqida argumentlash uchun ishlatilishi mumkin, hatto bu aralashuv ba'zi hollarda ijtimoiy jihatdan yaxshiroq natijalarga olib kelishi mumkin bo'lsa ham. Mano, tanqid keskinlashadigan joy shu. Ma'lum taxminlarga asoslangan iqtisodiy modellar salbiy ijtimoiy oqibatlarga olib keladigan siyosatlarni oqlash uchun ishlatilganda, nazariyaning o'zi tanqid ostiga olinadi. 20-asr boshlari bunday bahslarga to'la edi. Kapitalistik iqtisodiyotlarning va ularni qo'llab-quvvatlovchi nazariyalarning muvaffaqiyatsizligiga to'g'ridan-to'g'ri javob sifatida sotsialistik va kommunistik g'oyalarning paydo bo'lishini o'ylang. Mavjud iqtisodiy doiralar ommaning muammolarini hal eta olmadi, shuning uchun odamlar muqobil yo'llarni qidirdilar.
Taxminlarning roli
Har qanday iqtisodiy modelga kiritilgan taxminlarni tushunish juda muhim. Qachonki biz 'ratsional aktyor' (homo economicus) haqida gapirganimizda, biz inson xulq-atvorini soddalashtiramiz. Odamlar har doim ham ratsional bo'lmaydi; ular altruistik, g'azablangan yoki shunchaki xatolar qilishi mumkin. Modellar ushbu jihatlarni e'tiborsiz qoldirganda, ular ishlamay qoladigan bashoratlarga olib kelishi mumkin. Masalan, hamma faqat o'z manfaatini ko'zlab harakat qiladi deb hisoblash xayriya tashkilotlari yoki ko'ngilli ishlar mavjudligini bashorat qila olmasligi mumkin, ular iqtisodiyot va jamiyatning muhim qismlaridir. Bundan tashqari, modellar ko'pincha iqtisodiyotni yopiq tizim sifatida ko'rib, atrof-muhitning yomonlashuvi yoki ijtimoiy hamjihatlik kabi tashqi omillarni e'tiborsiz qoldiradi. Ushbu 'eksternalliklar' ulkan iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, ammo ular ko'pincha asosiy iqtisodiy faoliyatdan chetda qoldiriladi. Mana shu sababdan hozirgi iqtisodiy modellar iqlim o'zgarishi kabi masalalarni hal qilishda qiynalmoqda – atrof-muhit xarajatlari ko'pincha asosiy iqtisodiy faoliyatdan ikkinchi darajali yoki tashqi deb hisoblanadi.
Kamtarlik zarurati
Nihoyat, bu birinchi soha iqtisodiyotda intellektual kamtarlik zarurligini ta'kidlaydi. Bu bizning nazariyalarimiz mukammal haqiqat oynasi emas, balki vositalar ekanligini tan olish haqida. Ular iqtisodiyotning ba'zi jihatlarini tushunish uchun juda foydali bo'lishi mumkin, ammo ularning cheklovlari bor. Iqtisodchilar, siyosatchilar va hatto ma'lumotli fuqarolar uchun vazifa – ma'lum bir nazariyaning qachon qo'llanilishi mumkinligini, uning cheklovlari nimaligini va qachon uning bashoratlari bizni noto'g'ri yo'lga boshlashi mumkinligini bilishdir. Bu iqtisodiy modellarining abstrakt dunyosi va inson hayoti hamda ijtimoiy muammolarning aniq haqiqati o'rtasida doimiy muloqotni rivojlantirishdir. Agar iqtisodiyot faqat akademik fan doirasidan chiqib, dunyoda haqiqiy ijobiy o'zgarishlar uchun kuchga aylanishini istasak, bu doimiy suhbat juda muhimdir.
2-bo'lim: Podshohning kiyimi yo'qmi? – Iqtisodiy fanining tabiati va ahamiyati
Xo'p, agar iqtisodiy nazariyalar har doim ham haqiqatga to'g'ri kelmasa va ularda shuncha taxminlar va cheklovlar mavjud bo'lsa, bu juda katta savolga olib keladi: Iqtisodiyot qanchalik 'ilmiy' va bu umumiy sxemada muhimmi? Bu bo'lim ushbu noqulay hududga kirib, iqtisodiy fanining asoslari va uning ahamiyatini savol ostiga oladi. Fizika yoki kimyoni o'ylang. Ular bashorat qilinadigan qonunlar bilan ishlaydi. Olmani tushirsangiz, u tushadi. Vodorod va kislorodni aralashtirsangiz, suv hosil bo'ladi (albatta, to'g'ri sharoitda). Ushbu fanlar yuqori darajada bashorat qilish qobiliyatiga ega, chunki ular nisbatan barqaror hodisalarni o'rganadi va laboratoriyada nazorat qilinishi mumkin. Iqtisodiyot esa, aksincha, inson xulq-atvori va jamiyatlarni o'rganadi. Odamlar esa juda murakkab mavjudotlar. Ular o'z fikrlarini o'zgartiradilar, o'z xulq-atvorlari haqidagi bashoratlarga javob beradilar (ba'zan kutilmagan tarzda – bozorlardagi mashhur 'to'r effekti' bashoratlarning o'zini bajaradigan yoki o'zini mag'lub qiladigan holatidir) va jamiyatlar rivojlanadi. Shunday qilib, iqtisodchilar nazariyalarni ishlab chiqqanlarida, ular ko'pincha temir qonunlar emas, balki 'moyilliklar' va 'ehtimolliklar' bilan ishlaydilar. Ular shunday deyishlari mumkin: 'X, Y va Z sharoitlarida, narxning oshishi odatda talabning pasayishiga olib keladi'. Lekin istisnolar bo'lishi mumkin. Bu iqtisodiyotning foydasiz degani emas, lekin uning topilmalarini mutlaq haqiqat sifatida qabul qilishda ehtiyot bo'lishimiz kerakligini bildiradi. Bu klassik mexanika emas, balki meteorologiyaga o'xshaydi – biz yaxshi prognozlar qila olamiz, lekin bir oydan keyin aniq ob-havoni bashorat qilish hali ham katta qiyinchilikdir.
