Саммари үзіндісі
Экономика: Теория мен шындық арасындағы алшақтық
Сәлеметсіздер ме! Бүгін біз академиялық болып көрінгенімен, өмірдегі маңызды рөл атқаратын бір нәрсеге үңілейік: экономиканың, сіз білесіз бе, өмірдегі рөлі. Иә, сол нақты нәрселер – жұмыс, ақша, қоғам, міне, осының бәрі. Бұл тек шаң басқан кітаптар туралы емес; бұл экономистер ойлап табатын тамаша теориялардың біз күнделікті кездестіретін күрделі мәселелерді шешуге көмектесе ме, жоқ па, соны туралы. Біз бұл идеялардың 20-шы ғасырдың басында, көп жағынан қазіргідей хаосты әрі трансформациялық кезеңде қалай жүзеге асқанын көреміз. Білесіз бе, сол кездегі көптеген пікірталас әлі күнге дейін жалғасып келеді. Сондықтан, дайын болыңыз, біз экономикалық теория мен нақты экономикалық әлем арасындағы байланысты зерттеп, экономика ғылымының мәні мен маңыздылығына күмән келтіріп, экономиканың тек статус-квоны ақтаудың (апологетика, кім айтты?) сәнді жолы ғана екенін ойластырып, экономикалық индивидуализм идеясын талдаймыз.
1-бөлім: Шиеленіскен Тор – Экономикалық Теория мен Нақты Әлем
Кішкентай ауылдың картасымен үлкен қаланы аралап жүргендей елестетіп көріңіз. Міне, экономикалық теориялар шындықтан алшақтап кеткенде осындай жағдай болады. 20-шы ғасырдың басында бұл үлкен мәселе болды. Сізде күрделі модельдерді ойлап тапқан ақылды адамдар болды – ұсыныс пен сұраныс қисықтары, құндылық теориялары, нарықтардың қалай жұмыс істеуі керек деген идеялар. Бұлар көбінесе талғампаз, математикалық жағынан негізделген және, шыны керек, зияткерлік тұрғыдан қанағаттандырарлық болды. Бірақ оларды фабрикалардың, фермалардың және өсіп келе жатқан қалалардың нақты шындығына қолдануға тырысқанда, жағдайлар... қиындап кетті. Алғашқы индустрияландырудың әсерін еске алыңыз. Иә, сізде үлкен байлық жасалды, бірақ сонымен қатар адам айтқысыз жұмыс жағдайлары, балалар еңбегі және үлкен теңсіздік болды. Сол кездегі экономикалық теориялар, көбінесе тиімділік пен рационалды әрекет етушілерге бағытталған, адам шығындарын есепке алуда кейде қиналды. Олар фабриканың қалай пайда тапқанын түсіндіре алды, бірақ жұмысшыларға неге аз ақша төленетінін немесе сол байлықты әділ бөлуді қалай құру керектігін түсіндіруде жиі артта қалды. Теориялар мінсіз реттелген қозғалтқыш сияқты болды, бірақ олар кедір-бұдыр, болжанбайтын жолда жүретін көлікке бекітілгендей еді. Бұл алшақтық жай абстракті зияткерлік мәселе емес еді; оның нақты әлемде салдары болды. Саясаткерлер, бизнес көшбасшылары және тіпті әлеуметтік реформаторлар бұл экономикалық идеяларды шешімдерге басшылық ету үшін пайдалануға тырысты. Егер теориялардың өзі кемшіліктерге немесе толық емес болса, оларға негізделген шешімдер де солай болуы мүмкін. Біз экономикалық теориялардың laissez-faire саясатын ақтау үшін қолданылғанын көрдік, нарықтың өзін-өзі реттейтінін айтып, тіпті 'реттелуі' дегеніміз жаппай кедейлік пен әлеуметтік толқулар болған кезде де. Идея мынада еді: әркім өз экономикалық мүддесін ғана іздесе, 'көрінбейтін қол' бәріне ең жақсы нәтижеге жетелейді. Жақсы естіледі, иә? Бірақ іс жүзінде бұл жиі күштілердің күшейіп, әлсіздердің артта қалуына әкелді. Мұндағы негізгі шиеленіс – экономистер қолданатын абстракті, жиі жеңілдетілген модельдер мен адам мінез-құлқы мен қоғамдық құрылымдардың күрделі, шатасқан, жиі иррационалды шындығы арасында. Экономикалық модельдер жиі болжамдарға сүйенеді – мінсіз ақпарат, рационалды шешім қабылдау және экстерналиялардың (үшінші тараптарға жүктелетін шығындар немесе пайда) болмауы сияқты. Бірақ нақты әлемде? Ақпарат толық емес, адамдар логика сияқты эмоциялар мен кемшіліктерден де туындайды, ал фабрикадан шығатын ластану, фабрика иесі оған 'төлемесе' де, жергілікті қауымдастыққа әсер етеді. Бұл тарау, немесе кем дегенде оның рухы, біздің экономикалық құрылымдарымыздың өзектілігін үнемі сұраққа қоюға шақыру. Біз өмір сүріп жатқан әлемді дәл бейнелейтін құралдарды қолданып жатырмыз ба, немесе интеллектуалдық жайлылық беретін, бірақ кедейлік, климаттың өзгеруі немесе жүйелік теңсіздік сияқты өзекті мәселелерді шеше алмайтын ескірген модельдерге жабысып қалдық па? Бұл
'Бар' мен 'Тиіс' арасындағы Алшақтық
Ең үлкен қиындықтардың бірі – экономикалық теория сипаттайтын ('бар') және біз қоғамның қалай болу тиіс деп сенетін ('тиіс') арасындағы алшақтық. Көптеген экономикалық теориялар сипаттамалы – олар заттардың қалай жұмыс істейтінін түсіндіруге бағытталған. Бірақ біз оларды жиі нормативті түрде қолданамыз – заттардың қалай болу тиіс деп дәлелдеу үшін. Мысалы, бір теория еркін нарықтардың тиімді нәтижелерге қалай әкелетінін сипаттай алады. Бұл сипаттамалық мәлімдеме кейін үкіметтер нарықтарға араласпауы керек деп дәлелдеу үшін қолданылуы мүмкін, тіпті сол араласу кейбір жағдайларда жақсы әлеуметтік нәтижелерге әкелсе де. Міне, сын осында келіп тіреледі. Белгілі бір болжамдарға негізделген экономикалық модельдер жағымсыз әлеуметтік салдарлары бар саясаттарды ақтау үшін қолданылғанда, теорияның өзі сынға ұшырайды. 20-шы ғасырдың басы мұндай пікірталастарға толы болды. Капиталистік экономикалардың және оларды қолдайтын теориялардың қабылданған кемшіліктеріне тікелей жауап ретінде социалистік және коммунистік идеялардың өрлеуін еске алыңыз. Қолданыстағы экономикалық құрылым бұқараның мәселелерін шешпеді, сондықтан адамдар баламаларды іздеді.
Болжамдардың Рөлі
Кез келген экономикалық модельге енгізілген болжамдарды түсіну өте маңызды. Біз 'рационалды әрекет етуші' (homo economicus) туралы айтқанда, біз адам мінез-құлқын жеңілдетеміз. Адамдар әрқашан рационалды емес; олар альтруистік, өкпешіл немесе жай ғана қателесуі мүмкін. Модельдер бұл аспектілерді елемегенде, олар іске аспайтын болжамдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, әркім тек жеке мүддеден әрекет етеді деп болжау қайырымдылық ұйымдарының немесе ерікті жұмыстың болуын болжай алмауы мүмкін, олар экономика мен қоғамның маңызды бөліктері болып табылады. Сонымен қатар, модельдер жиі экономиканы жабық жүйе ретінде қарастырады, экологиялық деградация немесе әлеуметтік бірлік сияқты сыртқы факторларды елемейді. Бұл 'экстерналиялар' үлкен экономикалық салдарларға ие болуы мүмкін, бірақ олар жиі негізгі экономикалық қызметтен тыс қалады. Бұл қазіргі экономикалық модельдердің климаттың өзгеруі сияқты мәселелерді шешуде қиналатынының негізгі себебі – экологиялық шығындар жиі негізгі экономикалық қызметке екінші немесе сыртқы ретінде қарастырылады.
Қиындыққа Мұқтаждық
Ақыр соңында, бұл бірінші аймақ экономикада зияткерлік қиындықтың қажеттілігін көрсетеді. Бұл біздің теорияларымыздың шындықтың мінсіз айналары емес, құралдар екенін мойындау туралы. Олар экономиканың белгілі бір аспектілерін түсіну үшін өте пайдалы болуы мүмкін, бірақ олардың шектеулері бар. Экономистер, саясаткерлер және тіпті хабардар азаматтар үшін қиындық – белгілі бір теорияның қолданылатындығын, оның шектеулері қандай екенін және оның болжамдары бізді қайда қателестіруі мүмкін екенін білу. Бұл экономикалық модельдердің абстракті әлемі мен адам өмірі мен қоғамдық қиындықтардың нақты шындығы арасында үнемі диалогты дамыту туралы. Экономика тек академиялық пән болудан шығып, әлемде оң өзгерістердің шынайы күшіне айналуы үшін бұл үнемі жалғасып жатқан әңгіме өте маңызды.
2-бөлім: Императордың Киімі Жоқ Па? – Экономика Ғылымының Табиғаты мен Маңыздылығы
Жақсы, ендеше экономикалық теориялар әрқашан шындыққа дәл сәйкес келмесе және олардың барлық болжамдары мен шектеулері болса, бұл өте үлкен сұраққа әкеледі: экономика қаншалықты 'ғылыми'? Және бұл жалпы маңызды ма? Бұл бөлім сол жайсыз аумаққа кіріп, экономика ғылымының негіздері мен қабылданған маңыздылығын сұраққа алады. Физика немесе химия туралы ойлаңыз. Олар болжамды заңдармен айналысады. Алманы тастаңыз, ол құлайды. Сутегі мен оттегін араластырыңыз, су аласыз (әрине, дұрыс жағдайларда). Бұл ғылымдарда болжамдық қуат жоғары, себебі олар салыстырмалы түрде тұрақты және зертханада бақыланатын құбылыстарды зерттейді. Экономика, керісінше, адам мінез-құлқын және қоғамдарды зерттейді. Ал адамдар? Біз күрделі топпыз. Біз ойымызды өзгертеміз, мінез-құлқымыз туралы болжамдарға жауап береміз (кейде күтпеген жолдармен – нарықтағы белгілі 'жібек құрты әсері' болжамдардың өзін-өзі орындайтын немесе өзін-өзі жоятын мысалы), ал қоғамдар дамиды. Сондықтан, экономистер теориялар жасағанда, олар көбінесе 'тенденциялар' мен 'ықтималдықтармен' айналысады, мықты заңдармен емес. Олар 'X, Y, және Z жағдайларында, бағаның өсуі сұраныстың төмендеуіне бейім болады' деп айтуы мүмкін. Бірақ әрқашан ерекшеліктер болуы мүмкін. Бұл экономиканың пайдасыз екенін білдірмейді, бірақ оның нәтижелерін абсолютті шындық ретінде қарастыруда сақ болу керектігін білдіреді. Бұл классикалық механикаға қарағанда метеорологияға жақын – біз жақсы болжамдар жасай аламыз, бірақ бір айдан кейінгі дәл ауа райын болжау әлі де үлкен қиындық.
