Summio

PDF

Iqlim o'zgarishi 2023: Siyosatchilar uchun sintez hisoboti xulosasi

Bu so'nggi iqlimshunoslik ilmining eng muhim xulosasi bo'lib, biz qayerda turganimizni, qayerga ketayotganimizni va hatto kechagidek nimalar qilishimiz kerakligini tushuntiradi.

31 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Iqlim O'zgarishi 2023: Hammamiz Eshitishimiz Kerak Bo'lgan Xulosa

Salom, do'stlar! Eng so'nggi iqlim o'zgarishi hisoboti haqida batafsil ma'lumot olmoqchimisiz? Ajoyib, chunki bu juda muhim va, rostini aytsam, biroz hayratlanarli narsa. Bu shunchaki quruq ilmiy qog'oz emas; bu IPCCning Sinthesis Report'i bo'lib, ularning ulkan Oltinchi Baholash Qo'mitasining barcha muhim topilmalarini jamlagan. Buni butun sayyoramizning sog'ligini tekshirishning boshqaruvchi xulosasi deb tasavvur qiling. Bu hisobot uchta asosiy qismga bo'lingan, bu esa uni tushunishni osonlashtiradi, garchi mavzu o'zi juda og'ir bo'lsa ham. Bizda quyidagilar bor: A Qism: Hozirgi Holat va Trendlar – Hozir nimalar bo'lyapti? B Qism: Kelajakdagi Iqlim O'zgarishi, Xatarlar va Uzoq Muddatli Javoblar – Agar shu tarzda davom etsak, qayerga ketyapmiz va katta rasmdagi yechimlar qanday? C Qism: Yaqin Muddati Javoblar – Biz mutlaqo nimani qilishimiz kerak, hatto kechagiday? Hamma gap shundaki, iqlim, ekotizimlar, bioxilma-xillik va biz insonlar hammasi bir-biriga bog'liq ekanligini tushunishda. Hisobot turli xil bilim turlarini qadrlash zarurligini va iqlim o'zgarishiga qarshi kurashish bizning farovonligimiz va barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish bilan bog'liqligini ta'kidlaydi. Ular nimalarga ishonch hosil qilganliklarini bildirish uchun ushbu kalibrlangan tildan foydalanishadi – 'deyarli aniq'dan 'juda ehtimoldan yiroq'gacha. Va ular 'yaqin muddat'ni 2040 yilgacha, 'uzoq muddat'ni esa undan keyingi davr deb belgiladilar. Juda tushunarli, shundaymi?

A. Qayerda Turg'animiz: Hozirgi Holat va Trendlar 🌡️

Mayli, hozirgi vaziyat haqida rostgo'y bo'laylik. Hisobot hech qanday parda chetiga chiqmaydi: inson faoliyati global isishni shubhasiz keltirib chiqargan. Sanoatlashuvgacha bo'lgan davrga (1850-1900) nisbatan hozir taxminan 1.1°C isishga erishdik va bu faqat 2011-2020 yillar orasida sodir bo'ldi. Va bilasizmi nima? Bizning issiqxona gazlari (IIG) emissiyalarimiz? Ular o'sib boraverdi. Bu bizning energiyadan foydalanishimiz, yerlarni boshqarishimiz, turmush tarzimiz va umumiy iste'mol naqshlarimizga bog'liq – asosan, barqaror yashamasligimiz tufayli.

Isish Trendi: Bu Haqiqiy va U Tezlashmoqda

Bu 1.1°C ko'rsatkichi ko'p tuyulmasligi mumkin, lekin bu katta ish. Va u teng taqsimlanmagan; quruqlik hududlari global o'rtacha ko'rsatkichdan ko'proq isigan. 1970 yildan beri sayyora oxirgi 2000 yil ichidagi har qanday 50 yillik davrdan ko'ra tezroq isigan. Ular buni yuqori ishonch bilan aytishadi. 1850–1900 va 2010–2019 yillar orasidagi inson faoliyati natijasida umumiy isish taxminan 0.8°C dan 1.3°C gacha baholanadi. Issiqxona gazlari asosiy aybdorlar bo'lib, taxminan 1.0°C dan 2.0°C gacha isishni keltirib chiqaradi, shu bilan birga aerozollar (atmosferadagi mayda zarralar) 0.0°C dan 0.8°C gacha sovutuvchi ta'sir ko'rsatgan. Shunga qaramay, umumiy ta'sir isishdir.

IIG: Raqamlar Aniqlangan

1750 yildan beri IIG konsentratsiyalarining ko'payishi 100% bizning aybimiz. Biz 1850-2019 yillar davomida umumiy CO2 emissiyalarini 2400 ± 240 milliard tonna CO2 deb hisoblaymiz. Shundan yarmidan ko'pi 1850 va 1989 yillar orasida sodir bo'lgan! Va atmosferadagi CO2 konsentratsiyasi? Hozirda u millionga 410 qism (ppm) atrofida, bu kamida 2 million yildan beri eng yuqori ko'rsatkichdir. Metan va azot oksidi darajalari ham kamida 800 000 yildan beri ko'rilmagan eng yuqori darajalarda. 2019 yilda global umumiy IIG emissiyalari 59 ± 6.6 GtCO2-eq ga yetdi. Bu 2010 yilga nisbatan 12% ko'p va 1990 yilga nisbatan 54% katta sakrashdir. Eng katta hissa qo'shuvchilar? Qazilma yoqilg'ini yoqish va sanoat jarayonlari (CO2-FFI), keyin metan. 2010-2019 yillardagi o'n yillik avvalgi har qanday o'n yillikdan yuqori o'rtacha yillik IIG emissiyalarini ko'rdi. Bu emissiyalar qayerdan keladi? 2019 yilda ularning katta qismi (79%) energiyadan, sanoatdan, transportdan va binolardan kelgan. Qishloq xo'jaligi, o'rmon xo'jaligi va boshqa yerlardan foydalanish (AFOLU) qolgan 22% ni tashkil etgan. Shuningdek, emissiyalar teng taqsimlanmaganligini ta'kidlash joiz. 2019 yilda dunyo aholisining taxminan 35% mamlakatlarda jon boshiga CO2-eq emissiyalari 9 tonnadan oshgan, shu bilan birga 41% 3 tonnadan kam emissiya qilgan mamlakatlarda yashagan. Mamlakatlar ichida ham iste'mol naqshlari muhim: eng boy 10% aholi global uy xo'jaligi IIG emissiyalarining 34-45% uchun javobgar, shu bilan birga eng kambag'al 50% atigi 13-15% hissa qo'shadi.

Kuzatilgan O'zgarishlar va Ta'sirlar: Bu Faqat Harorat Haqida emas

Bu faqat haroratning ko'tarilishi haqida emas; iqlim o'zgarishi atmosfera, okeanlar, muz (kriosfera) va tirik organizmlarda (biosfera) keng tarqalgan va tezkor o'zgarishlarga olib kelmoqda. Va u butun dunyo bo'ylab ob-havo va iqlimning ekstremal hodisalariga ta'sir qilmoqda, bu haqiqiy zarar va yo'qotishlarga olib kelmoqda. Afsuski, ushbu muammoga eng kam hissa qo'shgan jamiyatlar ko'pincha eng ko'p jabr chekadi. 1901-2018 yillar orasida global o'rtacha dengiz sathi taxminan 0.20 metrga (taxminan 8 dyuym) ko'tarildi va 1971 yildan beri ko'tarilish tezligi sezilarli darajada oshdi. Dengiz sathining ko'tarilishining asosiy sababchisi insonlardir. Biz inson ta'sirini issiqlik to'lqinlari, kuchli yog'ingarchilik, qurg'oqchilik va hatto tropik siklonlar kabi ekstremal hodisalar bilan bog'laydigan kuchliroq dalillarni ko'rmoqdamiz. Iqlim o'zgarishiga yuqori darajada moyil bo'lgan hududlarda taxminan 3.3 dan 3.6 milliard kishi yashaydi. Ekstremal ob-havo hodisalari allaqachon millionlab odamlar uchun oziq-ovqat va suv ta'minoti xavfsizligini buzmoqda. 2010-2020 yillarda suv toshqini, qurg'oqchilik va bo'ronlardan kelib chiqqan insoniy o'limlar yuqori darajada moyil hududlarda juda past darajada moyil hududlarga nisbatan 15 barobar ko'p bo'lgan. Bu hayratlanarli farq. Iqlim o'zgarishi ekotizimlarga – quruqlikda, chuchuk suvda, muzli hududlarda va qirg'oq hamda okean hududlarida sezilarli va ba'zi hollarda qaytarib bo'lmaydigan zarar yetkazdi. Biz issiqlikning ekstremal holatlari tufayli yuzlab turlarning yo'qolib ketganini ko'rdik, muzliklarning erishi va doimiy muzlarning erishi kabi o'zgarishlar qiyin, agar imkonsiz bo'lmasa, qaytarib bo'lmaydi.

Bizning Hayotimizga Ta'sirlari: Oziq-ovqat, Suv, Sog'liq va Uylar

O'zimizni boqish va toza suvga ega bo'lish qobiliyatimiz buzilmoqda, bu esa bevosita Barqaror Rivojlanish Maqsadlariga ta'sir qiladi. Qishloq xo'jaligi mahsuldorligi o'sishi sekinlashdi, ayniqsa o'rta va past kengliklardagi hududlarda. Okeanning isishi va kislotalanishi baliqchilik va akvakulturaga zarar bermoqda. Dunyo aholisining yarmi yilning kamida bir qismida jiddiy suv tanqisligiga duch kelishi ajablanarli emas. Ekstremal issiqlik hodisalari o'lim va kasalliklarga olib kelmoqda. Biz shuningdek, iqlim o'zgarishi bilan bog'liq kasalliklarning ko'payishini ko'rmoqdamiz, masalan, oziq-ovqat orqali yuqadigan, suv orqali yuqadigan va vektorlar orqali yuqadigan kasalliklar. Va bu faqat jismoniy salomatlik emas; ko'tarilgan haroratlar, ekstremal hodisalar va tirikchilik va madaniy aloqalarning yo'qolishi tufayli ruhiy salomatlik ham aziyat chekmoqda. Iqlim va ob-havo ekstremalligi odamlarni harakatga majbur qilmoqda, ayniqsa Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy va Markaziy Amerikaning ba'zi hududlarida. Kichik orol davlatlari ayniqsa ko'chirilish xavfiga duchor bo'ladi. Umuman olganda, ta'sirlar, yo'qotishlar va zararlar keng tarqalgan, nomutanosib taqsimlangan va tabiat hamda odamlarga qattiq zarba bermoqda. Qishloq xo'jaligi, o'rmon xo'jaligi, baliqchilik, energetika va turizm kabi tarmoqlarda iqtisodiy zararlarni ko'rmoqdamiz. Uylar, infratuzilmalar va mulklar vayron bo'lmoqda, bu esa yakka tartibdagi tirikchilikka ta'sir qilmoqda. Inson salomatligi, oziq-ovqat xavfsizligi, gender tengligi va ijtimoiy tenglik hammasi zarba bermoqda. Shaharlarda ham, qattiq issiqliklar kuchayayotgan joylarda, infratuzilmalar va tizimlar buzilmoqda, eng zaif shahar aholisi esa eng ko'p jabr chekmoqda. 1-rasm (SPM.1) buni vizual ravishda tasdiqlaydi, keng tarqalgan ta'sirlarni, ushbu o'zgarishlarga turli iqlim sharoitlarining qanday turtki berayotganini va dunyo qanchalik qizib borayotganini hamda turli avlodlar buni qanday boshdan kechirayotganini ko'rsatuvchi vaqt jadvalini ko'rsatadi.