Summio

Kitob

Оталар ва болалар

Turgenevning "Ota-onalar va bolalar" romani, hatto maktabda o'qigan bo'lsak ham, nima uchun hali ham shunchalik ta'sirchan va bahs-munozaralarga sabab bo'layotganini tushunamiz. Bazarov, nihilizm va avlodlar o'rtasidagi abadiy ziddiyat haqida gaplashamiz.

14 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

«Оталар ва болалар»: Нега бу асар ҳануз «портлайди»?

Салом, дўстлар! Бугун сизлар билан бир асрдан кўпроқ вақт олдин ёзилган, аммо ҳанузгача қизғин баҳслар ва эмоцияларга сабаб бўлаётган китоб ҳақида гаплашмоқчиман. Гап, албатта, Иван Сергеевич Тургеневнинг «Оталар ва болалар» асари ҳақида. Биласизми, мактабда ўқиган нарсаларингизга қайтиб, «Эскириб кетибди, нега керак эди бу?» деб ўйлайсиз-у, йиллар ўтгач, ўша китобга яна мурожаат қилганингизда, у сизга бутунлай бошқача очилади. Худди шундай ҳолат «Оталар ва болалар» билан ҳам содир бўлади. Бу шунчаки роман эмас, балки ҳанузгача долзарб бўлиб турган, вақт бомбасидек таъсир қилувчи асардир.

Бошланғич: Шунчаки мактаб дастури эмас

Аввало, келишиб олайлик: агар сиз «Оталар ва болалар»ни мактабда ўқиб, «Қарилар билан ёшлар ҳақидаги зерикарли ҳикоя» деган таассуротда қолган бўлсангиз, унда сиз асарнинг чинакам моҳиятини тушунмагансиз. Тургенев 1862 йилда шу қадар улкан бир янгиликни яратганки, у ҳанузгача қалбимиз ва онгимизни чулғаб олади. Асарнинг бош қаҳрамони, Евгений Базаров – бу барча шаблонларни бузадиган образ. У нигилист, яъни ҳеч нарсадан чекинмайдиган, барча авторитетларни, удумларни, муқаддас ҳисобланган нарсаларни шубҳа остига қўядиган инсон. Ва, албатта, у ўз даврининг кўплаб ёшлари учун кумир бўлиб қолди. Унинг қарашлари, чекиниш билмаслиги, фан ва ақлга бўлган ишончи – ҳаммаси илҳомбахш эди. Аммо Россия – ўзгача юрт, ва Дмитрий Быков айтганидек, бизда ҳар 15-20 йилда бир марта «идеологик матрица» алмашинуви содир бўлади. Яъни, ҳар бир янги авлод ўзидан олдингисини идеологик ва ахлоқий жиҳатдан инкор этади. Ва мана шу абадий қарама-қаршилик, «оталар» ва «болалар»нинг тўқнашуви – ҳеч қаерга кетмайди. Шунинг учун, бугун «Оталар ва болалар»ни қўлга олганингизда, сиз шунчаки тарихий ҳужжатни эмас, балки ўзингизнинг шахсий кечинмаларингиз ва ҳозирги жамиятдаги жараёнларни акс эттирувчи кўзни ўқийсиз.

Асосий тезислар: Тургенев нима демоқчи эди?

Агар ҳаммасини тизимли равишда тушунтирсак, романнинг асосий ғояларини қуйидагича баён қилиш мумкин: Авлодларнинг абадий зиддияти – тараққиёт (ва драма)нинг ҳаракатлантирувчи кучи. Тургенев кўрсатдики, эски удумлар ва янги ғояларнинг тўқнашуви шунчаки кундалик воқеа эмас, балки жамият ривожининг асосидир. Ёшлар доимо эскини инкор этади, янгини излайди, катталар эса ўрганиб қолган нарсаларга ёпишиб олади. Бунда ёмон ёки яхши нарса йўқ, бу шунчаки ҳаёт қонуни. Роман ушбу динамикани аниқ образлар ва уларнинг ўзаро муносабатлари орқали тадқиқ этади. Базаровнинг нигилизми – шунчаки исён эмас, балки рационал асосда дунё қуришга уриниш. Базаров ҳар нарсани шунчаки сўз учун инкор қилмайди. У чин юракдан ишонадики, фан, ақл ва материализм – дунёни тушунишнинг калитидир. У санъат, фалсафа, дин, яъни эмпирик йўл билан исботлаб бўлмайдиган ҳамма нарсани рад этади. Бу ўзидан олдинги барча нарсага бир чекловдир, бир лотдан бошлашга уринишдир. Ва, албатта, бундай ёндашув консерватив жамиятда рад этилишга сабаб бўлиши мумкин эди. Россия – парадокс юрти, бу ерда ғоялар чақмоқ тезлигида алмашинади. Быков айтганидек, бизда ҳар 15-20 йилда «идеологик матрица» ўзгаради. Бу дегани, кечаси машҳур ва долзарб бўлган нарса бугун эскирган бўлиши мумкин. Ва ҳар бир янги авлод ўзидан олдингисидан фарқланиб, ўз ўрнини топишга интилади. «Оталар ва болалар» ушбу жараённинг ёрқин тасвиридир, қадриятлар ва ишончлар қанчалик тез ўзгариши мумкинлигини кўрсатади. Бунётчи қаҳрамон кўпинча якка ва фожиалидир. Базаров шунчаки идеолог-қаҳрамон эмас, у ўз заифликлари ва драмаларига эга инсон ҳамдир. Унинг чекиниш билмаслиги, ҳис-туйғулар ва ришталардан воз кечиши охир-оқибат унинг яккалик ва фожиали ўлимига олиб келади. Тургенев кўрсатадики, ташқи давра ва ўзига ишонч ортида кўпинча чуқур ички кураш ва маъно излаш ётади.

Асосий ғоялар: Тирноққача таҳлил қиламиз

Келинг, янада чуқурроқ кириб, романнинг энг қизиқарли жиҳатларига назар ташлайлик.

Евгений Базаров: Келажак инсони ёки тугаб бораётган шох?

Базаров, албатта, романнинг юрагидир. У ёш, тетик, ақлли, барча удумларни менсимайди ва дунёни ағдармоқчи. У шифокор, табиатшунос, фақат қўли билан ушлаш, ўлчаш, исботлаш мумкин бўлган нарсаларгагина ишонади. Унинг қарашлари ҳақидаги саволга машҳур жавоби: «Мен ҳеч кимнинг авторитетига бўйсунмайман, ҳеч қандай принсипни тан олмайман!» — унинг нигилизмининг квинтессенциясидир. У санъатни («Ўрганиш мумкинми... севишни?»), фалсафани, динни, никоҳни, ҳатто энг оддий инсоний ҳиссиётларни ҳам рад этади. Аммо Базаров шунчаки бузғунчи эмас. У фан ва ақлга асосланган янги, яхшироқ жамият қуришни истайди. У инсон табиатнинг маҳсули деб ҳисоблайди ва унинг барча ҳаракатларини физиология нуқтаи назаридан тушунтириш мумкин деб ишонади. Унинг одамларга муносабати кўпинча циник ва менсимасликдек туюлади, лекин бунинг ортида, эҳтимол, ўз ҳиссиётларидан, унинг ишончларини бузиши мумкин бўлган нарсалардан қўрқиш ётади. Қизиқарли жиҳати шундаки, Тургенев Базаровни идеаллаштирмайди. У унинг заифликларини кўрсатади: унинг киборлиги, нозик инсоний муносабатларни тушуна олмаслиги, унинг яккалиги. Ва Базаров Анна Одинцовага ошиқ бўлганида, у ўзининг тамойилларидан шундай шубҳалана бошлайди. Бу йўналиш ҳатто энг ишончли нигилист ҳам инсоний табиатдан тўлиқ воз кечолмайди, деган фикрни кўрсатади.

Павел Петрович Кирсанов: Эски дунё янгисига қарши

Павел Петрович – Базаровнинг айнан тескариси. У аристократ, жаноб, санъат, мусиқа, чиройли ҳаёт мухлиси. У анъаналарга, авторитетларга, «принцип»га ишонади. Унинг учун Базаров – пастқон, нодон, хавфли бузғунчи. Уларнинг оғзаки дуэллар – икки дунё, икки дунёқарашнинг тўқнашувидир. Павел Петрович эски, ўтиб бораётган даврни, унинг ўзига хос чиройи, аммо кўр-кўрона қаноатсизлиги билан ўзини намоён этади. У Базаров билан унинг ўз майдонида – ақл ва мантиқ майдонида тортишишга уринади. Лекин Базаров, унинг прагматик ва циник қараши билан, уни осонгина енгади. Павел Петрович ҳамма нарсани фан билан тушунтириб бўлиш, ҳеч нарса улуғвор ва муқаддас эмаслиги ҳақидаги фикрни қабул қила олмайди. Ўтган маликага бўлган муҳаббати, уни идеаллаштирилган хотиралари – бу Базаров «романтизм», «аҳмоқлик» деб ҳисоблайдиган нарсалардир.