Summio

Maqola

Stoitsizm nima? Ta'rif va boshlash uchun 9 ta stoik mashq

Stoitsizm — bu qadimiy falsafa bo'lib, kundalik hayotda ichki kuch, donolik va xotirjamlikka erishish uchun amaliy vositalarni taklif etadi.

9 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Стоицизм: Ҳикмат, хотиржамлик ва фазилат сари йўл

Дўстлар, бугун сизлар билан ҳаётнинг энг долзарб саволларига жавоб топишга ёрдам берадиган, асрлар оша ўз қимматини йўқотмаган бир файласуфлик йўналиши — стоицизм ҳақида гаплашамиз. Бу фақат қадимий китобларда ёзилган эскича қарашлар мажмуи эмас, балки бугунги кунда ҳам бизни кучлироқ, донороқ ва бахтлироқ қилиши мумкин бўлган ҳаётбахш амалий тизимдир. Атрофимиздаги дунёда кўп нарсалар ўзгариб, шошиб турган бир пайтда, стоицизм бизга тинчлик ва барқарорликни топишга ёрдам беради.

I. Стоицизм нима дегани?

Сенека айтганидек: «Инсонларнинг барчасидан фақат фалсафага вақт ажратганларгина ҳақиқий бахтли ҳаёт кечирадилар. Улар ўз кунларини бежирим ўтказибгина қолмай, ҳар бир асрни ўзларига қўшиб оладилар. Ўтмишнинг барча мевалари уларнинг бойлигига қўшилади». Бу сўзлар стоицизмнинг моҳиятини жуда яхши ифодалайди: бу бизга ҳар бир лаҳзадан энг кўп нарсани олишга ёрдам берадиган, ўтган авлодларнинг донолигига таянамизган фалсафадир. Кўпинча стоицизмни эмоциялардан холи бўлиш ёки ҳеч нарсага эътибор бермаслик деб тушунишади. Аслида эса, бу ўзини идора қилиш, барқарорлик ва доноликка эришишнинг қудратли воситасидир. Бу назарий, абстракт тушунча эмас, балки амалий дастур бўлиб, ҳаётдаги муқаррар қийинчиликларга қарамай, тўлақонли, мазмунли ҳаёт кечиришга ёрдам беради. Тарихдаги буюк ақллар — императорлар, президентлар, ёзувчилар ва тадбиркорлар — ҳам стоицизмдан илҳом ва куч олишган. Марк Аврелий, Фридрих вел., Жорж Вашингтон, Томас Жефферсон, Адам Смит, Теодор Рузвельт ва бошқалар бу қадимий анъанадан донолик олишган. Стоицизм бизга ҳис-туйғуларимизни бостиришни эмас, балки уларни бошқаришни, фазилатларни ривожлантиришни ва дунёни бор бўйича қабул қилишни ўргатади, айни пайтда уни яхшилашга интилишни ҳам унутмайди. Бу — мазмунли ҳаёт кечиришни, муаммоларни енгишни ва ўзининг энг яхши версиясига айланишни истаганлар учун аталган фалсафадир.

II. Стоицизм қандай вужудга келган?

Стоицизм тарихи милоддан аввалги 304-йил атрофда Зенон исмли савдогар билан бошланган. Қўнғироқ урилган кема ҳалокати натижасида деярли ҳамма нарсасини йўқотгач, у Афинага келади. У ерда ҳаётини ўзгартирган фалсафани кашф этади. Зенон шундай сўзлардан тасалли топган: «Мен кема ҳалокатга учраганимда, жуда ҳам омадли сафар қилдим». У циниклар ва мегарлардан фалсафа ўргана бошлади, кейинчалик эса ўз мактабини очади. Бу мактаб «Стоя Пойкиле», яъни «Нақшинкор портик» деб номланган. Айнан шу ерда Зенон ва унинг издошлари маслаҳатлашувлар учун йиғилишарди. Қизиқарлиси, Зеноннинг ўзига қарамай, унинг издошлари мактабни унинг номи билан аташмаган, бу эса асосчининг камтарлигидан далолат беради.

III. Стоик файласуфлар кимлар бўлган?

Стоицизм дунёга кўплаб буюк файласуфларни берган, уларнинг ғоялари бугун ҳам долзарбдир. Энг машҳур ва таъсирли учта шахсга тўхталиб ўтамиз: император Марк Аврелий, қул бўлган файласуф Эпиктет ва давлат арбоби ҳамда драматург Сенека.

Марк Аврелий

Рим империясининг императори, «тахтдаги файласуф» сифатида танилган. Унинг «Мулоҳазалар» (ёки «Ўзига») деб номланувчи шахсий кундаликлари стоик донолигининг энг қимматли манбаларидан биридир. Марк Аврелий, ўзининг улкан ҳокимияти ва масъулиятига қарамай, доимо ўз-ўзини ривожлантиришга интилган, фазилат, адолат ва ўз-ўзини идора қилиш ҳақида мулоҳаза юритган. Унинг ҳукмронлиги мушкул даврларга тўғри келган — урушлар, эпидемиялар, ички низолар — аммо у стоик тамойилларга амал қилиб, донолик ва адолат билан бошқаришга ҳаракат қилган.

Сенека

Буюк драматург, сиёсий маслаҳатчи ва файласуф. Бой ёзувчининг ўғли бўлган Сенека ажойиб таълим олиб, ўз даврининг энг таъсирли кишиларидан бирига айланган, император Нероннинг маслаҳатчиси бўлиб хизмат қилган. Унинг мактублари ва эсселари ғазаб, қўрқув, бойлик ва ҳаётдаги бахтсизликларни бошқариш бўйича амалий маслаҳатларга тўла. Сенека фалсафа нафақат назарий мулоҳазалар учун, балки ҳаётни амалий яхшилаш, қийинчиликларни енгиш ва фазилатли ҳаёт кечиришга ёрдам бериши керак, деб ишонган.