Qisqacha mazmun parchasi
Magellan Sayohati: Dunyo Aylanasi – Pigafettaning Qaydnomasi
Assalomu alaykum, aziz do'stlar! Bugun biz tarixning eng hayajonli sahifalaridan biriga, Ferdinand Magellan boshlagan va Antonio Pigafetta o'z ko'zi bilan ko'rib, batafsil yozib qoldirgan dunyoni birinchi marta aylanib chiqish ekspeditsiyasiga sho'ng'iymiz. Bu shunchaki quruq tarixiy ma'lumot emas, balki o'sha davr dengizchilarining jasorati, kashfiyotlar olami va insoniyatning cheksiz imkoniyatlari haqidagi eng haqiqiy hikoya. Tasavvur qiling, 1519-1522 yillarda beshta kemada, yuzlab odam bilan noma'lum okeanlarga otlanish... Bu haqiqiy sarguzasht! Bu volume (Volume 33, 'The Philippine Islands, 1493-1898') bizga Filippin arxipelagi haqida o'sha qadimiy zamonlardagi eng nozik tafsilotlarni ochib beradi. Pigafetta shunchaki 'biror narsa ko'rdim' deb yozmagan; u odamlarni, landshaftlarni, kundalik hayotni va bu g'aroyib sayohat davomida sodir bo'lgan barcha qiziqarli voqealarni tasvirlagan. Uning yozuvlari beixtiyor hayrat va ko'rgan-kechirganlarini baham ko'rish istagi bilan to'la, bu juda ta'sirchan.
Sayohatning Boshlanishi: Sevilya va Katta Sarguzashtga Otlanish
Pigafetta o'z hikoyasini ushbu ekspeditsiyaga qo'shilishdan qanday his qilgani haqida gapirib berishdan boshlaydi. U hamma narsani hujjatlashtirishga, 1519 yilda boshlangan ushbu ulkan sayohatning buyukligini qayd etishga juda ishtiyoqmand bo'lgan. Sevilyada flot tayyorlanayotgan paytdagi shov-shuv va notinchlikni his qilasiz. Beshta kema, yuzlab kishi, xaritada deyarli bo'sh joy bo'lgan dunyoga otlanish... Pigafetta o'sha davrda bunday sayohatlarning naqadar xavfli bo'lganini yashirmaydi. Kemalarning suvlarga to'lib ketishi, skorbit (siyrat), dushmanona uchrashuvlar va qaytib kelmaslikning haqiqiy ehtimoli bor edi. Bu kashfiyot, savdo va, rostini aytsak, shon-shuhrat va oltin istagidan tug'ilgan ulkan tavakkal edi. U tayyorgarlik jarayonlari, zaruriy anjomlarni to'plash, dengizchilar va askarlarni yollash hamda ehtimolki, parda ortida bo'lib o'tgan siyosiy o'yinlar haqida batafsil yozadi. Bu shunchaki kemaga chiqib ketish emas edi; bu katta sarmoya va qirollik tomonidan qo'llab-quvvatlashni talab qilgan ulkan loyiha edi. Ispaniya Qirolligi, ziravorlar mamlakatiga g'arbiy yo'lni topish va Portugaliyaning nazoratini chetlab o'tishni istab, Magellan boshlagan ulug'vor rejani moliyalashtirdi.
Flot va Jamoa: Har xil Millat va Kelib Chiqishdagi Odamlar
Keling, kemalar haqida gaplashamiz. Flot beshta kemadan iborat edi: 'Trinidad' (Magellan kemasi), 'San Antonio', 'Concepción', 'Victoria' va 'Santiago'. Bu hozirgi zamonning hashamatli laynerlari emas edi! Ular yog'ochdan yasalgan kemalar bo'lib, tezlik yoki qulaylikdan ko'ra chidamlilik uchun qurilgan. Oylar, hatto yillar davomida cheklangan oziq-ovqat va suv bilan tor joylarga siqilib yashashni, doimiy bo'ronlar xavfini tasavvur qiling. Jamoa turli millatlar va kelib chiqishdagi odamlardan iborat edi. Unda Magellan kabi tajribali portugaliyalik navigatorlar (garchi u Ispaniya uchun suzayotgan bo'lsa ham), ispan ofitserlari, Pigafetta kabi italyan dengizchilari va ehtimol, Yevropaning turli burchaklaridan kelgan boshqa odamlar bor edi. Yo'l-yo'lakay qo'shilgan mahalliy aholi ham bo'lgan. Bunday turli guruhni, turli tillar, urf-odatlar va sadoqat bilan boshqarish Magellan uchun doimiy muammo bo'lgan. Cheksiz kelishmovchiliklar muqarrar edi va ko'rib o'tganimizdek, qo'zg'olon haqiqiy tahdid edi.
Maqsad: Ziravorlarga G'arbiy Yo'l
Ekspeditsiyaning asosiy maqsadi iqtisodiy va strategik edi. Portugaliya ziravorlar savdosida deyarli monopoliyaga ega edi, asosan Afrikaning sharqidan aylanib o'tib, Sharqiy Hindistonga yetib borardi. Portugaliyaning raqibi bo'lgan Ispaniya o'z yo'lini topishga, ayniqsa Tordesillas shartnomasi bo'yicha o'z ta'sir doirasiga kiruvchi yo'lni topishga intilayotgan edi. Magellan Atlantika okeanini g'arbga qarab suzib, Janubiy Amerikaning janubiy uchidan aylanib o'tib, keyin Tinch okeanini kesib o'tib, Janubi-Sharqiy Osiyodagi Ziravorlar orollariga (Molucca) yetib borishni taklif qildi. Agar muvaffaqiyatli bo'lsa, bu Ispaniya uchun yangi savdo yo'lini ochibgina qolmasdan, Portugaliyaning hukmronligiga ham putur yetkazgan bo'lardi. Bu jasur, hatto telbalarcha g'oya edi. Tinch okeani yevropaliklarga deyarli noma'lum edi va uning ulkan hajmi tasavvur qilib bo'lmas darajada edi. Magellan o'zi yo'lni topishiga ishongan va uning qat'iyati, navigatorlik mahorati bilan birga Ispaniya Qirolligini ushbu loyihani qo'llab-quvvatlashga ishontirgan. Tomonlar uchun ham, homiy mamlakatlar uchun ham xavf juda yuqori edi.
Sayohatning Boshlanishi: Atlantika va Noma'lumlikning Azoblari
1519 yil avgustda nihoyat yo'lga chiqqanlaridan so'ng, haqiqiy sarguzasht boshlandi. Pigafettaning qaydnomasi Atlantika okeanini bosib o'tishning og'ir yo'lini batafsil tasvirlaydi. Bu dam olish sayohati emas edi; bu elementlar bilan kurash edi. Ular bo'ronlarga, yelkanlar qotib qoladigan (kemalar haftalab turib qolishi mumkin bo'lgan) jimliklarga va astrolyabiya va kvadrant kabi sodda vositalar yordamida navigatsiyaning doimiy qiyinchiliklariga duch kelishdi. Amerikadagi birinchi yirik qo'nishi hozirgi Braziliya hududida bo'ldi. U yerdan ular qit'ani kesib o'tadigan bo'g'ozni qidirib, qirg'oq bo'ylab janubga suzdilar. Bu qidiruv oylar davom etdi, hafsalasi pir bo'lish va zaxiralar kamayishi bilan kechdi. Ular mahalliy aholi bilan uchrashdilar, ba'zan tinch savdo qildilar, ba'zan esa shubha yoki dushmanlikka duch kelishdi. Pigafettaning bu uchrashuvlar haqidagi ta'riflari qiziqarli bo'lib, yevropaliklar endigina tushuna boshlagan Amerikaning turli xilligiga nazar tashlash imkonini beradi.
Yo'lni Qidirishning Qattiq Kurashi: Patagoniya va Qo'zg'olon
Janubga sayohat qilar ekan, ob-havo sovidi va qiyinchiliklar kuchaydi. Ular qishki lagerlar tashkil etib, omon qolishga va zaxiralarni to'ldirishga harakat qilishdi. Aynan shu davrda flot ichidagi keskinliklar avjiga chiqdi. Oziq-ovqat kamaydi, kayfiyat tushdi va Magellan rahbarligiga hamda uning rejasining amalga oshishiga shubhalar ortdi. 1520 yil oktyabr oyida Magellan nihoyat qidirgan narsasini topdi: tor, xavfli bo'g'oz. Hozirda Magellan bo'g'ozi deb nomlanuvchi bu bo'g'oz dahshatli o'tish joyi edi. U kuchli oqimlar va o'zgaruvchan shamollar bilan burilib ketardi. U yerdan o'tish 38 kun davom etdi. Shu vaqt ichida falokat yuz berdi. Eng katta kemalardan biri bo'lgan 'San Antonio' flotdan qochib, katta miqdordagi zaxiralar bilan Ispaniyaga qaytib ketdi. Bu nafaqat yo'qotilgan resurslar nuqtai nazaridan, balki kayfiyatga ham katta zarba bo'ldi. Bu qo'rquv va shubhadan kelib chiqqan aniq qo'zg'olon harakati edi. Biroq, Magellan qolgan uchta kema bilan oldinga intildi. Raqamlar tobora unga qarshi bo'lib turgan bo'lsa ham, uning qat'iyati so'nmadi. U qolgan ekipaj ichidagi norozilikni bostirishi va intizomni saqlashi kerak edi, bu esa qochib ketish va qattiq sharoitlar tufayli yanada qiyinlashdi.
