Qisqacha mazmun parchasi
Vittennshteynning 'Tractatus Logico-Philosophicus' asariga chuqur sho'ng'ish: Mantiq, Til va Haqiqat Chegaralari
Salom! Bugun biz birgalikda Ludvig Vittennshteynning mashhur va biroz chalkash, ammo nihoyatda ta'sirchan asari — 'Tractatus Logico-Philosophicus' haqida suhbatlashamiz. Bu kitobni tushunish, xuddi ko'zi bog'liq holda Rubik kubini yechishga o'xshaydi — qiyin, murakkab, miyangizni biroz qiynashi mumkin, lekin tushunib olganingizda, tasavvur qilib bo'lmas darajada zavqli bo'ladi. Vittennshteyn bu asarida til, mantiq va tafakkurning butun olamiga xarita chizishga, falsafiy muammolarimizning ildizini qayerda ekanligini aniqlashga harakat qiladi. Uning asosiy g'oyasi shundan iboratki: 'Falsafada duch keladigan ko'p muammolar aslida so'zlar bilan o'ynashib ketishdan kelib chiqadi!' Juda dadil fikr-ku, shunday emasmi? Bertran Rassell, kitobning muqaddimasini yozgan buyuk faylasuf, bu asarni o'qib, unga juda yuqori baho bergan va uni 'iste'dod mahsuli' deb atagan. 'Tractatus' nisbatan qisqa kitob, lekin uning kichik hajmiga aldanmang. Har bir gap-so'z ma'noga to'la va u deyarli matematik risola shaklida tuzilgan, bir-biriga bog'liq bo'lgan raqamlangan mulohazalar tizmasidan iborat. Bu kitobni qirg'oqda dam olayotib o'qishga mos deb bo'lmaydi, albatta. Ammo til bizning haqiqatimizni qanday shakllantiradi, biz haqiqatan nimani bilishimiz mumkin va falsafachilar nima uchun ba'zan boshqa tilni gapirayotgandek tuyulishini tushunishga qiziqsangiz, demak, tayyor bo'ling. Biz katta sayohatga otlanmoqdamiz!
Katta Rasm: Vittennshteyn Nima Haqida Gapiryapti?
Asosiy mohiyatida, 'Tractatus' til, tafakkur va haqiqat o'rtasidagi munosabatlarni o'rganadi. Vittennshteynning bu yerdagi asosiy maqsadi — tilning chegaralarini aniqlash, ya'ni biz qanday ma'noli gaplarni ayta olamiz? U til dunyoni 'tasvirlash' orqali ishlaydi, degan g'oyani ilgari suradi. Biror gapni xarita yoki diagramma kabi tasavvur qiling. U faqat o'zi tasvirlamoqchi bo'lgan haqiqat bilan bir xil mantiqiy tuzilishga ega bo'lgan narsalarni ifodalay oladi. Bu g'oya 'Ma'no nazariyasi' (Picture Theory of Meaning) deb ataladi. Vittennshteyn uchun gap ma'noli hisoblanadi, agar u dunyodagi mumkin bo'lgan holatni ifodalay olsa. Agar u hech narsani tasvirlamasa, agar uni dunyoni ko'zdan kechirish orqali tasdiqlab yoki inkor qilib bo'lmasa, demak, u chuqur ma'noli tuyulsa ham, aslida ma'nosizdir. Bu juda katta hodisa, chunki bu ko'pgina an'anaviy falsafiy mulohazalar — mavjudlikning mohiyati, yaxshilik, o'zlik yoki Xudo haqidagi mulohazalar — aslida mohiyatan aytib bo'lmaydigan narsalar haqida gapirayotgan bo'lishi mumkinligini anglatadi. Vittennshteyn bu narsalar muhim emas demoqchi emas — umuman unday emas! U shunchaki tilning mantiqiy, tasviriy qobiliyati ularni anglash uchun to'g'ri vosita emasligini aytmoqchi. Ular boshqa bir olamga, ya'ni 'ko'rsatiladigan', lekin 'aytilmaydigan' olamga mansubdir. Bu butun loyiha katta ta'sir ko'rsatdi. Keyinroq kelgan Mantiqiy Positivizm (Logical Positivism) harakatiga kuchli ta'sir o'tkazdi, ular 'ma'noli' va 'ma'nosiz' gaplar haqidagi g'oyani yanada rivojlantirdilar. Ular butun bir falsafani empirik tasdiqlanadigan yoki mantiqan isbotlanadigan narsalarga asoslashga harakat qilishdi. Xulosa qilib aytganda, Vittennshteyn quyidagilarni amalga oshirishga harakat qiladi: 1. Tilning chegaralarini aniqlash: Qanday gaplarni ma'noli ayta olamiz? 2. Til qanday ishlashini tushuntirish: U dunyoni tasvirlaydi. 3. Ko'pgina falsafiy muammolar lingvistik ekanligini ko'rsatish: Ular tildan noto'g'ri foydalanishdan kelib chiqadi. 4. Tildan tashqarida nimalar borligini ko'rsatish: Axloqiy, mistik, estetik — muhim, lekin tasvirlab bo'lmaydigan narsalar. Bu radikal dastur va albatta, uni chuqur o'rganishga arziydi.
1-bo'lim: Kirish - Falsafiy Inqilob Uchun Zamin Yaratish
Mayli, kirish qismidan boshlaylik. Tasavvur qiling, siz juda aniq bir mashinani qurishga harakat qilyapsiz, lekin mexanizmlar va simlar o'rniga so'zlar va fikrlar bilan ishlayapsiz. Vittennshteyn 'Tractatus'da aynan shunga o'xshash ishni qilgan. U falsafaning cheksiz, natijasiz bahslarga botib qolganidan charchagan edi. Uning asosiy g'oyasi nima edi? Ko'pgina falsafiy bosh og'riqlari olamning chuqur, yashirin haqiqatlari haqida emas; aslida ular biz tilni qanday ishlatishimiz natijasida yuzaga kelgan chalkashliklardir. O'zi falsafaning taniqli vakili bo'lgan Bertran Rassell bu qo'lyozmani ko'rib, hayratda qolgan. U buni butunlay yangi va muhim narsa deb hisoblagan. Uning fikricha, Vittennshteyn ko'pgina falsafiy muammolarni tilning mantiqiy tuzilishini diqqat bilan tahlil qilish orqali hal qilish (yoki erishish) yo'lini taklif qilgan. Bu yondashuv falsafa uchun yangi nafas yoki sovuq, toza suvdek bo'lgan. Bu mantiqiy pozitivizm deb nomlangan butun bir harakatga zamin yaratdi, bu harakat falsafani aniq ifodalab bo'lmaydigan yoki ilmiy tasdiqlanmaydigan har qanday narsadan tozalashga harakat qildi. Shunday qilib, bu kitob shunchaki tasodifiy mulohazalar to'plami emas. Bu deyarli matematik isbot kabi ehtiyotkorlik bilan qurilgan, tilning dunyo bilan qanday bog'lanishining mutlaq qoidalarini belgilashga qaratilgan dalildir. Bu gaplarimizning mantiqiy asoslarini topish va nimalar ularni to'g'ri yoki noto'g'ri qiladi, va eng muhimi, nimalar ularni birinchi navbatda ma'noli qiladi, tushunish haqida. Tayyor bo'ling, chunki biz mantiqqa kirishmoqchimiz! Asosiy Xabar: 'Tractatus' falsafiy muammolarga radikal yechim taklif qiladi: ma'noli ifodaning chegaralarini ochish uchun tilning mantiqiy tuzilishini tushunish.
2-bo'lim: Asosiy G'oyalar - Vittennshteyn Mantig'ining Ustunlari
Vittennshteynning 'Tractatus' asari bir nechta asosiy ustunlar ustiga qurilgan, xuddi buyuk falsafiy imoratning poydevor g'oyalari kabi. Bular hamma narsaning bog'liq bo'lgan ulkan, umumiy da'volardir. Keling, ularni tahlil qilaylik: G'oya 1: Dunyo — bu narsalar emas, balki faktlar yig'indisidir. Bu juda muhim boshlang'ich nuqta. Odatda biz dunyoni ob'ektlar (stollar, stullar, odamlar)dan tashkil topgan deb o'ylaymiz. Lekin Vittennshteyn yo'q, dunyo mohiyatida faktlar — narsalar qanday bo'lganligi haqida, deb aytadi. Fakt — bu mavjud bo'lgan holat. Shunday qilib, bu faqat mushukning mavjudligi emas, balki mushuk gilamchaning ustida turganligi haqidagi faktdir. Vittennshteyn uchun dunyo — barcha haqiqiy va mumkin bo'lgan holatlarning to'plamidir. Bu statik ob'ektlardan dinamik vaziyatlarga o'tishni anglatadi. G'oya 2: Gaplar — bu faktlarning rasmlaridir. Bu mashhur Ma'no nazariyasi (Picture Theory of Meaning). Vittennshteyn tortishuvlarga kirishadiki, ma'noli gaplar (propozitsiyalar) rasmlar kabi ishlaydi. Ular mumkin bo'lgan holatni ifodalaydi. Qanday qilib? O'zlarining mantiqiy shaklini baham ko'rish orqali. 'Sharq qizil' kabi sodda gapni tasavvur qiling. Bu gap bir aniq ob'ektning (shar) ma'lum bir xususiyatga (qizil bo'lish) ega bo'lgan holatni tasvirlaydi. Gapning tuzilishi tasvirlanayotgan haqiqat tuzilishini aks ettiradi. Agar gap to'g'ri bo'lsa, demak, tasvirlangan holat dunyoda mavjud. Agar noto'g'ri bo'lsa, demak, tasvirlangan holat mavjud emas. G'oya 3: Mening tilimning chegaralari mening dunyomning chegaralaridir. Bu ma'no nazariyasining chuqur natijasidir. Agar til faktlarni tasvirlash orqali ishlasa va tilimiz cheklangan bo'lsa, unda dunyoni tushunishimiz ham shu lingvistik chegaralar bilan cheklangan bo'ladi. Biz dunyo haqida ma'noli ayta oladigan narsalarimizni gaplarimiz tasvirlay oladigan narsalar belgilaydi. Tasvirlab bo'lmaydigan narsalar — axloq, go'zallik yoki hayot ma'nosi kabi abstrakt tushunchalar — faktik, aytib bo'ladigan gaplar doirasidan tashqarida qoladi. Ular ko'rsatilishi mumkin, lekin aytilishi mumkin emas. G'oya 4: Ko'rsatiladigan narsani aytib bo'lmaydi. Bu 'Tractatus'ning eng mashhur va sirli qismidir. Vittennshteyn faktik gaplarda ifodalash mumkin bo'lgan (aytiladigan) va faqat ko'rsatib yoki ishora qilinadigan (ko'rsatiladigan) o'rtasida farqni aniqlaydi. Mantiqiy shakl, axloqiy haqiqatlar, estetik qiymatlar va mistik tajribalar kabi narsalar 'ko'rsatiladigan' toifasiga kiradi. Ular muhim, hatto zaruriy bo'lsa ham, ular faktik til orqali aniq tasvirlashdan qochadi. Ularning haqida gapirishga urinish ko'pincha ma'nosizlikka olib keladi. G'oya 5: Falsafaning maqsadi gaplarni aniqlashtirish va ma'nosizlikni fosh qilishdir. Vittennshteyn falsafaning an'anaviy maqsadi — haqiqatning yakuniy haqiqatlarini kashf qilish — noto'g'ri deb hisoblaydi. Buning o'rniga, u falsafaning haqiqiy vazifasi bizning gaplarimizni aniqlashtirish va biz qachon ma'nosiz gapirayotganimizni fosh qilish taklif qiladi. Tilning mantiqiy
3-bo'lim: Asosiy Tushunchalar - G'oyalarni Ochish
'Tractatus'ni ishga tushiradigan ba'zi asosiy tushunchalarga chuqurroq kirib ko'raylik. Bular shunchaki abstrakt g'oyalar emas; ular Vittennshteynning butun dalilining dvigateli hisoblanadi.
Tushuncha 1: Gaplar va Haqiqatning Tuzilishi
Vittennshteyn til va haqiqat qanday tuzilganligini batafsil ko'rib chiqadi. U ikkalasi ham mantiqiy shaklga ega, deb ta'kidlaydi. Gap (ma'noli gap) belgilar (so'zlar)dan tashkil topadi. Bu belgilar ob'ektlarga nisbatan ma'noga ega. Lekin bu faqat alohida so'zlar haqida emas; bu ularning qanday biriktirilgani haqida. Gapdagi belgilarning joylashuvi ular ifodalayotgan mumkin bo'lgan holatdagi ob'ektlarning joylashuvini aks ettiradi. Buni quyidagicha tasavvur qiling: Xarita — bu hududning rasmi. Xaritada elementlar (chiziqlar, belgilar) ma'lum bir tarzda joylashtirilgan. Hududda ham elementlar (yo'llar, shaharlar) ma'lum bir tarzda joylashgan. Xarita yaxshi rasm bo'lishi uchun, xaritadagi elementlar o'rtasidagi munosabatlar hududdagi elementlar o'rtasidagi munosabatlarga mos kelishi kerak. Xuddi shunday, gap ma'noli bo'lishi uchun, belgilar o'rtasidagi mantiqiy munosabatlar ularning ifodalayotgan ob'ektlar orasidagi mantiqiy munosabatlarga mos kelishi kerak. Bu mantiqiy shaklga urg'u berish muhim. Bu tilni haqiqat bilan bog'lash imkonini beradigan umumiy tuzilishdir. Agar ikkita turli gap bir xil mantiqiy shaklga ega bo'lsa, ular turli holatlarni tasvirlashi mumkin, lekin mantiqan bir xil tarzda ishlaydi. Mana shu tarzda Vittennshteyn ma'no nazariyasini quradi — hammasi shu tuzilmaviy moslik haqida.
