Qisqacha mazmun parchasi
"Umumiy Nazariya": Keynes Gapi bilan Do'stona Suhbat
Assalomu alaykum! Demak, Jon Meynard Keynsning mashhur "Ish bilan ta'minlash, foiz va pulning umumiy nazariyasi" kitobiga ko'zingiz tushibdi-da, yoki shunchaki qiziqib qoldingiz. Ajoyib tanlov! Bu kitob biroz og'ir vaznli, iqtisodiy fikrlashimizni, ayniqsa, O'zbekiston iqtisodiyotining og'ir davrlarini boshidan kechirgan paytda, tubdan o'zgartirib yuborgan asarlardan biri. Quruq, darsliklardagi tushuntirishlarni bir chetga surib turing-u, keling, xuddi qahva ichib o'tirgandek, Keynes aslida nima demoqchi bo'lganini suhbatlashib ko'raylik. Buni shunday tasavvur qiling: Keynsdan oldin ko'pchilik iqtisodchilar iqtisodiyotni xuddi o'zini o'zi tuzatadigan mashinadek qabul qilishardi. Agar nimadir noto'g'ri ketsa, masalan, ko'p odamlar ishsiz qolsa, bozor asta-sekin o'zini o'zi tartibga soladi, deb ishonishardi. G'oya shundaki, narxlar va ish haqi tabiiy ravishda o'zgarib, voila, hamma yana ish topadi. Zo'r tuyuladi, shunaqa-a? Lekin keyin Buyuk Depressiya yuz berdi va vaziyat shunday bo'ldiki: "Ey, quloq solinglar! Kimdir biror narsani tuzatyaptimi?". Millionlab odamlar yillab ishsiz qoldi va eski iqtisodiy nazariyalar hech qanday yechim topa olmadi. Keyns kirib keldi va shunchaki dedi: "Bir daqiqa, do'stlar. Ishlar har doim ham bunday bo'lavermaydi. Ba'zan iqtisodiyotlar tiqilib qolishi mumkin." Uning asosiy g'oyasi shu 'o'zini o'zi tuzatish' g'oyasiga qarshi chiqish edi. Uning ta'kidlashicha, muayyan vaziyatlarda, ayniqsa, odamlar kelajakdan juda xavotirda bo'lgan paytda (va 1930-yillarda kim ham xavotirda bo'lmagan?), iqtisodiyot yuqori ishsizlik va past faollik bilan bir davrga "tiqilib qolishi" mumkin va bu vaziyat o'z-o'zidan tuzalib ketmasligi mumkin. U ideal, uzoq muddatli bozorlardan ko'ra, odamlar va bizneslarning qanday harakat qilishining aniq, bashoratsiz haqiqatiga e'tiborni qaratgan tushunchalarni kiritdi. Xo'sh, bu kitobning asosiy g'oyalari nimalardan iborat? 1. Iqtisodiyot Tiqilib Qolishi (va Tiqilib Qolishi) Mumkin: Bu eng muhim nuqta. Keynesning aytishicha, ba'zan tovar va xizmatlarga bo'lgan talab hamma band bo'lishi uchun yetarli bo'lmaydi va bu holat shu tarzda davom etishi mumkin. Bu shunchaki vaqtinchalik holat emas. 2. 'Hayvon Ruhiyatining' Muhimligi: Sof mantiq va ma'lumotlardan bir soniya chekinib turing. Keynes inson psixologiyasi – ishonch, qo'rquv, optimizm, pessimizm – iqtisodiy qarorlarga, ayniqsa, investitsiya kabi katta qarorlarga katta ta'sir ko'rsatishini ta'kidladi. 3. Pul Faqat Narsa Sotib Olish Uchundir emas: Biz pulni tovar va xizmatlarni olish uchun vosita sifatida tushunamiz. Keynes odamlar pulni o'zi uchun ham (likvidlikni afzal ko'rish) saqlashining sabablarini chuqur o'rgangan, chunki bu noaniqlik yoki kelajakdagi moslashuvchanlik istagi bilan bog'liq. 4. Hukumatning Rol bor: Iqtisodiyot o'z-o'zini tuzatib olmasligi mumkinligi sababli, Keynes hukumatlar, ayniqsa, qiyin paytlarda, iqtisodiyotni harakatga keltirish uchun talabni rag'batlantirishda ishtirok etishi va ba'zan hatto bunga majbur bo'lishi kerak,
1-Bob: Eski Tartib vs. Keynesning Yangi G'oyalari
Keynes klassik iqtisodiy qarashni, ya'ni bozorlar ajoyib va o'zini o'zi tartibga soluvchi degan qarashni bayon qilishdan boshlaydi. Buni mukammal muvozanatlangan taroziga o'xshatish mumkin. Agar bir tomoniga ko'p og'irlik tushsa (ishsizlik), tarozining o'zi muvozanatni topadi. Klassik iqtisodchilarning fikricha, agar ish haqi yetarlicha moslashuvchan bo'lsa, ish topishni istagan har bir kishi uni topa oladi. Ishsizlikning yagona sababi, agar ular belgilangan ish haqiga ishlashdan bosh tortsalar, deb hisoblashardi. Bu biroz shafqatsiz tuyuladi, shunaqa-a? Keynes ham shunday deb o'ylagan. U buni 'klassik nazariya' deb atadi. Bu hammasi talab va taklif, mukammal raqobat va agar ish haqini pasaytirsa, bizneslar ko'proq odam ishga olishadi, chunki ish kuchi arzonroq bo'ladi, degan g'oyalar haqida. Oddiy, shunaqa-a? Yaxshi, Keynes atrofga qarab: "Ha, lekin haqiqiy dunyoda, ayniqsa, katta turg'unlik paytida bunday bo'lmayapti", dedi. Uning ta'kidlashicha, 'belgilangan ish haqi' bizneslar uchun ko'proq odamni ishga olishga imkon beradigan darajada yuqori bo'lishi mumkin, hatto odamlar ishga muhtoj bo'lsalar ham. Va umumiy ish haqini pasaytirish, barchaning xarid qilish imkoniyatini kamaytirib, yanada kamroq talabga olib kelib, vaziyatni yanada yomonlashtirishi mumkin. Bu biroz qiynalishli holat.
2-Bob: Asosiy Muammo: Yetarli Xarajat Yo'q!
Bu yerda Keynes haqiqatan ham kuchga kiradi. Uning fikricha, asosiy muammo yetarli jamoaviy talabning yo'qligi. Bu shunchaki barcha ishlab chiqarilishi mumkin bo'lgan narsalarni sotib olish uchun odamlar va bizneslar yetarli pul sarflamayotganini anglatuvchi murakkab ibora. Agar hamma ishlasa. Bir novvoyxonani tasavvur qiling. Agar novvoy 100 ta non pishirsa, lekin odamlar faqat 50 ta non sotib olishga yetarli pulga ega bo'lsa, novvoy kamroq non pishirishni to'xtatadi. U hatto yordamchisini ham ishdan bo'shatishi mumkin. Endi, agar bu butun iqtisodiyot bo'ylab yuz bersa – mashinalar, kiyim-kechaklar, xizmatlar, hamma narsada – siz keng tarqalgan ishsizlikka duch kelasiz. Bu odamlar ishni xohlamayotgani emas; bu bizneslar ularni ishga olishni oqlash uchun yetarli talabni ko'rmayotganidir. Keynesning ta'kidlashicha, bu shunchaki vaqtinchalik narsa emas. Agar kelajakdan qo'rqib, hamma pulini tejab qolsa (agar ishingizni yo'qotishdan qo'rqayotgan bo'lsangiz, bu mutlaqo mantiqiy), bu tejashning o'zi xarajatlarni kamaytiradi, bu esa ishlab chiqarishni kamaytiradi, bu esa ko'proq ish joylarining yo'qolishiga olib keladi. Bu pastga qarab spirali.
3-Bob: Nega Tejamkorlik Ba'zan Yomon? (Ba'zan!)
Bu g'alati tuyulishi mumkin, lekin Keynes "tejamkorlikning paradoksi" haqida gapirgan. Odatda bizga tejash yaxshi deb o'rgatishadi. Va bu shaxs uchun haqiqatan ham shunday! Lekin agar hamma bir vaqtning o'zida ko'proq tejashga qaror qilsa, ayniqsa turg'unlik paytida, bu haqiqatan ham iqtisodiyotga zarar yetkazishi mumkin. Nima uchun? Chunki pulni tejash uni sarflamaslikni anglatadi. Agar hamma ko'proq tejasa, umumiy xarajatlar (jamoaviy talab) pasayadi. Bizneslar bu talabning pasayishini ko'rib, ishlab chiqarish va ish joylarini qisqartiradi. Shunday qilib, tejash shaxsiy foyda keltirishi mumkin bo'lsa-da, tejashga umumiy intilish hamma uchun iqtisodiy jihatdan yomon bo'lishi mumkin. O'ylab ko'ring: Agar siz pulni tejab qolsangiz, u shunchaki turadi. Agar siz pulni sarflasangiz, u do'kondorga boradi, u o'z xodimlarini ish haqi bilan ta'minlaydi, ular esa pul sarflaydi va hokazo. Bu xarajatlar aylanib, iqtisodiyot g'ildiraklarini aylantirib turadi. Agar hamma shunchaki tejasa, bu aylanish to'xtaydi.
4-Bob: Investitsiyaning Rolli – Bu Shunchaki Foiz Orqali emas!
Bu Keynes inqilobining katta qismi. Undan oldin iqtisodchilar bizneslar tomonidan investitsiyani boshqaradigan asosiy omil foiz stavkasi deb o'ylashardi. Agar foiz stavkalari past bo'lsa, qarz olish arzon, shuning uchun bizneslar ko'proq investitsiya qilishadi. Agar stavklar yuqori bo'lsa, ular kamroq investitsiya qilishadi. Keynes foiz stavkalari muhimligini tan olgan, lekin u ularni yagona, hatto eng muhim omil emasligini ta'kidlagan. U 'hayvon ruhiyati' g'oyasini kiritdi. Bu biznes rahbarlariga ta'sir ko'rsatadigan optimizm va pessimizm to'lqinlarini bildiradi. Biznes egalari kelajakdan ishonch hosil qilsalar, foiz stavkalari biroz yuqori yoki past bo'lishidan qat'i nazar, yangi fabrikalar, uskunalar yoki loyihalarga investitsiya qilish ehtimoli ko'proq. Aksincha, agar ular kayfiyatlari past va nima bo'lishidan xavotirda bo'lsalar (urush, siyosiy inqiroz yoki shunchaki umumiy iqtisodiy beqarorlik kabi), hatto qarz olish juda arzon bo'lsa ham, ular investitsiyani to'xtatib qo'yishlari mumkin. Shunday qilib, investitsiya qarorlari quyidagilarning aralashmasi bilan boshqariladi: Kutilayotgan kelajakdagi foydalar: Biznes egalari qanday foyda ko'rishni o'ylashadi? Noaniqlik: Bu taxminlarga qanchalik ishonch hosil qilishadi? Foiz stavkalari: Qarz olishning narxi. Keynes ta'kidlaganidek, bu noaniqlik va psixologik omillarga tayanish investitsiyani juda beqaror qilishi mumkin. U shunchaki kayfiyat va kutishlar asosida keskin o'zgarishi mumkin, bu esa butun iqtisodiyotni yanada beqaror qiladi.
5-Bob: Pul, Likvidlik va Kutishlar
Keynes odamlar nima uchun pul saqlashini ham o'rgangan. Biz ko'pincha pulni shunchaki almashinuv vositasi – narsa sotib olish uchun ishlatadigan narsa sifatida tushunamiz. Lekin Keynes odamlar boshqa sabablar bilan ham pul saqlashini ta'kidlagan: 1. Operatsiyalar Motivi: Kundalik xaridlar uchun naqd pul kerak, albatta. 2. Ehtiyotkorlik Motivi: Kutilmagan xarajatlar yoki favqulodda vaziyatlar uchun qo'shimcha naqd pulni zaxirada saqlaysiz. Bu noaniqlikning haqiqatan ham kuchayadigan joyi. Vaziyat qanchalik noaniq bo'lsa, odamlar "shunchaki taqdir uchun" shunchalik ko'p naqd pul saqlashni xohlashadi. 3. Spekulyativ Motiv: Bu qiziqarli joy. Agar odamlar kelajakda foiz stavkalari ko'tarilishini kutishsa, ular naqd pulni ushlab turishlari mumkin. Nima uchun? Chunki agar foiz stavkalari ko'tarilsa, mavjud obligatsiyalarning narxi (ular belgilangan foiz to'laydi) pasayadi. Shunday qilib, hozir naqd pulni ushlab turib, ular stavkalar ko'tarilishini kutishlari va keyinroq obligatsiyalarni arzonroq sotib olishlari yoki agar stavklar ko'tarilsa, obligatsiyalar bo'yicha potentsial yo'qotishdan qochishlari mumkin. Bu tushuncha 'likvidlikni afzal ko'rish' deb ataladi. Bu shuni anglatadiki, odamlar umuman olganda o'z aktivlarini likvid shaklda (naqd pul) egalik qilishni, kamroq likvid investitsiyalar (obligatsiyalar yoki fabrikalar kabi) bilan bog'lab qo'yishdan afzal ko'rishadi, ayniqsa kelajak noaniq ko'ringanda yoki spekulyatsiya qilish orqali tez pul topish imkoniyatlarini ko'rganda. Likvidlikka bo'lgan bu afzal ko'rish katta oqibatlarga olib kelishi mumkin. Agar hamma naqd pulni ushlab turishni istasa, investitsiya uchun kamroq pul qoladi, bu esa, ko'rganimizdek, jamoaviy talabning pasayishiga va ishsizlikka olib kelishi mumkin.
