Qisqacha mazmun parchasi
Genrix Shliman: Afsonalarni Qazib Chiqqan Odam
Assalomu alaykum! Genrix Shliman degan nomni eshitganmisiz? Balki Indiana Jonsdek mashhur emasdir (garchi Indy undan ilhomlangan bo'lsa ham!), lekin bu odam arxeologiya olamida, ayniqsa qadimgi Yunoniston sohasida haqiqiy yulduz bo'lgan. Uni haqiqiy xazinani topgan kashfiyotchi deb tasavvur qiling. U nemis tadbirkori edi, ha, lekin undan muhimi, u shunday degan: "Bilasizmi, Homer bularning hammasini xayolidan o'tkazmagan". Va keyin, u Troy va bir qancha juda muhim Mikena joylarini qazib, buni isbotlagan. Bu shunchaki quruq tarix darsi emas; bu deyarli jinnivor ishtiyoq, tinimsiz energiya va qadimgi yunon dostonlari haqiqiy tarixiy asarlar, shunchaki afsonalar emasligiga chuqur ishonch bilan yashagan odamning hikoyasi. Uning hayoti sarguzashtlar, munozaralar va qadimgi dunyoga bo'lgan qarashimizni abadiy o'zgartirib yuborgan jiddiy kashfiyotlarga to'la. Bu haqiqatan ham ajoyib sayohat!
Hayotining Boshlanishi: Bolalik va Dastlabki Intilishlar
Xo'sh, bu obsessiya qayerdan paydo bo'lgan? Genrix 1822-yilda Germaniyaning kichik bir shahrida tug'ilgan. Otasi ruhoniy bo'lgan va hayot unchalik hashamatli bo'lmagan. Aslida, juda qiyin kechgan. Lekin yosh Genrix hikoyalar bilan oziqlangan tasavvurga boy bola edi. Afsonaga ko'ra, u hali bola bo'lganida, otasi unga dunyo tarixi kitobini bergan. Va u yerda yonayotgan Troy shahrining rasmini ko'rgan. O'sha rasm, Homerning hikoyalari bilan birgalikda, uning yodida qolgan. U shunday degan ekan: "Men bir kun kelib Troy shahrini kashf etaman va qahramonlar o'tgan darvozalarni topaman". Bu bir bola uchun juda katta va'da, to'g'rimi? Ayniqsa, kumush qoshiq bilan tug'ilmagan bola uchun. Uning oilasida qimmatbaho universitetga borish uchun puli yo'q edi. U maktabni erta tashlab, turli-tuman ishlarda ishlashga majbur bo'lgan. Bir paytlar u oziq-ovqat do'konida shogird bo'lgan. Tasavvur qiling-a! Kelajakdagi Troy kashfiyotchisi, un va shakarni tortib turgan. Lekin o'shanda ham u qat'iyatli odam edi. U o'zini o'zi tillarga o'rgatgan – juda ko'p tillarga. Ingliz, fransuz, golland, ispan, portugal, italyan, rus... nomi bor, u sinab ko'rgan bo'lsa kerak. Bu shunchaki xobbi emas edi; bu uning tasavvuridagi kelajak uchun o'zini tayyorlash edi.
Savdogar Shahzodaning O'rni: Biznes Zakovat va Global Sarguzashtlar
Shlimanning katta imkoniyati Amsterdamga qilgan safarida yuz berdi. U savdo kompaniyasida ishga joylashdi va u yaxshi edi. Haqiqatan ham yaxshi edi. U biznesga moyil, raqamlarga nisbatan o'tkir aql va ajoyib mehnatsevarlikka ega edi. U xalqaro savdoning ichki va tashqi tomonlarini o'rgangan va ko'p o'tmay, o'z yo'lini topgan. Uning haqiqiy muvaffaqiyat hikoyasi Rossiyaga, keyin esa Oltin Tog'lar Gorodokida Kaliforniyaga borganida boshlangan. U savdoda, ayniqsa Kaliforniya Oltin Tog'lar Gorodokida konchilar uchun tovarlar yetkazib berishda katta boylik orttirgan. U aqlli edi, hisoblangan xavflarni qabul qilgan va mehnatdan qo'rqmagan. U juda boy, haqiqiy o'zini o'zi yaratgan odamga aylangan. Ammo gap shundaki: bu vaqt davomida Troy orzusi hech yo'qolmagan. U o'z imperiyasini qurib, boylik orttirib, ko'pchilik orzu qiladigan hayotni kechirayotgan bo'lsa ham, o'sha bolalikdagi va'da hali ham yorqin yonardi. U shunchaki boy tadbirkor bo'lishdan mamnun emas edi. U ko'proq narsa, afsonaviy bir narsa qilishni xohlardi. U o'z boyligini shunchaki shaxsiy mulk emas, balki vosita, maqsadga erishish yo'li deb bildi – o'sha maqsad uning ishonch bilan yashagan qadimgi joylarni qazish edi. Oxir-oqibat u rus ayoli Yekaterina Lishina bilan turmush qurdi va ularning farzandlari bo'ldi, lekin uning qalbi boshqa joyda edi. Uning nikohi unchalik baxtli bo'lmadi va arxeologiyaga bo'lgan obsesiyasi hamma narsani soya qilib tashlagan ko'rinadi. Keyinchalik u ajrashdi va boshqa turmushga chiqdi, bu safar yosh yunon ayoli Sofiya Engastromenosga, u arxeologik faoliyatida uning hamkori bo'ldi. Hayotiy o'zgarish haqida gapiraylik!
Obsessiya Kuchaymoqda: Homerni Tarix Sifatida Ko'rish
Shlimanning butun arxeologik faoliyatini boshqargan asosiy ishonchi shundan iborat ediki, Homerning "Iliada" va "Odisseya" dostonlari shunchaki xayoliy hikoyalar emas, balki aniq tarixiy asarlar edi. Bu 19-asrning o'rtalarida radikal g'oya edi. Ko'pchilik olimlar va ziyolilar Homer asarlarini go'zal she'riyat, allegoriya yoki ehtimol uzoq, buzilgan xotiralarga asoslangan deb hisoblashardi, lekin aniq haqiqiy joylar va voqealar tasviri emas. Ular Troy afsona, adabiy vosita deb ishonishardi. Ammo Shliman? U qat'iyan qarshi edi. U Homerni tarixchi sifatida o'rgangan, geografik tasvirlarni, joy nomlarini, jang tafsilotlarini tahlil qilgan. U dostonlarda haqiqiy shahar tasvirlangan bo'lsa, jismoniy dalillar bo'lishi kerak deb ishonardi. U afsonaviy Troy shahri, Troy urushi joyi, afsona emas, balki kashf etilishini kutayotgan haqiqiy joyligiga ishongan. U, shuningdek, Homer tasvirlagan qahramonlik davri, o'zining kuchli shohlari va ulug'vor saroylari bilan, moddiy haqiqat deb ishonardi. Bu shunchaki o'tkinchi havass emas edi; bu hamma narsani qamrab olgan ishtiyoq edi. U qadimgi yunon tilini o'rganish, klassik matnlarni o'rganish va o'z ekspeditsiyalarini rejalashtirish uchun yillarini bag'ishlagan. U o'zini detektiv sifatida ko'rgan, Homer so'zlarini asosiy ko'rsatma sifatida ishlatgan. U o'z boyligini, obro'sini va hayotining yillarini shu ishonchga tikishga tayyor edi. Qadimgi she'riyatning haqiqiy haqiqatiga bo'lgan bu so'nmas ishonchi uni ajratib turdi va oxir-oqibat uni mashhur qilgan joylarga olib bordi.
Qazish Ishlari Boshlanadi: Troy - Birinchi Buyuk Kashfiyot
Shlimanning birinchi yirik arxeologik maqsadi Troy deb hisoblangan joy edi. Homer geografiyasi va klassik hisoblariga oid talqiniga asoslanib, u shimoli-g'arbiy Turkiyadagi Xissarlik deb nomlangan tepalikka e'tibor qaratdi. Bu joyni undan oldin ham boshqalar taklif qilgan edi, lekin Shliman haqiqatan ham qazishga qodir va qat'iyatli odam edi. 1870-yilda u Xissarlikda qazish ishlarini boshladi. Endi tushunish muhimki, Shliman zamonaviy standartlar bo'yicha tayyorlangan arxeolog emas edi. Arxeologiya hali shakllana boshlagan fan edi. Uning usullari, rostini aytsak, juda qo'pol edi. U nozik stratigrafiya yoki har bir artefaktning to'g'ri qatlamdagi joyini ehtiyotkorlik bilan hujjatlashtirishdan manfaatdor emas edi. Uning maqsadi xazina topish, Homer tasvirlagan Troy shahrini topish edi va u ko'pincha bu yo'lda tarix qatlamlarini qazishga tayyor edi. U ko'plab ishchilarni yollagan va kuchli asboblardan foydalangan, ba'zan qadimiy xarobalar orqali chuqur xandaqlar qazigan. Uning usullarining vayronkorligiga qaramay, u juda qat'iyatli edi. Va keyin, 1873-yilda, u dunyoni hayajonga solgan kashfiyotni amalga oshirdi. U saroy xarobalariga ko'milgan katta miqdordagi oltin buyumlarni - zargarlik buyumlari, diademalar, qurollar, idishlarni topdi. U shunday degan edi: "Men Agamemnonning yuzini ko'rdim!" (garchi bu keyinchalik Mikena shahrida topilgan bo'lsa ham, hayajon shunga o'xshash edi). U bu xazinani Troyning afsonaviy shohi sharafiga "Priamning xazinasi" deb nomlagan. Bu kashfiyot, uning ishonchiga ko'ra, u qidirayotgan isbot edi: Homer shohlarining xazinasi, Troy shahri. Katta hayajon bo'ldi, lekin shubha ham bo'ldi. Ko'pchilik olimlar bu buyumlarning Homer tasvirlagan Troy urushi davridan ancha qadimgi ekanligini, Shliman Homer davridagi Troyning avvalgi, undan oldingi turar-joyini topganini ta'kidladilar. Ular uning qazish usullarini ham tanqid qilishdi. Shunga qaramay, kashfiyot jamoatchilik tasavvurini zabt etdi. Shliman xalqaro shuhrat qozondi. Uning ko'pchilik nazarida afsonaviy Troy shahrini hayotga qaytargan edi.
Dunyoqarashni Kengaytirish: Mikena va Bronza Davri Qahramonlari
Shliman Troydan keyin to'xtamadi. Uning muvaffaqiyati, munozaralarga qaramay, uning ambitsiyalarini yanada kuchaytirdi. U Yunoniston materikiga, xususan, afsonada qahramonlik davrida kuch markazlari sifatida tilga olingan joylarga e'tibor qaratdi. Uning keyingi asosiy maqsadi afsonaga boy, Agamemnon, Troy urushida yunon kuchlarining rahbari yashagan joy - Mikena bo'ldi. Mikena allaqachon muhim qadimiy joy sifatida tanilgan edi, ulkan qal'a va mashhur Arslon darvozasi bilan. Lekin Shliman yer ostida afsonaviy Mikena shohlari qabrlari va saroylari borligiga ishongan. 1876-yilda u qal'a devorlari ichida qazish ishlarini boshladi, ilgari topilgan qabrlarning atrofidagi hududga e'tibor qaratdi. Bu safar uning topilmalari yanada ta'sirchanroq va ehtimolki, u tasavvur qilgan qahramonlik davri bilan yanada aniqroq bog'langan. U ko'plab oltin buyumlarni o'z ichiga olgan bir qator shaxrli qabrlarni topdi. Oltin niqoblar, murakkab zargarlik buyumlari, oltin dastali qilichlar, kosalar va boshqa qimmatbaho buyumlar bor edi. Eng mashhur topilmalardan biri qattiq oltin niqob bo'lib, Shliman o'ziga xos dramatik uslubida, uni Agamemnonning o'zining o'lim niqobi deb atagan. Zamonaviy arxeologiya bu qabrlarni Troy urushi ehtimoliy vaqtidan oldingi davrga mansub deb hisoblasa ham, topilmalarning ulkan boyligi va murakkabligi Yunonistonda kuchli, boy va ilg'or Bronza davri sivilizatsiyasining shubhasiz dalilini taqdim etdi. Shliman boshqa muhim joylarda ham, jumladan, Homer tomonidan tilga olingan boshqa bir qal'a - Tirins va Orxomenosda ham qazishmalar olib borgan. Tirinsda u ta'sirchan mudofaa inshootlari va katta saroy qoldiqlarini topdi, bu yana bir bor kuchli Mikena qirolligining mavjudligini tasdiqladi. Mikena va Tirinsdagi ishlari juda muhim edi. U Yunoniston materikining Bronza davri sivilizatsiyasi avval o'ylanganidan ancha ilg'or va hashamatli ekanligini ko'rsatdi. U Homer tasvirlagan dunyo uchun moddiy asos yaratdi, hatto aniq vaqtlar va identifikatsiyalar bahsli bo'lsa ham. U ilgari faqat she'riyat va afsonalarda mavjud bo'lgan madaniyatning moddiy qoldiqlarini kashf etayotgan edi.
