Qisqacha mazmun parchasi
Kirish: Hammani Qiynayotgan Savol
Assalomu alaykum, aziz doʻstlar! Bugun biz siz bilan bir haqiqatdan ham qiziqarli, lekin koʻpchilikka biroz tushunarsiz tuyiladigan mavzu haqida suhbatlashamiz. Bu narsa shunchalik muhimki, u olamimizdagi hamma narsani – mayda molekulalarning toʻqnashuvidan tortib, ulkan boʻronlargacha boshqaradi. Hatto olamning boshlanishidan tortib, oxirigacha boʻlgan rivojlanishini ham, vaqtning qaysi yoʻnalishda oʻtishini va bizning oʻzimizning mavjudligimiz sababini ham shu narsa belgilaydi, deb aytsam, hayron boʻlmaysizmi? Ha, gap aynan shu entropiya degan tushuncha haqida ketyapti. Koʻpchilik bu haqida eshitgan, lekin uning mohiyatini chuqur anglamaydi. Oddiy misol keltiraylik: Yer Quyoshdan nimalarni oladi? Birinchi oʻrinda yorugʻlik va issiqlikni oʻylaymiz, toʻgʻrimi? D vitamini, quyosh energiyasi... Xoʻsh, undan chuqurroqqa nazar tashlasak-chi? Yer Quyoshdan olgan energiyasining qanchasini kosmosga qayta chiqaradi? Bu yerda har xil javoblar paydo boʻlishi mumkin: kamroq, ancha kamroq, balki 70%? Yoki biz energiyani isteʼmol qilayotganimiz uchun qandaydir foizdir? Lekin energiya hech qayerga yoʻqolmaydi-ku, shunchaki bir shakldan ikkinchisiga oʻtadi, toʻgʻrimi? Demak, nazariy jihatdan Yer olgan energiyasining hammasini chiqarib yuborishi kerak, aks holda u allaqachon muzlab qolgan yoki kuyib kul boʻlgan boʻlardi. Mana shu – eng katta sir. Biz Quyoshdan energiya olamiz, lekin bu energiya shunchaki qaytib ketmaydigan, balki bizga taʼsir koʻrsatadigan biror narsa olib kelayotgandek tuyuladi. Va mana shu nuqtada ikki asr avval paydo boʻlgan ilm-fan aralashadi.
Tarixiy Ildizlar: Sadi Karno va Uning Ideal Mashinasi
Tasavvur qiling: 1813-yil, qish, Fransiya. Mamlakatni Avstriya, Prussiya va Rossiya qoʻshinlari bosib olgan. Shu paytda, Napoleonning generallaridan biri oʻgʻli, 17 yoshli Sadi Karno imperatorga frontga yuborishni soʻrab maktub yozadi. Ammo Napoleon urush bilan band boʻlib, javob bermaydi. Bir necha oydan keyin Karno frontga boradi – Parijga hujum boʻlayotgan edi va u talabalar bilan birgalikda bir qalʼani himoya qilishga urinadi. Afsuski, ular uddasidan chiqa olmadi, Parij quladi. Karno umidsizlikka tushadi. Yetti yil oʻtgach, u otasining yoniga, Napoleon qulagandan keyin Prussiyaga qochib ketgan otasining yoniga boradi. Karnoning otasi nafaqat general, balki fizik ham edi va mexanik tizimlarda energiyaning samarali uzatilishi haqida maqola yozgan edi. Ota va oʻgʻil oʻsha davrning eng katta kashfiyoti – bugʻ mashinalari haqida koʻp suhbatlashishadi. Ular allaqachon kemalarni harakatga keltirayotgan, shaxtalardan suv haydayotgan, portlar qurayotgan edi. Sanoat va harbiy kuchlar kelajagi yaxshiroq bugʻ mashinalariga bogʻliq ekanligi aniq edi. Ammo Fransiya bu borada Britaniyadan orqada qolayotgan edi. Sadi Karno buning sababini aniqlashga ahd qiladi. Oʻsha paytda hatto eng ilgʻor bugʻ mashinalari ham termik energiyaning atigi 3%ini foydali ishga aylantirardi, xolos. Agar u bu koʻrsatkichni yaxshilay olganida, Fransiyaga katta ustunlik taqdim etar edi. U uch yil davomida issiqlik mashinalarini oʻrganishga bagʻishlaydi. Va mana, uning asosiy gʻoyalaridan biri – ideal issiqlik mashinasi qanday ishlashi kerak, yaʼni ishqalanish va atrof-muhitga energiya yoʻqotmasdan. Tasavvur qiling, ikkita katta metall tayoqcha bor: biri issiq, biri sovuq. Ular orasida porshenli kamera turibdi, ichida havo bor. Issiqlik faqat pastki qism orqali kirishi yoki chiqishi mumkin. Dastlab, issiq tayoqcha kameraning pastki qismiga tegadi. Ichidagi havo qiziydi, kengayadi, porshenni yuqoriga itaradi – va bu volan (maховик)ni aylantiradi. Keyin issiq tayoqcha olib tashlanadi. Havo kengayishda davom etadi, lekin endi issiqlik berilmasdan, u sovuq tayoqchaning haroratigacha soviydi. Endi sovuq tayoqcha yaqinlashtiriladi. Aylangan volan porshenni pastga itaradi, havoni siqadi. Bunda issiqlik havodan sovuq tayoqchaga oʻtadi. Sovuq tayoqcha olib tashlanadi, volan havoni yanada siqadi, uning harorati yana koʻtariladi, toki u issiq tayoqchaning haroratidan bir oz past boʻlguncha. Va sikl takrorlanadi. Oddiy tuyuldi, shundaymi? Lekin asosiy jihati shundaki, bu ideal mashina va u toʻliq teskariluvchan (обратима)! Agar uni teskari tomonga ishga tushirsangiz, hech qanday qoʻshimcha energiya sarflamasdan hamma narsa oʻz holiga qaytadi. Yaʼni, ideal holda, hech narsa oʻzgarmaydi. Lekin samaradorlik qanday boʻladi? 100% deb oʻylash mumkin, chunki hamma narsa teskariluvchan. Lekin yoʻq. Samaradorlik – bu foydali ish (volan energiyasi)ning berilgan issiqlikka nisbati. Karno shuni tushundiki, issiq tomonda gaz porshenga sovuq tomonga qaraganda kuchliroq bosim oʻtkazadi. Shu sababli, sovuq
Mutlaq Nol va Kelvin Shkalasi
Karnoning gʻoyalari lord Kelvin (Uilyam Tomson)ga yetib boradi. U oʻzining ideal mashinasi mutlaq harorat shkalasi yaratishning kaliti ekanligini tushunadi. Tasavvur qiling, biz gazni shunchalik kengayishiga yoʻl qoʻyamizki, uning zarralari deyarli harakatdan toʻxtaydi – mana shu mutlaq nol (absolute zero) gʻoyasi. Bunday haroratda gaz bosim hosil qilmaydi va uni siqish ish talab qilmaydi, demak, issiqlik yoʻqotilishi ham boʻlmaydi. Ushbu mutlaq shkaladan (Kelvin shkalasi) foydalanib, samaradorlikni quyidagicha ifodalash mumkin: Samaradorlik = 1 - (Sovuq jism harorati / Issiq jism harorati). Bu nimani anglatadi? Bu shuni anglatadiki, 100% samaradorlik faqat cheksiz issiq manba yoki sovuq uchida mutlaq nol haroratda erishiladi – bu esa mumkin emas. Yaʼni, hatto ideal mashina ham 100% samarali boʻla olmaydi. Bir qismi energiyani har doim sovuq rezervuarga chiqarib yuborilishi kerak. Bu yoʻqotish emas, balki sikl uchun zaruriyatdir.
Energiya Sarflanishi va Entropiyaning Tugʻilishi
Realdagi Karno mashinalarida vaziyat ancha yomon. Ishqalanish, atmosferaga issiqlik yoʻqotilishi, nomukammal issiqlik almashinuvi – bularning hammasi samaradorlikni pasaytiradi. Agar ideal mashina nazariy jihatdan 32% berishi mumkin boʻlsa (oʻsha davrdagi haroratlar bilan), haqiqiy mashinalar atigi 3% bergan. Qolgan energiya yoʻqolmagan, u shunchaki sarflangan: silindrni, valni qizdirgan, havoga tarqalgan. Va mana eng muhim joyi: sarflangan energiya kamroq foydali boʻlib qoladi. Uni ish uchun qayta yigʻish ancha qiyinlashadi. Bu jarayon qaytarilmasdir. Karno vafotidan bir necha oʻn yil oʻtgach, nemis fizigi Rudolf Klausius uning ishlarini oʻrganib, energiyaning bunday «sarflanish» darajasini qanday oʻlchashni oʻylaydi. U bu miqdorni entropiya deb ataydi. Barcha energiya issiq tayoqchada toʻplanganida – entropiya past. U atrof devorlarga, havoga tarqalganida – entropiya oʻsadi. Tizimdagi energiya bir xil, lekin uni ish uchun ishlatish qiyinlashadi. 1865-yilda Klausius termodinamikaning ikki qonunini shakllantiradi: 1. Koinot energiyasi doimiy. (Birinchi qonun – energiya yaratilmaydi va yoʻq qilinmaydi). 2. Koinot entropiyasi maksimal darajaga intiladi. (Ikkinchi qonun – energiya vaqt oʻtishi bilan tobora koʻproq sarflanadi). Ikkinchi qonun – bu haqiqiy bomba! U koʻp narsalarni tushuntirib beradi: Nega issiq narsa sovib, sovuq narsa isiydi (energiya bir tekis taqsimlanishga intiladi). Nega gaz butun hajmni egallash uchun kengayadi (molekulalar koʻproq joy egallashga intiladi, bu yanada ehtimoliy holat). Nega abadiy harakatlanuvchi dvigatellar mavjud emas (doimo energiya yoʻqotilishi, uning sarflanishi boʻlgani uchun abadiy ishlaydigan tizimni yaratish mumkin emas). Koʻpincha entropiyani «tartibsizlik darajasi» deb atashadi. Bu mantiqiy: aralashish, tasodifiylik, tartibsizlik – bularning hammasi entropiyaning oʻsishiga olib keladi. Lekin menga shunday tuyuladiki, entropiyani energiya sarflanishiga moyillik deb tushunish yaxshiroqdir.
Nega Energiya Sarflanadi? Vaqtning Oʻqi
Ammo nega umuman energiya sarflanadi? Axir, fizikaning aksariyat qonunlari ham toʻgʻri, ham teskari yoʻnalishda bir xil ishlaydi-ku. Bu aniq vaqtga bogʻliqlik qayerdan paydo boʻladi? Keling, ikkita kichik tayoqcha (yoki blok)ni tasavvur qilaylik – biri issiq, biri sovuq. Har birida 8 ta atom boʻlsin. Va bizda, deylik, 10 ta energiya «paketi» bor, ular atomlar orasida sakrab oʻtishi mumkin. Dastlab, chap tomonda (issiq) 7 ta paket, oʻng tomonda (sovuq) esa 3 ta paket boʻlsin. Bu bizning boshlangʻich holatimiz. Muhimi, har bir blok ichida bu energiya paketlari doimo aralashib, atomdan atomga sakrab, turli konfiguratsiyalarni hosil qiladi. Lekin umumiy paketlar soni (10) oʻzgarmaydi. Endi ularni bir-biriga tegizib qoʻyamiz. Energiya paketlari endi ikkala blok orasida sakrab oʻtishi mumkin. Har bir noyob konfiguratsiya (masalan, chapda 5 paket, oʻngda 5 paket; yoki chapda 9 paket, oʻngda 1 paket) teng ehtimollikka ega. Agar biz biror paytda suratga olsak, birdan chap tomonda 9 ta, oʻng tomonda esa atigi 1 ta paket qolganini koʻrib qolsak! Issiqlik sovuqdan issiqqa oʻtgan! Bu entropiya oʻsishi kerak degan qoidaga zid emasmi? Yoʻq, unday emas. Buyuk fizik Lyudvig Boltsman shuni tushundiki: sovuqdan issiqqa oʻtayotgan issiqlik mumkin emas emas, u shunchaki juda kam ehtimoliy. Ha, energiyaning nisbatan teng taqsimlangan holatlari (masalan, 5 va 5 paket) koʻp. Lekin bir joyda deyarli butun energiya toʻplangan holatlar (9 va 1) ham bor. Agar biz barcha mumkin boʻlgan kombinatsiyalarni hisoblasak, chap blokda koʻproq energiya boʻlgan konfiguratsiyalar, kamroq energiya boʻlganlaridan koʻproq boʻladi. Ammo! Energiya bir tekis taqsimlangan konfiguratsiyalar, bir joyga toʻplanganlardan ancha, ancha koʻp. Nega biz issiqlikning oʻz-oʻzidan sovuqdan issiqqa oʻtayotganini koʻrmaymiz? Barchasi miqyosga bogʻliq. Agar biz 8 ta atom va 10 ta energiya paketini olsak – bu hali mumkin. Lekin haqiqiy metall parchasi haqida tasavvur qiling: u yerda taxminan 10^23 ta atom bor! Energiya konfiguratsiyalarining soni astronomik darajaga yetadi. Butun energiyaning oʻz-oʻzidan bir joyga (masalan, sovuq blokga) toʻplanib qolish ehtimoli shunchalik kichikki, Koinot tarixi davomida bunday hodisa yuz bermaydi. Bu Rubik kubiga oʻxshash. Faqat bitta «yechilgan» holat bor (past entropiya, tartib). Yechilgan holatga yaqin bir nechta holat bor. Ammo kub mutlaq aralashib ketgan holatlari (yuqori entropiya, xaоs) soni tasavvur qilib boʻlmas darajada koʻp. Har qanday tasodifiy burilish kubni ideal holatdan koʻproq ehtimoliy, xaоtik holatga olib boradi. Xuddi shunday energiyada ham: tabiiy harakat – tartiblangan (kam konfiguratsiya, past entropiya) holatdan tartibsiz (koʻp konfiguratsiya, yuqori entropiya) holatga qarab.
Konditsioner va Hayot Paradoksi
Lekin konditsionerlar qanday ishlaydi? Ular xonani sovutadi (uni yanada tartibli qiladi, ichkaridagi entropiyani kamaytiradi), shu bilan birga koʻchani qizdiradi (tashqaridagi entropiyani oshiradi). Bu Ikkinchi Qonun buzilishi emasmi? Yoʻq. Konditsioner – yopiq tizim emas. Xonani sovutish uchun unga energiya (elektr energiyasi) kerak. Bu energiya elektr stantsiyalarida yoqilgʻi (koʻmir, gaz) yoqish orqali ishlab chiqariladi. Yoqilgʻi yoqish jarayonida entropiya juda katta miqdorda ortadi: konsentratsiyalangan kimyoviy energiya atmosferaga tarqaladigan issiqlikka aylanadi. Xoʻsh, elektr stantsiyasida va energiya uzatish jarayonida (simlarning qizishi, ventilyatorlarning ishlashi, konditsioner kompressorining issiqlik chiqarishi) yuz beradigan entropiyaning oʻsishi, sovutilgan xonadagi entropiyaning kamayishidan ancha katta. Koinotning umumiy entropiyasi baribir oʻsmoqda. Va bu boshqa bir paradoksga olib keladi: agar hamma narsa xaоs va tarqalishga intilsa, murakkablik qayerdan paydo boʻladi? Yulduzlar, sayyoralar, galaktikalar, hayot qayerdan paydo boʻladi? Axir bularning hammasi tartib, energiya konsentratsiyasi, past entropiya namunalari-ku.
