Саммари үзіндісі
Кіріспе: Барлығын басқаратын жұмбақ
Сәлеметсіздер ме! Бүгін біз жиі естіп жүрген, бірақ мән-жайын тереңірек түсіне бермейтін бір нәрсе туралы сөйлеспекпіз. Бұл – физикадағы ең маңызды ұғымдардың бірі, тіпті, ойлап қарасаңыз, молекулалардың соқтығысынан бастап, алып дауылдарға дейін, барлығын басқарады екен. Ол тіпті ғаламның басынан басталған дамуын және оның қалай аяқталатынын да анықтайды. Одан да маңыздысы, бұл нәрсе уақыттың бағытын белгілеп, біздің өмір сүруімізге себеп болуы мүмкін. Бұл ұғымның көпшілікке қаншалықты түсініксіз екенін түсіну үшін, қарапайым сұрақ қойып көрейік: Жер Күннен не алады? Алғашқы ойға келетіні – жарық, жылу. Д витамині, күн энергиясы. Ал тереңірек ше? Жер ғарышқа қанша энергияны қайтарып шығарады, қаншасын алатынына қарағанда? Мұнда әртүрлі жауаптар пайда болады: аз, әлдеқайда аз, мүмкін 70%? Ал энергияны тұтынатын болғандықтан, мүлдем басқаша процент болуы мүмкін бе? Бірақ энергия ешқайда кетпейді, тек бір формадан екінші формаға ауысады, солай емес пе? Демек, теория бойынша, Жер алған энергияның мөлшеріндей энергия шығаруы керек, әйтпесе ол бұрыннан-ақ мұзға айналып кеткен немесе қызып тұрған пешке айналып кеткен болар еді. Міне, осы – сол жұмбақ. Біз Күннен энергия аламыз, бірақ біз ерекше бір нәрсе, тек қайтып кетпейтін бір нәрсе алатындаймыз. Міне, осы кезде ғылым, яғни екі ғасыр бұрын осы мәселені зерттей бастаған ғылым, сахнаға шығады.
Бастаулар: Сади Карно және оның Тамаша Машинасы
Елес етіңіз: 1813 жылдың қысы, Франция. Елді Австрия, Пруссия және Ресей әскерлері басып жатыр. Осы уақытта 17 жастағы Сади Карно есімді, Наполеонның генералдарының бірінің ұлы, императорға майданға жіберу туралы өтінішпен хат жазады. Соғыспен әлек болған Наполеон жауап бермейді. Алайда, бірнеше айдан кейін Карно ақыры алдыңғы шепке барады – Париж шабуылға ұшырайды, және онымен бірге студенттер бір бекіністі қорғауға тырысады. Өкінішке орай, олар сәтсіздікке ұшырайды, Париж құлайды. Карно күйзеліске түседі. Жеті жылдан кейін ол Наполеон құлағаннан кейін Пруссияға қашып кеткен әкесіне қонаққа барады. Карноның әкесі тек генерал ғана емес, физик те болған, және механикалық жүйелерде энергияны тиімді беру туралы эссе жазған. Әке мен бала сол кездегі ең үлкен жаңалық – бу машиналары туралы көп әңгімелеседі. Олар кемелерді қозғалтып, шахталардан суды сорып алып, порттар салып жатты. Болашақ өнеркәсіптік және әскери державалардың бу машиналарының жақсаруына байланысты екені анық болды. Ал француз әзірлемелері британдықтардан артта қалып жатты. Сади Карно мәселенің не екенін анықтауға бел буады. Сол кездегі ең үздік бу машиналарының өзі жылу энергиясының тек 3% -ын ғана пайдалы жұмысқа айналдыра алды. Егер ол бұл көрсеткішті жақсарта алса, Францияға үлкен артықшылық туады. Ол үш жыл бойы жылу машиналарына арнап зерттеу жүргізеді. Міне, оның негізгі идеяларының бірі – үйкеліссіз және қоршаған ортаға шығынсыз тамаша жылу машинасы қалай жұмыс істеуі керек. Екі үлкен металл стерженьді елестетіңіз: біреуі ыстық, екіншісі суық. Олардың арасында поршені бар камера, ішінде ауа бар. Жылу тек түбі арқылы келіп немесе кете алады. Алдымен ыстық стержень камера түбіне тиеді. Ішіндегі ауа қызады, кеңейеді, поршенді жоғары қарай итеріп – бұл маховикті айналдырады. Содан кейін ыстық стержень алынып тасталады. Ауа кеңеюін жалғастырады, бірақ енді жылу берілмей, суық стерженьдің температурасына дейін суытады. Енді суық стерженьді жақындатамыз. Айналып тұрған маховик поршенді төмен итеріп, ауаны сығады. Бұл кезде жылу ауадан суық стерженьге өтеді. Суық стержень алынып тасталады, маховик ауаны одан әрі сығып, оның температурасы қайтадан жоғарылайды, ыстық стержень температурасынан аз ғана төмен болғанша. Цикл қайталанады. Қарапайым болып көрінеді, иә? Бірақ ерекшелігі – бұл тамаша машина, және ол толығымен қайтымды! Егер оны кері бағытта іске қоссақ, энергияның қосымша шығынысыз бәрі бастапқы күйіне оралады. Яғни, теорияда ештеңе өзгермейді. Бірақ онда тиімділік қандай? 100% деп ойлауға болады, себебі бәрі қайтымды. Бірақ жоқ. Тиімділік – пайдалы жұмыстың (маховиктің энергиясы) берілген жылуға қатынасы. Карно газдың ыстық жақта поршенге суық жақтағыдан күштірек әсер ететінін түсінді. Сондықтан суық стерженьде жылу болып кететін энергия, оны сығу кезінде қайта алатынымыздан артық. Тиімділікті арттыру үшін, ыстық стерженьдің температурасын көтеру немесе суық стерженьдің температурасын төмендету, немесе екеуін де істеу керек.
Абсолютті Ноль және Кельвин Шкаласы
Карноның идеялары лорд Кельвинге жетті. Ол оның тамаша машинасының абсолютті температура шкаласын жасаудың кілті екенін түсінді. Газдың бөлшектері әрең қозғалатындай етіп кеңейтуге мүмкіндік бергенін елестетіңіз – бұл абсолютті нөлдің идеясы. Мұндай температурада газ қысым көрсетпейді, және оны сығу жұмыс талап етпейді, демек жылу шығыны да болмайды. Осы абсолютті шкаланы (Кельвин шкаласын) қолдана отырып, тиімділікті былай өрнектеуге болады: Тиімділік = 1 - (Суық дененің температурасы / Ыстық дененің температурасы). Бұл нені білдіреді? 100% тиімділік тек шексіз ыстық көзбен немесе суық ұшында абсолютті нөлмен ғана жетеді – бұл мүмкін емес. Яғни, тіпті тамаша машина да 100% тиімді бола алмайды. Жылудың бір бөлігі әрқашан суық резервуарға шығарылуы керек. Бұл жоғалту емес, цикл үшін қажеттілік.
Энергияның Шашырауы және Энтропияның Туылуы
Нақты Карно машиналарында жағдай әлдеқайда нашар. Үйкеліс, атмосфераға жылу шығыны, тамаша емес жылу алмасу – бәрі тиімділікті төмендетеді. Егер тамаша машина теорияда 32% (сол кездегі температуралар бойынша) бере алса, нақты машиналар тек 3% берген. Қалған энергия жоғалмады, ол жай ғана шашырады: цилиндрді, білікті қыздырды, ауаға кетті. Міне, ең маңыздысы: шашыраған энергия пайдалылығын азаяды. Оны жұмыс үшін қайта жинау оңай емес. Бұл процесс қайтымсыз. Карнодан кейінгі ондаған жылдардан кейін неміс физигі Рудольф Клаузиус, оның еңбектерін зерттей отырып, осы энергияның «шашырауының» дәрежесін өлшеудің жолын тапты. Ол бұл шаманы энтропия деп атады. Барлық энергия ыстық стерженьде шоғырланған кезде – энтропия төмен. Ол қоршаған қабырғаларға, ауаға шашыраған кезде – энтропия өседі. Жүйедегі энергия мөлшері сол қалпында, бірақ оны жұмыс үшін пайдалану қиындай түседі. 1865 жылы Клаузиус термодинамиканың екі заңын тұжырымдады: 1. Әлемнің энергиясы тұрақты. (Бірінші заң – энергия жаратылмайды да, жойылмайды да). 2. Әлемнің энтропиясы максимумға ұмтылады. (Екінші заң – энергия уақыт өте келе көбірек шашырайды). Екінші заң – бұл жай ғана бомба! Ол көп нәрсені түсіндіреді: Неге ыстық суытады, ал суық қызады (энергия біркелкі таралуға ұмтылады). Неге газ бүкіл көлемді толтыру үшін кеңейеді (молекулалар көбірек кеңістікті иеленуге ұмтылады, бұл ықтимал жағдай). Неге мәңгі қозғалтқыштар жоқ (мәңгі жұмыс істейтін жүйені жасай алмайсыз, себебі әрқашан энергия шығыны, оның шашырауы болады). Жиі энтропияны «ретсіздік өлшемі» деп атайды. Және бұл логикалық: араласу, кездейсоқ, ретсіздену – бәрі энтропияның өсуіне әкеледі. Бірақ, менің ойымша, энтропияны энергияның шашырау тенденциясы ретінде қарастырған дұрыс.
Энергия Неге Шашырайды? Уақыттың Стреласы
Бірақ энергия неге жалпы шашырайды? Физиканың көптеген заңдары тікелей және кері бағытта бірдей жұмыс істейді ғой. Бұл нақты уақытқа тәуелділік қалай пайда болады? Екі кішкентай стерженьді (немесе блоктарды) елестетіп көрейік – ыстық және суық. Әрқайсысында 8 атом болсын. Ал бізде, айталық, атомдар арасында ауысып отыра алатын 10 «пакет» энергия бар. Бастапқыда солда (ыстық) 7 пакет, оңда (суық) – 3 пакет болсын. Бұл біздің бастапқы жағдайымыз. Әр блок ішінде бұл энергия пакеттері үнемі араласып, атомнан атомға ауысып, әртүрлі конфигурацияларды жасайтыны маңызды. Бірақ пакеттердің жалпы саны (10) сол қалпында қалады. Енді оларды бір-біріне тигізейік. Энергия пакеттері енді екі блок арасында да ауыса алады. Әрбір бірегей конфигурация (мысалы, солда 5 пакет, оңда 5 пакет; немесе солда 9 пакет, оңда 1 пакет) тең ықтималдылыққа ие. Егер біз белгілі бір сәтте суретке түсірсек? Сол жақта 9 пакет, оң жақта – тек 1 пакет болып шығуы мүмкін! Суықтан ыстыққа жылу өтті! Бұл энтропия өсуі керек дегенге қайшы емес пе? Дәл солай емес. Людвиг Больцман, ұлы физик, жылудың суықтан ыстыққа өтуі мүмкін емес емес, тек өте аз ықтимал екенін түсінді. Иә, энергия шамамен тең бөлінген көптеген конфигурациялар бар (мысалы, 5 және 5 пакет). Бірақ барлық энергияның бір жерге шоғырланған көптеген конфигурациялар да бар (9 және 1). Барлық мүмкін комбинацияларды санасақ, сол жақта көбірек энергиясы бар конфигурациялар аз энергиясы бар конфигурациялардан көбірек болады. Бірақ! Энергия тең бөлінген конфигурациялар, бір жерге шоғырланған конфигурациялардан әлдеқайда, әлдеқайда көп. Неліктен біз жылудың өздігінен суықтан ыстыққа өтуін көрмейміз? Барлығы масштабта. Егер 8 атом мен 10 энергия пакетін алсақ – бұл әлі де мүмкін. Ал нақты металл кесегін елестетіңіз: онда шамамен 10^23 атом бар! Энергияның мүмкін конфигурацияларының саны астрономиялық болып кетеді. Осы энергияның барлығының өздігінен бір жерге (мысалы, суық блокқа) жиналу ықтималдығы соншалықты аз, тіпті ғаламның бүкіл тарихында мұндай болмайды. Бұл Рубик кубигі сияқты. Тек бір ғана «шешілген» күй бар (төмен энтропия, тәртіп). Шешілгенге жақын бірнеше күй бар. Ал толығымен араласып кеткен кубиктердің (жоғары энтропия, хаос) күйлері – олардың саны елестетуге келмейтіндей көп. Кез келген кездейсоқ бұрылыс кубикті идеалды күйден гөрі ықтимал, хаосты күйге апарады. Энергиямен де солай: табиғи қозғалыс – реттелген (аз конфигурация, төмен энтропия) ретсіздікке (көп конфигурация, жоғары энтропия) қарай.
Кондиционер және Өмірдің Парадоксы
Бірақ кондиционерлер қалай жұмыс істейді? Олар бөлмені суытады (оның ішіндегі реттілікті арттырады, энтропиясын төмендетеді), сонымен бірге сыртты қыздырады (сырттағы энтропияны арттырады). Бұл Екінші Заңды бұзу емес пе? Жоқ. Кондиционер – жабық жүйе емес. Бөлмені суыту үшін оған энергия (электр энергиясы) қажет. Бұл энергия электростанцияда өндіріледі, онда отын (көмір, газ) жағылады. Отын жаққан кезде энтропияның жаппай өсуі болады: шоғырланған химиялық энергия атмосфераға шашырайтын жылуға айналады. Міне, электростанцияда және энергияның сымдар арқылы берілуі кезінде (сымдардың қызуы, желдеткіштердің жұмысы, кондиционер компрессорының жылу бөлуі) болатын энтропияның өсуі, суытылған бөлмедегі энтропияның азаюынан әлдеқайда көп. Әлемнің жалпы энтропиясы бәрібір өседі. Ал бұл басқа парадоксқа әкеледі: егер бәрі хаос пен шашырауға ұмтылса, күрделілік қайдан пайда болады? Жұлдыздар, планеталар, галактикалар, өмір қайдан пайда болады? Себебі бұл бәрі тәртіп, энергия шоғырлануы, төмен энтропияның мысалдары.
