Preview ng buod
Ang Entropiya: Ang Misteryosong Bato sa Bawat Galaw
Alam mo ba, may isang konsepto sa physics na parang multo – naririnig mo, pero mahirap maintindihan. Ito daw ang nagpapatakbo sa lahat ng bagay sa uniberso, mula sa pinakamaliit na molekula hanggang sa pinakamalaking bagyo. Ito rin daw ang dahilan kung bakit may oras, at kung bakit tayo nandito ngayon. Ano kaya 'yun?
Panimula: Ang Misteryong Bumabalot sa Lahat
Kapag iniisip natin ang araw, ang unang pumapasok sa isip natin ay liwanag at init, 'di ba? Vitamin D, solar power, mga ganun. Pero kung tatanungin kita, gaano karaming init ang binabalik ng Earth sa space kumpara sa natatanggap nito mula sa araw? Baka isipin mong halos pareho lang, o baka mas kaunti dahil ginagamit natin ang enerhiya. Pero heto ang nakakalito: kung hindi pantay ang pasok at labas ng enerhiya, dapat matagal nang naging yelo ang Earth o kaya naman ay parang pugon na sobrang init. Eh hindi naman, 'di ba? Ito mismo ang misteryo. Nakakakuha tayo ng enerhiya mula sa araw, pero parang may kakaiba itong dala na hindi lang basta bumabalik. Dito na pumapasok ang agham, na nagsimulang maghukay dito mga dalawang siglo na ang nakalipas.
Ang Ugat: Si Sadi Carnot at ang Pangarap na Makina
Isipin mo, taong 1813, malamig ang panahon sa France. Bagamat nagkakagulo ang mga hukbo ng Austria, Prussia, at Russia, may isang 17-anyos na binata, si Sadi Carnot, anak ng heneral ni Napoleon, na humihiling na isabak siya sa giyera. Hindi siya pinansin ni Napoleon. Pero maya-maya, napunta siya sa gitna ng labanan sa Paris, kung saan kasama ang ibang estudyante, sinubukan niyang ipagtanggol ang isang kastilyo. Sayang, bumagsak ang Paris. Pitong taon ang lumipas, bumisita siya sa kanyang tatay na nagtago sa Prussia matapos bumagsak si Napoleon. Ang tatay niya, bukod sa pagiging heneral, ay isa ring physicist na nagsulat tungkol sa paglipat ng enerhiya sa mga makina. Nag-usap sila ng anak niya tungkol sa pinakamalaking imbensyon noon: ang mga makinang de-singaw (steam engines). Ito na ang nagpapaandar sa mga barko, nagbubuga ng tubig sa minahan, at bumubuo ng mga daungan. Malinaw na ang kinabukasan ng mga bansa ay nakasalalay sa mas magagandang steam engines. At ang France, nahuhuli sa Britain sa larangang ito. Dito na naisipan ni Sadi Carnot na alamin kung bakit. Noong panahong iyon, kahit ang pinakamagagaling na steam engine ay 3% lang ng init ang nagagawang kapaki-pakinabang na trabaho. Kung mapapabuti niya 'yun, malaking bentahe para sa France. Pinag-aralan niya ang mga makinang pinapagana ng init sa loob ng tatlong taon. Ang isa sa pinakamahalaga niyang naisip ay kung paano dapat gumana ang isang perpektong makinang de-init, yung walang friction at walang nawawalang init sa paligid. Isipin mo raw ang dalawang malalaking bakal, isa mainit, isa malamig. Sa pagitan nila, may silindro na may piston. Ang init ay pwede lang pumasok o lumabas sa ilalim. Una, idikit ang mainit na bakal sa ilalim. Umiinit ang hangin sa loob, lumalaki, tinutulak ang piston pataas – ito ang nagpapaikot sa gulong. Pagkatapos, alisin ang mainit na bakal. Patuloy na lumalaki ang hangin, pero dahil walang dagdag na init, lumalamig ito hanggang sa umabot sa temperatura ng malamig na bakal. Ngayon, idikit ang malamig na bakal. Ang umiikot na gulong ay tutulak pababa sa piston, pipisilin ang hangin. Ang init ay lilipat mula sa hangin papunta sa malamig na bakal. Alisin ang malamig na bakal, at ituloy ng gulong ang pagpiga sa hangin, iinit ulit ito hanggang sa hindi na kasing init ng mainit na bakal. Tapos, mauulit ang proseso. Mukhang simple, 'di ba? Pero ang galing dito, perpekto itong makina at ganap na mababalik (reversible)! Kung babaliktarin mo ang proseso, babalik lahat sa dati nang walang dagdag na enerhiya. Sa teorya, walang nagbago. Pero gaano ka-epektibo ito? Akala mo 100%? Hindi. Ang 'efficiency' ay ang ratio ng trabahong nagawa (yung sa gulong) sa init na pumasok. Naisip ni Carnot na mas malakas ang tulak ng gas kapag mainit kumpara kapag malamig. Kaya ang init na nawawala sa malamig na bakal ay mas malaki kaysa sa init na nakukuha natin mula dito kapag pinipiga ulit. Para tumaas ang efficiency, kailangan mong gawing mas mainit ang mainit na bakal, o mas malamig
Ang Absolute Zero at ang Kelvin Scale
Ang mga ideya ni Carnot ay nakarating kay Lord Kelvin. Naisip niya na ang perpektong makina na ito ay susi para makagawa ng isang 'absolute scale' ng temperatura. Isipin mo na pinapalaki mo ang gas hanggang sa halos hindi na gumagalaw ang mga partikulo nito – 'yan ang konsepto ng absolute zero. Sa temperaturang 'yan, wala nang pressure ang gas, at ang pagpiga dito ay hindi na mangangailangan ng trabaho, kaya wala nang mawawalang init. Gamit ang absolute scale na ito (ang Kelvin scale), ang formula para sa efficiency ay nagiging: Efficiency = 1 - (Temperature ng Malamig / Temperature ng Mainit). Ano ang ibig sabihin nito? Na 100% efficiency ay makukuha lang kung ang mainit na source ay walang hanggan ang init, o kung ang malamig na dulo ay nasa absolute zero – na imposible. Ibig sabihin, kahit ang perpektong makina ay hindi pwedeng maging 100% efficient. Kailangan palagi may init na itinatapon sa malamig na 'lalagyan'. Hindi ito 'sayang', kailangan talaga para umikot ang makina.
Pagkalat ng Enerhiya at Ang Pagsilang ng Entropiya
Sa totoong mga makina, mas malala pa. Dahil sa friction, pagkawala ng init sa hangin, hindi perpektong paglipat ng init – bumababa talaga ang efficiency. Kung ang perpektong makina ay pwedeng magbigay ng 32% efficiency (sa mga temperatura noon), ang totoong makina ay 3% lang. Ang natitira? Hindi nawala, nagkalat lang: nagpainit sa bakal, sa shaft, sa hangin. At dito ang pinakamahalaga: ang nagkalat na enerhiya ay nagiging mas mahirap nang gamitin. Ang prosesong ito ng pagkalat ay hindi na maibabalik. Makalipas ang ilang dekada mula kay Carnot, ang German physicist na si Rudolf Clausius, habang pinag-aaralan ang trabaho ni Carnot, ay nakaisip ng paraan para sukatin ang antas ng 'pagkalat' na ito. Tinawag niya itong entropiya. Kapag ang lahat ng enerhiya ay nakakonsentra sa mainit na bakal, mababa ang entropiya. Kapag kumalat na ito sa mga pader, sa hangin, tumataas ang entropiya. Pareho pa rin ang dami ng enerhiya sa sistema, pero mas mahirap na itong gamitin para gumawa ng trabaho. Noong 1865, inilatag ni Clausius ang dalawang batas ng thermodynamics: 1. Ang kabuuang enerhiya ng Uniberso ay hindi nagbabago. (Unang Batas – hindi nalilikha o nasisira ang enerhiya). 2. Ang entropiya ng Uniberso ay patuloy na lumalaki. (Ikalawang Batas – ang enerhiya ay mas lalong kumakalat habang tumatagal). Ang Ikalawang Batas na ito ay parang bomba! Maraming bagay ang naipaliwanag nito: Bakit lumalamig ang mainit at umiinit ang malamig (ang enerhiya ay naghahanap ng pantay na distribusyon). Bakit lumalaki ang gas para punuin ang buong lalagyan (mas malamang na estado ang mas malawak na espasyo para sa mga molekula). Bakit walang 'perpetual motion machine' (laging may mawawalang enerhiya o pagkalat). Madalas, ang entropiya ay tinatawag na 'sukat ng kaguluhan'. At tama naman, ang paghahalo, pagiging random, pagkasira – lahat 'yan ay nagpapataas ng entropiya. Pero sa tingin ko, mas magandang isipin ang entropiya bilang ang tendensiya ng enerhiya na kumalat.
Bakit Kumakalat ang Enerhiya? Ang "Tadhana" ng Oras
Pero bakit nga ba kumakalat ang enerhiya? Karamihan sa mga batas ng physics ay gumagana pareho kahit baliktarin mo ang direksyon ng oras. Paano nagkakaroon ng ganitong 'direksyon' ang mga pangyayari? Isipin natin ang dalawang maliliit na bakal (o bloke) – mainit at malamig. Sabihin nating may 8 atom bawat isa. At mayroon tayong, sabihin na nating, 10 'pakete' ng enerhiya na pwedeng lumipat-lipat sa mga atom. Sa simula, sabihin nating nasa kaliwa (mainit) ang 7 pakete, at nasa kanan (malamig) ang 3. Ito ang ating panimulang estado. Ang mahalaga dito, sa loob ng bawat bloke, ang mga pakete ng enerhiya ay patuloy na naghahalo-halo, lumilipat-lipat sa mga atom, na lumilikha ng iba't ibang konfigurasyon. Pero ang kabuuang bilang ng pakete (10) ay pareho pa rin. Ngayon, pagdikitin natin sila. Ang mga pakete ng enerhiya ay pwede nang lumipat-lipat sa parehong bloke. Bawat kakaibang konfigurasyon (halimbawa, 5 pakete sa kaliwa, 5 sa kanan; o 9 sa kaliwa, 1 sa kanan) ay may pantay na tsansa na mangyari. Paano kung kukuha tayo ng litrato sa isang punto? Baka makita natin na sa kaliwa ay may 9 na pakete, at sa kanan ay 1 na lang! Lumipat ang init mula sa malamig papunta sa mainit! Hindi ba't labag 'yan sa sinasabi nating dapat lumalaki ang entropiya? Hindi naman masyado. Naintindihan ni Ludwig Boltzmann, isang napakagaling na physicist, na ang paglipat ng init mula sa malamig papunta sa mainit ay hindi imposible, ito ay sobrang bihira lang mangyari. Oo, maraming konfigurasyon kung saan ang enerhiya ay halos pantay ang distribusyon (tulad ng 5 at 5). Pero mayroon ding mga konfigurasyon kung saan halos lahat ng enerhiya ay nasa isang lugar (9 at 1). Kung bibilangin natin lahat ng posibleng kombinasyon, mas marami ang mga konfigurasyon kung saan mas marami ang enerhiya sa kaliwang bloke kaysa sa mas kaunti. Pero! Mas marami pa rin ang mga konfigurasyon kung saan ang enerhiya ay pantay ang distribusyon kumpara sa mga kung saan ito ay nakakonsentra sa isang lugar. Bakit hindi natin nakikita na kusang lumilipat ang init mula sa malamig papunta sa mainit? Dahil sa laki. Kung 8 atom at 10 pakete ng enerhiya lang, posible pa. Pero isipin mo ang isang piraso ng bakal: mayroon itong bilyon-bilyong atom (mga 10^23)! Ang bilang ng mga posibleng konfigurasyon ng enerhiya ay nagiging astronomikal. Ang tsansa na ang lahat ng enerhiyang ito ay kusang magkumpol sa isang lugar (halimbawa, sa malamig na bloke) ay napakaliit na sa buong kasaysayan ng uniberso ay hindi ito mangyayari. Parang sa Rubik's Cube. Isa lang ang 'solusyon' (mababang entropiya, kaayusan). May iilang estado na malapit sa solusyon. Pero ang mga estado kung saan ang cube ay halo-halo na (mataas na entropiya, kaguluhan) ay hindi mabilang sa dami. Bawat random na pag-ikot ay naglalayo sa'yo sa perpektong estado patungo sa mas malamang, magulong estado. Ganoon din sa enerhiya: ang natural na galaw ay mula sa organisado (kaunting konfigurasyon, mababang entropiya) patungo sa hindi organisado (maraming
