Саммари үзіндісі
Кіріспе: Италия төңкеріс алдында тұрғанда
Бұл – Италия тарихындағы көп назар аударылмайтын, бірақ өте маңызды кезең. 1920 жылдардың басында Италия елеулі саяси дағдарысты бастан кешті. Бір жағынан, елде социалистік революцияның лебі есе қойып, жұмысшылардың жаппай ереуілдері, жерлерді басып алулар сияқты радикалды өзгерістердің белгілері байқала бастады. Халықтың басым көпшілігі әлеуметтік әділеттілік пен теңдікті аңсап, ескі жүйенің күйреп бара жатқанына куә болды. Алайда, бұл үміттер мен толқулар небәрі екі жылдан кейін Бенито Муссолини бастаған фашистердің билікті басып алуымен аяқталды. Бұл жай ғана үкіметтің ауысуы емес, саяси қысым, агрессивті соғыстар мен геноцидке толы қасіретті дәуірдің басы болды. Бұл оқиғалар бізді тарихтың қаншалықты тез өзгеретінін және бір елдің қалайша қараңғылыққа сүңгіп кетуі мүмкін екенін еске салады. Алайда, бұл тек қайғылы аяқталған оқиғалар тізбегі емес. Том Беханның кітабында баяндалатын бұл оқиғалардың негізгі арқауы – фашизмге қарсы күрескен батыл, жауынгер топтардың ерлігі. Олар көптеген қиындықтар мен қауіп-қатерлерге қарамастан, Муссолинидің билікке келуін тоқтатуға өте жақын қалды. Олар өздерінің күш-жігерімен, адалдығымен және батылдығымен тарихтың бағытын өзгертуге, Италияны апаттан құтқаруға тырысты. Бірақ неліктен олардың бұл әрекеттері сәтсіздікке ұшырады? Беханның талдауына сүйенсек, екі басты себеп бар: солшылдардың ішкі бөлінуі және жүйеге деген сенімнің тым артық болуы. Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, біртұтас майдан құрудың орнына, әртүрлі антифашистік және социалистік топтар ұсақ тартыстар мен идеологиялық тазалықты сақтауға тырысумен әлек болды. Бұл сектанттық, ортақ мақсатқа жұмыла алмау олардың қозғалысын әлсіретті. Оның үстіне, олар полиция мен мемлекеттік аппараттың бейтарап жұмыс істейтініне, әділдікті сақтайтынына наивті түрде сенді. Бұл сенім, әрине, еш негізсіз еді. Полиция мен мемлекеттік органдар көбінесе фашистердің зорлық-зомбылығына көз жұма қарайтын немесе тіпті олармен сыбайлас болды. Бұл кітап Италия тарихының осы маңызды, бірақ аз зерттелген тарауын жарыққа шығаруымен құнды. Ол «не болғанда» деген сұрақтарға жауап іздеп, фашизмнің жеңіске жетуіне жол ашқан күрделі факторларды түсінуге көмектеседі. Бұл жай ғана тарихи баяндау емес, бүгінгі күнге де қатысты бірлік, сергектік және саяси экстремизмнің қауіптері туралы ескертетін сабақ.
Италия – қайнаған қазан: Соғыстан кейінгі хаос және революциялық қызу
1920 жылғы Италия – нағыз ұнтақ қорабы іспеттес еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанына небәрі екі жыл ғана болған, бірақ оның сарқыты – экономикалық қиындықтар, әлеуметтік толқулар және кең тараған көңілсіздік – елді шарлап жүрді. Миллиондаған адамдар соғыста құрбан болып, олардың құрбандығына себеп болған жақсы өмір туралы уәделер босқа шыққандай көрінді. Соғыстан оралған, көбінесе көңілі қалған және радикалданған сарбаздар қиындыққа тап болған елге оралды. Инфляция өршіп, жұмыссыздық артты, ал өнеркәсіпті Солтүстік Италияда еңбек даулары асқынып тұрды. Фабрикалар жұмысшылар тарапынан басып алынып, жерлерді шаруалар әділ үлестіруді талап етіп тартып алды. Ескі ақсүйектер мен капиталистердің ықпалы азайып, Ресейдегі большевиктер революциясынан шабыттанған жұмысшы табы өзгерістерге жетуге бел буды. Бұл тек жекелеген оқиғалар емес еді; бұл бүкіл елді шарпыған социалистік және коммунистік белсенділіктің жаппай өрлеуі болды. Кәсіподақтар қарқынды өсіп, солшыл саяси партиялар айтарлықтай ықпалға ие бола бастады. Италия Социалистік партиясы (PSI) – ішінде максималистер (төтенше революцияны жақтаушылар) мен реформистер (парламенттік жолмен біртіндеп өзгерістерді қолдаушылар) арасында бөлінген ірі күш болды. Олармен бірге, Мәскеу үлгісіндегі радикалды революцияны талап еткен коммунистік топтар пайда болды. Ауада таптық күрес, интернационализм және капитализмді құлату туралы риторика қалықтады. Әлеуметтік революция тек мүмкін емес, жақын арада болатындай көрінді. Билеуші таптар қорқынышқа бөленіп, радикалды өзгерістердің әлеуеті айқын сезілді.
Фашистердің алғашқы қадамдары: Муссолинидің ойындары
Бұрын социалист журналист болып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі соғысқа қарсы ұстанымы үшін партиядан қуылған Бенито Муссолини – айлакер оппортунист болды. Ол елді шарпыған қорқыныш пен тұрақсыздықты байқап, өзіне мүмкіндік барын түсінді. Солшылдар өздерінің күрделі құрылымдарында пікірталас пен ұйымдасумен айналысып жатқанда, Муссолини басқаша қозғалыс құрумен айналысты. Ол ұлтшылдық, наразылық пен тәртіпке деген ұмтылыстың күшті қоспасын пайдаланды. Оның алғашқы ізбасарлары, squadristi (гвардияшылар), көбінесе соғыстан көңілі қалған сарбаздардан, социализмнен қорқатын орта тап өкілдерінен және өмірден өз орнын тапқысы келген жастардан құралды. Маңыздысы, Муссолинидің фашистік қозғалысы бастапқыда бір текті, идеологиялық жағынан таза құрылым болған жоқ. Ол социалистік толқулардан шеттетілген немесе қорққандар үшін паналайтын орынға айналды. Ол мемлекеттің күшті басшылық пен ұлттық қалпына келу туралы уәделерін антисоциалистік риторикамен шебер үйлестірді. Squadristi социалистік және кәсіподақ штаб-пәтерлеріне шабуыл жасап, жиналыстарды бұзып, саяси қарсыластарын қорқыту арқылы зорлық-зомбылыққа бара бастады. Бұл зорлық-зомбылық, көбінесе жазасыз қалдырылып, екі мақсатқа қызмет етті: ол солшылдарды әлсіретті және мемлекет әлсіздік танытқан жерде тәртіп орната алатындығы туралы имидж қалыптастырды.
Антифашистік майдан: Бөлінген үй
Муссолинидің өсіп келе жатқан қозғалысының айқын қаупіне қарамастан, антифашистік күштер біртұтас майдан құра алмады. Италия солшылдары күрделі және жиі жанжалға толы экожүйе болды. Социалистік партия (PSI), айтылғандай, терең бөлінген еді. Коммунистік топтар, жақында ғана PSI-ден бөлініп шыққандықтан, бұрынғы жолдастарына күдікпен қарап, өз революциялық күн тәртібіне баса назар аударды. Анархистер мен басқа да радикалды топтар да өздерінің жеке тактикалары мен басымдықтарымен тәуелсіз жұмыс істеді. Бұл бөлшектену ауыр салдарға әкелді. Фашистік қауіпке қарсы біртұтас стратегияның орнына, көбінесе бәсекелес басымдықтар мен өзара сенімсіздік болды. Мысалы, кейбір социалистік фракциялар либерал элементтермен одақ құруға немесе фашистік зорлық-зомбылықты басу үшін мемлекетке жүгінуге бейім болса, коммунистік топтар тікелей, революциялық әрекеттерді жақтауы мүмкін еді, кез келген ымыраны сатқындық деп санады. Бұл үйлестірудің жоқтығы фашистік жасақтардың шағын антифашистік топтарды оқшаулап, оларды бірінен соң бірін жоя алуына мүмкіндік берді. Қуатты, біртұтас қарсылыққа бағытталуы мүмкін энергия ішкі пікірталастар мен ұйымдастырушылық бәсекелерде ысырап болды.
Полицияның бейтараптығы мифі
Солшылдардың көпшілігі үшін жасаған маңызды қателіктері – мемлекеттік институттардың, әсіресе полиция мен соттың бейтараптығына деген наивті сенімдері болды. Олар заң мен тәртіпті сақтауға міндетті билік органдарының, әсіресе заңды саяси ұйымдар мен олардың мүшелеріне бағытталған фашистердің зорлық-зомбылығын шектейтініне сенді. Алайда, жердегі шындық мүлдем басқа болды. Полиция күштері, мемлекеттік аппараттың көп бөлігі сияқты, өте консервативті болды және көбінесе фашистік іске жанашырлық танытты немесе социалистік революциядан қатты қорқып отырды. Көптеген полиция қызметкерлері фашистерді тәртіпке қауіп төндіруші емес, керісінше, социалистер көрсеткен хаостың қалқаны деп санады. Нәтижесінде, фашистік зорлық-зомбылық жиі әрекетсіздікке, кешіктірілген жауаптарға немесе тіпті тікелей көмекке ұшырады. Полицияның squadristi шабуылдарына көз жұма қарағаны, ұсталған фашистерді босатқаны немесе тіпті олармен бірлесіп әрекет еткені туралы хабарлар жиі кездесетін. Бұл сыбайластық антифашистік қозғалыстардың тек Муссолинидің тобымен ғана емес, сонымен қатар әділетсіз және жиі жаулық мемлекеттік машинамен де күресуіне мәжбүр етті. Полицияға деген бұл қате сенім өлімге әкелді. Бұл антифашистік топтарды олар үшін мүлдем жоқ заңды арналар мен ресми қорғауға сүйенуге мәжбүр етті. Олар жиі дайын болмай, мемлекеттік деңгейде мақұлданған немесе рұқсат етілген зорлық-зомбылыққа тап болды. Әділ және бейтарап төрешінің иллюзиясы жойылып, көптеген белсенділер осал және көңілі қалған күйге түсті.
Көше үшін күрес: Фашистік тактика және антифашистік жауаптар
Фашистер мен антифашистер арасындағы күрес көбінесе көшелерді, қалаларды бақылау үшін нақты шайқас болды. Муссолинидің squadristi қатыгез және қорқыту тактикасын қолданды. Олар социалистік тіректерге жаппай рейдтер ұйымдастырып, көбінесе жүк көліктерімен қалаларға келіп, кәсіподақ кеңселеріне, газеттерге және солшыл саясаткерлердің үйлеріне шабуыл жасады. Олардың зорлық-зомбылығы кездейсоқ емес еді; ол халықты үрейге бөлеу, ұйымдасқан жұмысшы табының жігерін жасыту және өздерінің күшін, мемлекеттің әлсіздігін көрсету мақсатында стратегиялық түрде жүргізілді. Негізгі тактикаларға өртеу, соққылау және кісі өлтіру жатады. Олар клубтар, май (күштеп ішу арқылы қорлаудың бір түрі) және атыс қарулары сияқты қаруларды қолданды. Мақсат – кез келген одан әрі социалистік ұйымдастыруды тоқтатып, халықты хаостан басқа балама ретінде фашистік билікті қабылдауға итермелейтін қорқыныш атмосферасын құру болды. Олар өздерін тәртіп пен ұлттық мақтанышты қалпына келтіретін патриоттар ретінде көрсетіп, қарсыластарын Италияның өзіне қауіп төндіретін шетелдік идеялы революционерлер ретінде бейнелейтін үгіт-насихатта шебер болды. Жауап ретінде, антифашистік топтар, көбінесе аз ұйымдасқан және жабдықталған болса да, қарсылық көрсетті. Социалистік және коммунистік лигасы, фабрикалық кеңестер және аудандық қорғаныс топтары қарсылық ұйымдастыруға тырысты. Бұл көшедегі шайқастарды, фашистік әрекеттерді бұзу үшін ереуілдерді және маңызды ғимараттарды немесе адамдарды қорғау әрекеттерін қамтуы мүмкін еді. Кейбір топтар, мысалы, Arditi del Popolo (Халық жасақтары) – арнайы құрылған жауынгер антифашистік милициялар болды. Олар фашистік зорлық-зомбылыққа тең немесе одан да күшті жауап беруге тырысып, тікелей қақтығыстарға барды. Алайда, бұл әрекеттерге бірыңғай команданың жоқтығы, ресурстардың жетіспеушілігі және жоғарыда аталған мемлекеттік қысым кедергі болды. Жекелеген батырлық әрекеттер жиі кездескенімен, фашистерге қарсы біртұтас ұлттық стратегияның болмауы маңызды әлсіздік болып шықты.
