Саммари үзіндісі
Тіл – Қуатты Қару: Dwight Bolinger-мен Терең Зерттеу
Сәлеметсіздер ме, достар! Жақында Dwight Bolinger-дің «Тіл – Қуатты Қару» деген кітабын оқып шықтым. Шынымды айтсам, бұл кітап менің тіл туралы ойымды мүлдем өзгертті. Әдетте біз тілді тек сөйлесу, ой бөлісу және адамдармен байланыс құру құралы деп қараймыз ғой. Ал Болинджер болса, бұл көзқарасты керісінше бұрып, тілдің жай ғана байланыс құралы емес, адам санасын қалыптастыратын, жаңалықтарды бағыттайтын және адамдарды бақылауда ұстайтын қуатты қару екенін көрсетеді. Ол біздің қоғамда тілдің астарында қаншалықты нәзік (және ашық) механизмдер жұмыс істейтінін ашып көрсетеді. Болинджер – бұл жай ғана грамматика туралы айтатын адам емес. Ол лингвистика мен антропология саласындағы терең зерттеулерге сүйене отырып, тілдегі «дұрыстық» деген ескі идеяларды да қарастырады. Ол мынадай сұрақтарға жауап іздейді: Тілдегі «дұрыстық» деген не? Ол шынымен бар ма, әлде біз келіскен шарттылық па? Әртүрлі әлеуметтік топтар қалай сөйлейді және бұл олар туралы не айтады? Ол сондай-ақ пропаганда, үкіметтер мен ірі институттардың бізді шындықты көруден алшақтататын күрделі тілді (оның қолданатын сөзі – «бұлыңғырлау» немесе «мағынасын жасыру») қалай қолданатыны туралы айтады. Бұл идеялардың бәрі, шын мәнінде, биліктегілердің өздеріне бағыныштыларды басқаруы туралы. Бұл ауыр тақырып болғанымен, айналамыздағы әлемді түсіну үшін өте маңызды. Бұл кітап жай ғана академиялық еңбек емес; бұл – оянуға шақыру. Біз қолданатын әрбір сөздің, еститін әрбір сөздің салмағы бар екенін мойындау туралы. Ол көпір сала алады немесе қабырға тұрғыза алады. Ағарта алады немесе алдай алады. Және тілдің осы «жүктелген» табиғатын түсіну, Болинджердің айтуынша, біздің әлемде өмір сүруіміз, шындық үшін күресуіміз және алданып қалмауымыз үшін өте маңызды. Енді Болинджер ұсынған негізгі идеяларды талдап көрейік. Бұл тілдің біздің шындықты қалай қалыптастыратынына, көбінесе біз байқамайтын жолдармен, терең саяхат болады.
«Дұрыстық Доктринасын» Ашу
Болинджер алғаш қозғайтын маңызды мәселелердің бірі – осы тілдік «дұрыстық» идеясы. Өзіңіздің басыңыздағы немесе мектебіңіздің мұғалімінің айтқаны есіңізге түседі ғой, мысалы, «сөйлемді предлогпен аяқтауға болмайды» немесе «'ain't' деген сөз дұрыс емес» деген сияқты ережелер. Болинджер бұл «ережелердің» тіл туралы объективті, ғылыми шындықтар емес екенін дәлелдейді. Жоқ. Олар көбінесе әлеуметтік құрылымдар, оларды енгізіп, күшінде ұстауды қалайтын билік иелері ойлап тапқан және бекіткен нәрселер. Ойлап көріңіз: кім «дұрыс» сөйлеуді шешеді? Тарихи тұрғыдан, бұл білімді элита, басшылар, сөздіктер мен грамматика кітаптарын жазатындар болған. Болинджер бұл дұрыстық доктриналарының көбінесе өзгеше сөйлейтін адамдарды шеттетуге қызмет ететінін көрсетеді. Егер сіз «стандартты емес» немесе «дұрыс емес» деп саналатын диалектте өссеңіз, сіз өзіңіздің тіліңізден ұялуыңыз мүмкін. Сіз өзіңізді ақылсыз, қабілетсіз сезінуіңіз мүмкін. Ал бұл үлкен мәселе! Бұл тілдің іштей жамандығы туралы емес; бұл «дұрыстық» идеясының қалайша тексеруші механизм ретінде қолданылатыны туралы. Ол адамдарды жұмыстан, білімнен, әлеуметтік топтардан, тек олардың тілі белгілі бір стандартқа сай келмегені үшін шеттетуге қолданылуы мүмкін. Ол сізге инфинитивті бөлу немесе сөйлемді предлогпен аяқтау туралы тынышталуға кеңес берер еді. Бұл «қателер» көбінесе тілдің эволюциясы мен әртүрлілігінің табиғи бөлігі. Болинджердің айтуынша, нағыз мәселе – инфинитивті бөлесіз бе, жоқ па екені емес, сіз өз хабарыңызды тиімді жеткізе аласыз ба және бұл «ережелердің» тілді, және осылайша адамдарды бақылау үшін қалай қолданылатынын білесіз бе, міне сол маңызды. Сондықтан, келесіде біреу грамматика туралы тым қатты талап етіп жатқанын естісеңіз, өзіңізден сұраңыз: бұл «ережеден» кім пайда көреді? Бұл айқын қарым-қатынас туралы ма, әлде белгілі бір әлеуметтік тәртіпті сақтау туралы ма? Болинджер, сірә, екіншісі екенін айтып, көзін қысар еді.
Тіл – Әлеуметтік Диалектті Қалыптастырушы
Бұл тікелей келесі маңызды ойға байланысты: әлеуметтік диалектілер. Біз бәріміз, білсек те, білмесек те, диалектте сөйлейміз. Сіздің диалектіңіз сіз өскен жер, әлеуметтік тап, этнос, біліміңіз және басқа да көптеген факторлармен қалыптасады. Болинджер ешбір диалекттің лингвистикалық құрылымы немесе күрделі ойлау қабілеті бойынша басқа диалектілерден артық емес екенін атап көрсетеді. Олар тек сөйлеудің әртүрлі жолдары ғана. Алайда, қоғам барлық диалектілерді бірдей қабылдамайды. Жоғарыда «дұрыстық» туралы айтқанымыздай, үстемдік ететін әлеуметтік топтың диалектісі көбінесе «стандартты» немесе «дұрыс» сөйлеу деп аталады. Басқа барлық диалектілер содан кейін ауытқулар, «төменірек» нәрселер ретінде қарастырылады. Бұл әлеуметтік иерархияны бейнелейтін лингвистикалық иерархияны құрайды. Оның салдары туралы ойланыңыз. Егер сіз стандартты емес диалектте сөйлесеңіз, сіз өзіңіздің диалектіңізді мінсіз меңгерген болсаңыз да, ақылсыз, білімсіз немесе кәсіби емес болып көрінуіңіз мүмкін. Бұл нақты өмірде кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Болинджер бұл сөйлеушінің қабілеттерінің нәтижесі емес, қоғамдық кемшіліктер мен тілдегі билік динамикасының нәтижесі екенін мойындауымызды қалайды. Ол диалектілердің байлығы мен әртүрлілігін бағалауға шақырар еді. Әрбір диалекттің өзіндік логикасы мен экспрессивті күші бар уникалды жүйесі бар. Әртүрлі диалектте сөйлейтіндерді бағалау немесе түзетудің орнына, біз оларды түсінуге және құрметтеуге тырысуымыз керек. Бұл тек сыпайылық емес; бұл әртүрлі лингвистикалық тәжірибелердің жарамдылығын мойындау және лингвистикалық айырмашылықтармен жиі байланысты болатын кемсітушілікті жою. Сондықтан, біреу өзгеше сөйлегенде, бағалаудан гөрі қызығушылықпен тыңдауға тырысыңыз. Олардың сөйлеу тәсілінің жарамды жүйе екенін және «дұрыс» немесе «дұрыс емес» деген белгілердің көбінесе биліктің көрінісі екенін, лингвистикалық факт емес екенін түсініңіз.
Пропаганданың Зиянды Табиғаты
Енді пропаганда туралы сөйлейік. Болинджер тілдің қоғамдық пікірді бұрмалау және белгілі бір күн тәртібін алға жылжыту үшін қолданылатын пропаганданың негізгі құралы екенін зерттейді. Пропаганда әрдайым ұрандарды шақыру емес; ол көбінесе әлдеқайда нәзік болады. Ол эмоциялық реакцияларды тудыру және сыни ойлауды айналып өту үшін мұқият таңдалған сөздерді, жүктелген сөз тіркестерін және стратегиялық елемеуді қамтиды. Саяси сөздерді ойлаңыз. Саясаткерлер көбінесе белгісіз, эмоционалды түрде жүктелген тілді қолданады. «Бостандық», «қауіпсіздік», «патриотизм», «дағдарыс» сияқты сөздер нақты дәлелдерді немесе егжей-тегжейлі саясатты түсіндірмей-ақ, қолдау жинау немесе қарсыластарды жамалау үшін қолданылуы мүмкін. Болинджер бұл сөздердің қолданылу тәсілі – контекст, тон, қосылатын суреттер – сіздің рационалды миыңызды айналып өтіп, сіздің ішкі сезіміңізге әсер етуге арналғанын атап көрсетер еді. Ол сондай-ақ эвфемизмдер мен дисфемизмдердің қолданылуы туралы айтар еді. Эвфемизмдер – жағымсыз шындықтарды азайту үшін қолданылатын жұмсақ сөздер («азаматтық шығын» орнына «жанама шығын», немесе «массалық қысқарту» орнына «ұсақтау»). Дисфемизмдер – бір нәрсені бар болғанынан нашар көрсету үшін қолданылатын қатал сөздер («жерлеу салығы» үшін «өлім салығы», немесе «жұмыс жоятын реттеулер»). Бұл бейтарап сипаттамалар емес; бұл сіздің қабылдауыңызды қалыптастыруға арналған тілдік құралдар. Тағы бір тәсіл – «қарапайым халық» деген ұран, мұнда биліктегі адам өзінің саясаты немесе іс-әрекеттері қарапайым болмаса да, қарапайым тіл мен халықтық әңгімелерді қолдана отырып, сенім орнатуға тырысады. Немесе «эшелон» әсері, яғни «бәрі» бір нәрсені істеп жатыр немесе сеніп жатыр дегенді білдіріп, үйлесімділікті ынталандыру. Болинджердің мұндағы хабары анық: күмәнданыңыз. Сізді сендіруге арналған тілге тап болған кезде, әсіресе эмоционалды түрде, тоқтап, талдаңыз. Қандай сөздер қолданылуда? Қандай эмоциялар тудырылуда? Не айтылмай қалуда? Тілді сыни тұтынушы бола отырып, сіз манипуляциялық пропагандаға қарсы тұра аласыз және неғұрлым ақпараттандырылған шешімдер қабылдай аласыз.
Ресми Бұлыңғырлау: Ашық Көрініп Тұрғанды Жасыру
Міне, Болинджер биліктегілердің қалайша әдейі шатастыру үшін тілді қолданатынына жарық түсіретін жер. «Бұлыңғырлау» – бұл заттарды түсініксіз ету, суды лайлау өнері. Үкіметтер, корпорациялар және басқа да институттар көбінесе ақпаратты жасыру, жауапкершіліктен бас тарту немесе шешімдерді олар шын мәнінде болғаннан күрделірек көрсету үшін күрделі жаргон, бюрократиялық тіл және шатасқан сөйлем құрылымдарын қолданады. Заң құжаттарын, сақтандыру полистерін немесе үкіметтік ережелерді ойлаңыз. Олар көбінесе орташа адам үшін түсініксіз болатындай етіп жазылады. Бұл заттың өзіндік күрделілігіне байланысты ма, әлде тек сарапшылар (көбінесе жүйенің бөлігі болатын) оны толық түсіне алатындай етіп жасалған ба? Болинджер екіншісіне бейім болар еді. Бұл тіл кедергі ретінде әрекет етеді, адамдарды дәстүрлі тәртіпті сұраққа алудан немесе шақырудан бас тартуға итермелейді. Ол ресми есептердің белсенді емес дауыс пен абстрактілі зат есімдерді қолдана отырып, агенттікті және жауапкершілікті қалай алып тастайтыны туралы мысалдар келтіруі мүмкін. «Компания өзенді ластады» деудің орнына, олар: «Өзеннен ластану анықталды» деп айтуы мүмкін. Оны кім ластады? Сөйлем айтпайды. Бұл тілдік айла-шарғым институттарға өз іс-әрекеттерінен алшақ тұруға мүмкіндік береді. Тағы бір жиі кездесетін тәсіл – «егеуқұйрық сөздерді» қолдану – бұл сөздер еш нәрсеге міндеттенбей, сөйлемді елеңдетіп жібереді, мысалы, «мүмкін», «болуы мүмкін», «ұсынады», «көрінеді», «белгілі бір жағдайларда». Бұл сөздер адамға маңызды болып көрінетін мәлімдеме жасауға мүмкіндік береді, бірақ сұрақ туындаған жағдайда оңай жойылуы мүмкін. Болинджердің кеңесі? Күрделі тілден қорықпаңыз. Егер бір нәрсе маңызды болса, оны анық түсіндіру керек. Егер сіз жаргонға немесе шатасқан сөз тіркестеріне тап болсаңыз, анықтықты талап етіңіз. Сұрақтар қойыңыз. Сөйлемдерді бөлшектеңіз. Нағыз түсіністік – бұл күштің бір түрі, ал бұлыңғырлау – сізден сол күшті алу үшін қолданылатын құрал.
Билік Динамикасы: Жоғарыдан Манипуляция
Ақыр соңында, Болинджердің негізгі аргументі – тілдің билікпен тығыз байланысты екендігі. Үстемдік ететін тіл формаларын бақылайтындар, «дұрыс» дегенді анықтайтындар және пікірталас шарттарын белгілейтіндер басқаларға қатысты айтарлықтай күшке ие болады. Бұл күш көбінесе бар әлеуметтік құрылымдарды сақтау және аз күшке ие болғандарды өз орнында ұстау үшін қолданылады. Бұл әрдайым саналы, жағымсыз сыбайлас жемқорлық емес. Кейде бұл иерархиялық қоғамда тілдің дамуының табиғи салдары. Алайда, әсері бірдей: тіл қабылдауды қалыптастыру, мінез-құлыққа әсер ету және үстемдік ететін лингвистикалық құралдарды пайдаланбайтындар үшін мүмкіндіктерді шектеу үшін қолданылады. Жарнамада тілдің қалай қолданылатынын қарастырыңыз. Жарнамалар сізге тек өнім туралы айтып бермейді; олар тілекті тудырады, өнімді бақыт, табыс немесе тиесілілікпен байланыстырады. Олар сізді қажет етпеуіңіз мүмкін нәрселерді сатып алуға сендіру үшін, тілге енгізілген күрделі психологиялық әдістерді қолданады. Бұл манипуляцияның бір түрі, көптеген жағдайларда әлеуметтік түрде қабылданған болса да. Немесе тілдің «біз қарсы олар» деген ойды қалай тудыратынын ойланыңыз. Белгілі бір топтарды жағымсыз стереотиптермен сипаттау немесе бөлетін реториканы қолдану арқылы, билік иелері бөлінуді тудырып, халық арасындағы ынтымақты бұза алады. Бұл адамдардың бірігіп, бар билік құрылымдарын шақыруын қиындатады. Болинджердің жұмысы – бұл саналылыққа шақыру. Ол тілдің бейтарап емес екенін мойындауымызды қалайды. Ол әрдайым әлеуметтік және саяси контексттерге енгізілген. Біз тілді қолданған кезде, біз бұл билік динамикасына қатысамыз. Біз тілді тұтынған кезде, біз олардың әсеріне ұшыраймыз.
