Summio

Kitob

Odam va hayvonlarda hissiyotlarning ifodasi

Hayvonlarda hissiyotlar qanday ifodalanishini o‘rganar ekanmiz, ushbu asar yuz ifodalari va tana harakatlari ilmiga sho‘ng‘iydi. U avvalgi qarashlarga shubha bilan qarab, tushunish uchun poydevor qo‘yadi.

35 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Jonsiz Tilda Harakatlanish: Inson va Hayvonlardagi Hissiyotlarni Tushunish

Assalomu alaykum! Qachonlardir o'zingiz yoki bizning patli (yoki patsiz, yoki qoplamali!) do'stlarimiz his-tuyg'ularimizni qanday ko'rsatishimiz haqida o'ylab ko'rganmisiz? Bu biz doim, hatto o'zimiz sezmagan holda ham qilib turadigan narsa. Hissiyotlarimizning bizdan to'lib-toshishi – qovoq solish, tabassum qilish, g'o'ldirish, dumini silkitish – bu juda qiziqarli mavzu. Biz bu mavzuni chuqur o'rganib chiqamiz va olimlar hamda mutafakkirlar yillar davomida hissiy ifodalar kodini yechishga qanday urinishganini ko'rib chiqamiz. Bu go'yo bir sirli tilni tushunishga o'xshaydi. Siz yuzning o'zgarishini, tana taranglashishini yoki dumning xursandchilik bilan yerga urilishini ko'rasiz va bir tuyg'u paydo bo'ladi, to'g'rimi? Ammo bu signallar ortida aslida nima sodir bo'lmoqda? Ular universalmi? O'rganiladimi? Va biz bu yerga qanday yetib keldik? Bu sayohat shunchaki yuzlarga tikilib qarashdan iborat emas. Bu hissiyotlarning namoyon bo'lishining sabablari va usullarini tushunish haqida. Biz ba'zi qadimiy g'oyalarni ko'rib chiqamiz va ular yangilariga qanday mos kelishini ko'rib chiqamiz. Buni biz hayotning bu asosiy qismini tushunishga qanday urinishimizning tarixiy sayohati deb tasavvur qiling.

Tezkor Qayta Ko'rib Chiqish: Tadqiqotning Dastlabki Kunlari

Biz juda chuqurga kirishdan oldin, bu narsalarni odamlar uzoq vaqtdan beri tushunishga harakat qilishganini aytib o'tishga arziydi. Fiziognomika degan butun boshqa soha bor. Bu shaxsning fe'l-atvorini – halolmi, jasurmi yoki yolchimikan – ularning yuz xususiyatlarining doimiy shaklidan, ya'ni peshanasining qiyalikidan, jag'ining holatidan, shunga o'xshash narsalardan bilishga urinishdir. Bu shaxsning taqdirini yuz tuzilishidan o'qishga o'xshaydi. Lekin rostini aytsam, bu bugungi suhbatimiz mavzusi emas. Biz ko'proq vaqtinchalik narsalarga qiziqamiz – hozirda nimani his qilayotganini ko'rsatadigan o'tkinchi ifodalar, nafaqat insonning asosiy xarakteri. Shunday qilib, men ba'zi eski kitoblar va yozuvlarni o'rganib chiqdim va rostini aytsam: ko'pchiligi biz qilmoqchi bo'lgan ish uchun unchalik foydali emas. Bu xazinaning xaritasi bo'ylab yurishga o'xshaydi, uning yarim joylari yuvilib ketgan. Ba'zi eski g'oyalar qiziqarli, albatta, lekin hissiy ifodaning mexanikasi va universalizmini tushunishga kelganda ular maqsadga to'g'ri kelmaydi. Mavjud eng mashhur eski asarlardan biri bu 'Konferentsiyalar' deb nomlanadi. Uni 1667-yilda rassom Le Brun yaratgan. Unda bir nechta yaxshi kuzatuvlar mavjud va bu mavzu bo'yicha eng yaxshi tanilgan qadimiy asar bo'lishi mumkin. Le Brun rassom bo'lgani uchun, u turli hissiy holatlarni ko'rish va chizishda juda yaxshi bo'lgan. U ma'lum yuz tuzilishlarini ma'lum hissiyotlarga bog'lashga harakat qilgan. Bu vizual jihatdan boy asar va u albatta odamlarni o'ylashga majbur qilgan. Lekin, o'sha davrning ko'p narsalari singari, u ilmiy ma'noda chuqur tahliliy emas, balki ko'proq tavsiflovchi. Keyin yana bir insho bor, Le Brunnikidan biroz yangiroq, lekin hali ham ancha eski, 1700-yillarning oxiridan. U 'Nutq' deb nomlanadi va golland anatomisti Camper tomonidan berilgan. Endi Camper jiddiy olim, inson tanasi bo'yicha mutaxassis edi. Siz unda bir nechta muhim tushunchalar bo'lishini o'ylaysiz, to'g'rimi? Lekin rostini aytsam, uning hissasi bu mavzuni katta yo'nalishda oldinga siljitmadi. U yuz tuzilishlarini ko'rgan, albatta, lekin hissiyotlarning ifodasini tushunishda katta sakrashni amalga oshirmadi. Bu go'yo u uyni o'rganayotganu, lekin ichidagi odamlar va ularning o'zaro munosabatlariga unchalik e'tibor bermayotganiga o'xshaydi. Bu eski urinishlar muhim, chunki ular odamlar bu haqda o'ylayotganini va bir tizim yaratishga harakat qilayotganini ko'rsatadi. Lekin ular ko'pincha jismoniy shaklni bevosita xarakterga bog'lashda qiynalib qolishdi yoki hissiyotlarning dinamik tabiatini haqiqatdan tushunish uchun zarur bo'lgan qat'iy ilmiy usuldan mahrum bo'lishdi. Ular parvozning dastlabki urinishlariga o'xshardi – ba'zi qiziqarli dizaynlar, lekin uzoq safarga tayyor emas edi.

Chuqurroq Tushunishga Ehtiyoj

Xo'sh, bu bizni qayerga olib boradi? Bu bizga haqiqatan ham yanada tizimli, ilmiy yondashuvni qabul qilgan asarlarga qarashimiz kerakligini anglatadi. Faqat yuzlarni tasvirlab qolmay, balki yuzlar nima uchun o'zgarishini, bu o'zgarishlar ichki his-tuyg'ular bilan qanday bog'langanligini va bu bog'lanishlar hamma uchun, hamma joyda va hatto turli turlar orasida ham to'g'ri keladimi yoki yo'qmi, degan savollarga javob berishga urinadiganlar. Bu yerda mavzuning asosiy mohiyati yotadi. "Kayfiyatning buzilishi bunday ko'rinadi" deyish kifoya qilmaydi. Biz nima uchun yig'lashning qayg'u bilan bog'liqligini bilishni istaymiz. Bu biologik javobmi? U maqsadga xizmat qiladimi? Yig'lash usulimiz qayg'uning turiga qarab o'zgaradimi? Hayvonlar haqida nima deyish mumkin? Ular yig'laydimi? Ular qayg'u, yoki xursandchilik, yoki qo'rquvni ko'rsatishning o'z yo'llariga egami? Bu kabi savollar shunchaki badiiy kuzatish yoki anatomik tavsifdan ko'ra ko'proq narsani talab qiladi. Ular xulq-atvor, rivojlanish, asosiy biologik mexanizmlar va bu ifodalarni shakllantirgan evolyutsion tarixga qarashni talab qiladi. Qadimiy asarlar, tarixiy ahamiyatga ega bo'lsada, ko'pincha poydevorni qo'ygan, lekin butun uyni qurmagan. Ular jumboqning ba'zi qismlarini aniqlagan, lekin to'liq rasmni ko'rmagan. Bizning e'tiborimizga haqiqatan ham loyiq bo'lgan asarlar jismoniy hissiyotni namoyon bo'lishi (ko'z qisish, tabassum, titrash) va ichki psixologik holat o'rtasidagi nuqtalarni bog'lashga urinadilar. Ular oddiy tavsiflardan tashqariga chiqib, asosiy tamoyillarni o'rganishga harakat qiladiganlar. Bu murakkab, ko'pincha ongsiz, muloqot tizimi qanday ishlashini va nega u mavjudligimiz uchun bunchalik muhimligini o'rganish uchun biz kuzatib boradigan yo'l.

Asosiy G'oya: Hissiyotlar Faqat Ichki Narsa Emas

Mayli, keling, asosiy mavzuga o'taylik. Biz o'rganayotgan asosiy g'oya shundaki, hissiyotlar shunchaki maxfiy, ichki tuyg'ular emas, biz ularni baham ko'ramiz yoki ko'rmaymiz. Yo'q! Ular mohiyatan ifodalanadi. Ular bizdan sizib chiqadi. Ular evolyutsiya orqali namoyon bo'lish uchun yaratilgan. O'ylab ko'ring: agar siz dahshatda bo'lsangiz, tanangiz bir qator narsalarni qiladi – ko'zlaringiz kattashadi, nafasingiz to'xtaydi, mushaklaringiz taranglashadi. Bular tasodifiy emas. Ular signallar, ham o'zingizga (sizni kurashish yoki qochishga tayyorlaydi) ham boshqalarga (ularni xavf haqida ogohlantiradi yoki sizning zaifligingizni ko'rsatadi). Bu statistik xususiyatlarga qarashdan fundamental farqdir. Fiziognomika sizning yuzingizning doimiy sxemasi haqida, tug'ma xarakterni taklif qiladi. Lekin hissiyotlarning ifodasi dinamik o'zgarishlar haqida – mushaklarning o'tkinchi harakatlari, ular sizning ichki holatingizning real vaqt rejimida rasmini chizadi. Biz haykalga qarash va film tomosha qilish o'rtasidagi farq haqida gaplashayapmiz. Shunday qilib, markaziy gipoteza shunday: Hissiyotlarning jismoniy, kuzatiladigan namoyon bo'lishi bor va bu namoyonliklarni tushunish hissiyotlarning o'zini tushunish uchun kalitdir. Bu faqat inson hissiyotlari haqida emas. Biz o'rganayotgan ish bu tamoyillar hayvonot dunyosiga ham, turli darajada qo'llanilishini taklif qiladi. Itning dumini silkitishi tasodifiy tortish emas; bu baxt yoki hayajon signalidir. Mushukning g'o'ldirashi shunchaki shovqin emas; bu qo'rquv yoki tajovuzkorlikning aniq ifodasidir.

Nima Uchun Bu Muhim?

Doimiy xususiyatlar va vaqtinchalik ifodalar o'rtasidagi bu farq nega shunchalik muhim? Chunki birini boshqasi bilan adashtirish barcha turdagi tushunmovchiliklarga olib keladi. Ming yillar davomida odamlar yuz tuzilishiga asoslanib xarakterni baholashga harakat qilishgan, bu esa kamsitish va noto'g'ri hukmlarga olib kelgan. Lekin hissiyotlar boshqacha. Ular o'tkinchi holatlar va ularning ifodalari ko'pincha madaniy to'siqlarni yengib o'tadigan universal signallardir (garchi madaniyat ularni qanday boshqarishimiz yoki namoyon qilishimizga ta'sir qilsa ham). Biror kishining shaxsiyatini faqat burnining shakliga qarab tushunishga urinishni tasavvur qiling. Bu sizga hozirda baxtlimi, qayg'ulimi yoki jahldami ekanligini aytishi dargumon. Lekin ularning yuz ifodasi? Bu ularning hozirgi hissiy holatiga ancha to'g'ridan-to'g'ri derazadir. Bu fokusni o'zgartirish: statistik xususiyatlardan dinamik namoyonliklarga. Bu fokus ifoda qilishga ham bog'liq muloqot g'oyasi bilan chambarchas bog'liq. Hissiyotlar, qisman, muloqot qilish uchun rivojlangan. Ular ehtiyojlarni, niyatlarni va ijtimoiy aloqalarni bildiradi. Onaning chaqalog'iga tabassum qilishi mehr va xavfsizlikning muhim signalidir. Do'stlar orasidagi birgalikdagi kulgi ularning aloqasini kuchaytiradi. Og'riqdan yuzni chimirish yordamga muhtojlikni bildiradi.

Evolyutsiya Buyuk Tushuntiruvchi Sifatida

Va mana bu yerda eng qiziqarli joyi keladi: bu ifodalarning ko'pchiligi shunchaki o'rganilmagan, balki meros qolgan. Ular bizning biologik tuzilishimizning bir qismi, tabiiy tanlanish tomonidan shakllangan, chunki ular hayotiy ustunlikni ta'minlagan. Masalan, qo'rquvning universal insoniy ifodasi – keng ochilgan ko'zlar, ochiq og'iz – ehtimol, sezgi kirishini (xavflarni yaxshiroq ko'rish va eshitish) va tanani tez qochishga tayyorlashni maksimal darajada oshirgani uchun rivojlangan. Xuddi shunday, itning tishlarini ko'rsatgan holda g'o'ldirashi, janjalni oldini olishi mumkin bo'lgan aniq ogohlantirishdir va bu har ikki hayvonni jarohatdan qutqaradi. Bu evolyutsion nuqtai nazar inqilobiydir. U hissiyotlarni ifodalash usulimiz tasodifiy emasligini taklif qiladi. Ushbu aniq jismoniy namoyonliklar uchun asosiy biologik sabablar mavjud, ular boshqa hayvonlar bilan bo'lgan umumiy ajdodlarimizga asoslangan. Shuning uchun biz ko'pincha turli madaniyatlardan bo'lgan odamlarning yuzlaridagi asosiy hissiyotlarni tan olamiz va hatto hayvonlarning ifodalarida ham parallelizm ko'ramiz. Shunday qilib, markaziy gipoteza shunchaki hissiyotlar ifodalanadi emas, balki bu ifodalar quyidagilardir: 1. Kuzatiladigan va Dinamik: Ular yuz mushaklarining aniq harakatlari va tana holatini o'z ichiga oladi. 2. Muloqotga Xizmat qiladi: Ular ichki holatlarni boshqalarga bildirishga xizmat qiladi. 3. Ko'pincha Universal: Asosiy ifodalar turli madaniyatlarda tan olinadi. 4. Biologik Asosga ega: Ular evolyutsion ildizlarga ega va ma'lum darajada meros qoladi. Bu bizning hissiyotlarimizni shunchaki shaxsiy tajribalar emas, balki biologik va ijtimoiy tabiatimizning asosiy qismi sifatida tushunishimizni o'zgartiradi. Bu ilmiy o'rganish va taqqoslashga imkon beradigan, sub'ektiv talqinlardan tashqariga chiqadigan tizimdir.