Summio

Kitob

Sevgi san'ati

Erix Frommning sevgi haqidagi inqilobiy g'oyalariga chuqur nazar: uni shunchaki his-tuyg'u emas, balki san'at turi sifatida ko'rib chiqish va uni qanday faol ravishda rivojlantirish mumkinligi.

27 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Sevgi San'ati: Erich Frommning Qimmatli Saboqlari

Assalomu alaykum! Bugun biz Erich Frommning klassik asari bo'lmish "Sevgi San'ati" haqida suhbatlashamiz. Sevgi deganda xayolga keladigan tasavvurlarni — to'satdan paydo bo'ladigan his-tuyg'u, taqdir taqazosi yoki shunchaki yoqimli holatni bir chetga surib turing. Fromm, o'zining teran psixolog va ijtimoiy faylasuf sifatida, asosan shunday deydi: "Bir daqiqa kuting, sevgi bundan ancha kattaroq narsa!". Uning fikricha, sevish — bu rasm chizish yoki pianino chalish kabi bir san'atdir. Va har qanday san'at singari, uning ham o'z mahorati, bilimi, intizomi va ko'p yillik mashqlari talab etiladi. Bu siz tasodifan duch keladigan narsa emas; bu siz faol ravishda amalga oshiradigan harakatdir. Bu shunchaki ko'ngilni ko'taradigan kitob emas; bu boshqa inson bilan, o'zimiz bilan va atrofimizdagi dunyo bilan haqiqiy aloqani o'rnatish nimani anglatishini jiddiy, o'ylantiruvchi tarzda tadqiq etadi. Fromm 20-asrning o'rtalarida yozgan bo'lsa-da, uning g'oyalari bugungi bizning giper-ulangan, ammo ko'pincha yolg'iz qoladigan raqamli davrimizda yanada dolzarbroq tuyuladi. U inson mavjudligining mohiyatiga nazar tashlab, "Biz haqiqatan ham qanday sevishimiz kerak?" degan savolni o'rtaga tashlaydi. Va bu — qiyin, murakkab, ammo oxir-oqibatda juda ham mukofotga sazovor bo'ladigan jarayon.

Kirish: Sevgi — Bu Tuyg'u Emas, Balki San'at

Fromm o'z fikrini sevgi haqidagi eng keng tarqalgan noto'g'ri tushunchani rad etishdan boshlaydi: ya'ni sevgi — bu omad, to'g'ri odamni topish yoki paydo bo'ladigan his-tuyg'u masalasi. Uning ta'kidlashicha, jamiyatimiz bizni romantik sevgi tasvirlari bilan — filmlar, qo'shiqlar va reklama orqali to'ldiradi, ammo kamdan-kam hollarda bizga qanday sevishni o'rgatadi. Biz pulni qanday boshqarishni, biznesda qanday muvaffaqiyat qozonishni o'rganamiz, lekin insonning eng asosiy qobiliyati, ya'ni sevish qobiliyati, ko'pincha tasodif va intuitiv tushunchaga havola etiladi. Fromm buni "eng g'alati ziddiyat" deb ataydi. U sevib qolishning passiv, deyarli tasodifiy holatini sevishning faol, maqsadli mashqidan farqlaydi. Sevib qolish, uning fikricha, ko'pincha o'tkinchi, kuchli holat bo'lib, u tezda yo'qolishi mumkin. Ammo haqiqiy sevgi — bu bizning xarakterimizning barqaror yo'nalishi, nafaqat olishni emas, balki berishni ham o'z ichiga olgan chuqur majburiyatdir. Bu o'sish va aloqani mustahkamlovchi tarzda dunyo va boshqalar bilan faol shug'ullanishdir. U buni "men rassom bo'lishni xohlayman" degan odam bilan "rassomman" degan odam o'rtasidagi farqqa qiyoslaydi — ikkinchisi o'z kasbiga bag'ishlanadi, texnikalarni o'rganadi, tinimsiz mashq qiladi va qiyinchiliklarni yengib o'tadi. Frommning ta'kidlashicha, sevgi haqidagi bu noto'g'ri tushunish jiddiy oqibatlarga olib keladi. Agar biz sevgini tovar sifatida qabul qilsak, uni topish kerak bo'lgan narsa deb hisoblasak, biz sevgining iste'molchisiga aylanib qolamiz, doimo keyingi yaxshiroq narsani qidiramiz, osonlikcha norozi bo'lamiz va munosabatlar qiyinlashganda ularni tezda tashlab yuboramiz. Bu esa yuzaki aloqalarga va ko'p odamlar orasida bo'lsak-da, chuqur yolg'izlik hisiga olib keladi.

Zamonaviy Jamiyat Sevgi haqida Nimalarni Noto'g'ri Tushunadi?

Fromm 20-asrdagi kapitalistik jamiyatning bizning sevgi munosabatlarimizga ta'sirini qattiq tanqid qiladi. Uning kuzatishicha, biz ko'pincha insoniy munosabatlarni ham iqtisodiy operatsiyalar kabi ko'ramiz. Biz "o'zimizni sotish" va eng yaxshi sherikni "sotib olish" haqida o'ylaymiz, xuddi tovarlarni xarid qilgandek. Bunda jozibadorlik, ijtimoiy mavqe va "yaxshi paketli" takliflarga urg'u beriladi. Munosabatlardagi muvaffaqiyat ko'pincha "shaxsiyat bozorida" qanchalik jozibador ekanligimiz bilan o'lchanadi. Bu "bozor orientatsiyasi" samimiy yaqinlikni juda qiyinlashtiradi. Agar siz doimiy ravishda bir-biringizning bozor qiymatingizni va o'zingiznikini baholab tursangiz, qanday qilib haqiqiy aloqani o'rnata olasiz? Bu bizni o'zimizdan va boshqalardan ajralib qolish hissini uyg'otadi. Biz o'z hayotimiz va munosabatlarimizning ajralgan kuzatuvchilariga aylanib qolamiz, samimiy himoyasizlik va aloqadan ko'ra, tashqi ko'rinish va o'zini ko'rsatishga ko'proq e'tibor qaratamiz. Bundan tashqari, birdaniga natija berish va tezda almashtirish madaniyati munosabatlarga ham ta'sir qiladi. Agar biror narsa mukammal ishlamasa yoki qiyinchiliklarga duch kelsak, jamiyatdagi xabar ko'pincha "ketish, yaxshiroqini topish yoki boshqa mahsulotni sinab ko'rish" degan ma'noda bo'ladi. Bu bizga haqiqiy, uzoq davom etadigan sevgi murakkabliklarini yengish uchun zarur bo'lgan sabr va qat'iyatni rivojlantirishga to'sqinlik qiladi.

Sevgi — Bu Rivojlantirilishi Kerak Bo'lgan Qobiliyat

Xo'sh, agar sevgi shunchaki tuyg'u bo'lmasa, u nima? Fromm uni insonning faoliyati, ichki kuchi deb ta'riflaydi. Bu passiv narsa emas; bu bizning harakatimiz. U bu faoliyatning asosiy elementlarini quyidagicha ajratadi: G'amxo'rlik, Mas'uliyat, Hurmat va Bilim. G'amxo'rlik (Care): Bu sevgan insonning hayoti va o'sishi haqidagi faol tashvishdir. Bu shunchaki o'tkinchi tuyg'u emas, balki barqaror harakatdir. Agar kimnidir sevib qolsangiz, uning rivojlanishini va baxtli bo'lishini xohlaysiz va bunga faol hissa qo'shasiz. Mas'uliyat (Responsibility): Bu og'ir yukdek majburiyat emas, balki boshqa odamning ehtiyojlariga javob berishning ixtiyoriy harakatidir. Bu "Men senga javobgarman" deb aytish qobiliyatidir, ya'ni men sizning o'sishingiz va farovonligingizni ta'minlash uchun o'zimdan berishga tayyorman. Hurmat (Respect): Fromm hurmatni (lotincha respicere, qarash) bir insonni u boricha ko'ra olish, uning noyob individualligini anglash qobiliyati sifatida ta'riflaydi. Bu boshqa odamning bizning xohishlarimiz yoki kutganlarimizga moslashishi o'rniga, o'z yo'lida o'sishi va rivojlanishini istash degan ma'noni anglatadi. Bilim (Knowledge): Bu yuzaki tanishlikdan chuqurroqdir. Haqiqiy bilim yuzaki kuzatuvlardan o'tib, boshqa odamning mohiyatini tushunishni o'z ichiga oladi. Bu ularning quvonchlari, qo'rquvlari, umidlarini va kurashlarini ularning nuqtai nazaridan tushunishdir. Buning uchun empatiya va o'zimizning ham himoyasiz bo'lishga tayyorligimiz kerak. Fromm bu elementlarning bir-biriga bog'liqligini ta'kidlaydi. Agar siz kimnidir hurmat qilmasangiz, uni haqiqiy sevib g'amxo'rlik qila olmaysiz va uni tanimangach, hurmat qila olmaysiz. Va bularning barchasi mashq va majburiyatni talab qiladi.

Asosiy G'oyalar: "Sevgi San'ati"ning Markaziy Xulosalari

Fromm o'z kitobining asosini tashkil etuvchi bir nechta markaziy dalillarni keltiradi. Bular shunchaki nazariy g'oyalar emas; ular sevgini amaliyot sifatida tushunish uchun asosiy tushunchalardir. G'oya 1: Sevgi — Bu Bilim va Mashqni Talab Etuvchi San'at. Bu umumiy mavzu. Frommning ta'kidlashicha, har qanday boshqa san'at singari, sevgi ham o'rganish, mashq qilish va bag'ishlanish orqali o'zlashtiriladi. Biz uning tamoyillarini tushunishimiz, texnikalarini rivojlantirishimiz va mashq qilishga sodiq bo'lishimiz kerak. Biz hech qanday tayyorgarliksiz yoki mashqlarsiz konsert pianinochisi bo'lishni kutmaymiz, lekin ko'pincha hech qanday tayyorgarliksiz sevgi ustasi bo'lishni kutamiz. Bu g'oya sevgi haqidagi romantik tasavvurni rad etadi va haqiqiy aloqaning faol, intizomli tabiatini ta'kidlaydi. G'oya 2: Zamonaviy Jamiyat Sevgi Rivojlanishiga Yordam Berishdan Ko'ra To'sqinlik Qiladi. Fromm ajralish, iste'molchilik va yuzaki munosabatlarni targ'ib qiluvchi hukmron ijtimoiy va iqtisodiy tuzilmalarni tanqid qiladi. U moddiy muvaffaqiyat, "shaxsiyat bozori" va munosabatlarning tovarlashtirilishiga urg'u berish sevgi san'atini amalga oshirishga katta to'siqlar yaratadi deb hisoblaydi. Haqiqiy aloqani mustahkamlash o'rniga, jamiyat ko'pincha o'z-o'ziga qiziqishni, narsisizmni va tashqi tasdiqlashga urg'u berishni rag'batlantiradi, bu esa chinakam yaqinlikka erishishni qiyinlashtiradi. G'oya 3: Sevgi Mohiyati — Bu Olishda Emas, Balki Berishda. Ko'pchilikning sevishni istashidan farqli o'laroq, Fromm sevishning mohiyati berish ekanligini ta'kidlaydi. Bu berish moddiy narsalar haqida emas, balki o'zining bir qismini berish haqida: quvonch, qiziqish, tushunish, bilim, hazil va hayotiylik. Bu o'z hayotiyligi va kuchining faol ifodasidir. Berish, bu ma'noda, kuchning eng oliy ifodasi bo'lib, kamchilikdan ko'ra ko'proq to'liqlik va qoniqish hissini beradi. G'oya 4: Voyaga Yetgan Sevgi — Bu Shaxsniylikni Saqlab Qoluvchi Ittifoqdir. Fromm sevgi ning yoshlikdagi shakllari, ya'ni shaxslarning boshqa bir inson bilan birlashib, ajralishdan qutulishga harakat qilishini (ko'pincha o'zlikni yo'qotishga olib keladi) va voyaga yetgan sevgini farqlaydi. Voyaga yetgan sevgi ikki shaxsning o'ziga xosligini va yaxlitligini saqlagan holda birlashishini o'z ichiga oladi. Bu alohida shaxslar bo'lib qolgan holda birga turishdir, bu ajralishda birgalikning paradoksal holatidir. G'oya 5: Sevgi Ning Har Xil Shakllari Mavjud Bo'lib, Ularning Hammasi Bir Xil Asosiy Tamoyillarga Tayanadi. Fromm sevgi ning turli ko'rinishlarini — birodarlik sevgisi, onalik sevgisi, erotik sevgi, o'z-o'zini sevish va Xudoni sevishni o'rganadi. Har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lsa-da, ularning barchasi g'amxo'rlik, mas'uliyat, hurmat va bilimning asosiy elementlarini baham ko'rishadi. Ushbu turli shakllarni tushunish bizga sevgi ning kengligi va chuqurligini hamda uning tamoyillarini turli munosabatlarda qanday qo'llash mumkinligini tushunishga yordam beradi.

Asosiy Tushunchalar: Frommning G'oyalarini Chuqurroq Tahlil Qilish

Keling, Fromm kiritgan ba'zi asosiy tushunchalarni yanada chuqurroq ko'rib chiqaylik. Bular uning sevgi haqidagi o'ziga xos qarashini tushunish uchun asosiy qurilish bloklaridir.