Qisqacha mazmun parchasi
F.A. Hayekning "Ajalli Ta'ma": Inson Bilimi Cheklovlari va Jamiyatning Tabiiy Tartibi
Salom! Demak, F.A. Hayekning "Ajalli Ta'ma" asari bilan tanishmoqchisiz? Ajoyib tanlov! Bu kitob haqiqiy intellektual zilzila kabi, jamiyat, iqtisodiyot va hatto dunyodagi o'rningiz haqidagi tasavvurlaringizni silkitib tashlaydi. Bu engil-yelpi dam olish uchun mo'ljallangan kitob emas, lekin juda ham foydali va, rostini aytsam, dunyo nima uchun shunday ishlaydi (va nima uchun ba'zan yaxshi ishlamaydi) degan savollarga ko'p narsani tushuntirib beradi. Shunday tasavvur qiling: Hayek asosan shunday demoqchi: biz insonlar eng katta xatoni shundaki, murakkab narsalarni boshqarishda o'zimizni haqiqatda boridan aqlliroq deb o'ylaymiz. Buni u "ajalil ta'ma" deb ataydi – bu biz, shaxslar yoki hatto mutaxassislar guruhlari, keng ijtimoiy tizimlarni yuqoridan turib loyihalashimiz va nazorat qilishimiz mumkin degan fikrdir. Uning ta'kidlashicha, bu yondashuv muvaffaqiyatsiz bo'lishga mahkum, chunki u jamiyatlarning aslida qanday ishlashi haqidagi asosiy haqiqatni inobatga olmaydi: bu ko'plab odamlarning bilimlariga asoslangan, bir-birini ko'rmaydigan millionlab odamlarning bilimlari asosida shakllangan murakkab, tabiiy tartibdir. Bu kitob aynan shu g'oyani chuqur o'rganadi. U inson bilimining chegaralari, tabiiy tartibning kuchi va jamiyatni biror bosh reja bo'yicha muhandislik qilishga urinish falokatga olib kelishi haqida. O'qish biroz qiyin bo'lishi mumkin, lekin menga ergashing, biz asosiy g'oyalarni tushunarli qilib tahlil qilamiz va umid qilamanki, yangi fikrlash uslublarini uyg'otamiz.
1-bo'lim: Kirish - Haddan tashqari o'ziga ishongan rejalashtiruvchi
Mayli, kattaroq rasmdan boshlaylik. "Ajalli Ta'ma" kitobi insonning chuqur ildiz otgan moyilligiga qarshi chiqishdan boshlanadi: rejalashtirish, nazorat qilish, hamma narsani bilish istagi. Hayek ko'p hayotiy sohalarda, ayniqsa siyosat va iqtisodiyotda, bizda ajoyib aql-idrokli odamlar borligini, ular asrlar davomida organik ravishda rivojlangan tizimlardan ko'ra yaxshiroq tizimlarni loyihalash mumkinligiga chin dildan ishonishadi, deb kuzatgan. Ular muammolarni ko'radilar va ularning instinkti yangi qoida, yangi tartib, uni tuzatish uchun yangi reja yaratishdir. Bu olijanob tuyuladi, shundaymi? Bu faol va aqlli ko'rinadi. Ammo Hayek bu fikrlash tarziga katta to'siq qo'yadi. Uning ta'kidlashicha, bu istak, garchi xayrixohlik bilan boshlangan bo'lsa ham, mohiyatan xato, chunki u murakkab tizimlar, ayniqsa inson jamiyatlari qanday ishlashi haqidagi ulkan tushunmovchilikka asoslanadi. U muammoning asosini aniqlaydi: bunday tizimni haqiqatda nazorat qilish uchun zarur bo'lgan bilimning shunchaki, boshqarib bo'lmaydigan kengligi. O'ylab ko'ring – har bir inson o'z hayoti va jamiyatning umumiy faoliyati uchun muhim bo'lgan noyob ma'lumotlar, ko'nikmalar, afzalliklar va mahalliy bilimlarga ega. Biror kishi, hatto eng aqlli odamlar komissiyasi ham barcha ma'lumotlarni to'play, qayta ishlay va harakatga keltira olmaydi. Mana shu yerda "ajalil ta'ma" paydo bo'ladi. Bu zarur bo'lgan barcha bilimga ega bo'lishimiz yoki uni yo'naltirishimiz mumkinligiga ishonishning kibridir. Bu abstrakt aqlga, millionlab odamlarning hayotiy tajribasi va amaliy bilimidan ajralgan holda, ustun ijtimoiy tartibni yaratishi mumkinligiga ishonishdir. Hayek buni tabiiy tartib g'oyasi bilan solishtiradi, bu yerda murakkab naqshlar va tuzilmalar nisbatan sodda qoidalarga amal qiluvchi shaxslarning o'zaro ta'sirlaridan tabiiy ravishda paydo bo'ladi. Qaynoq bozor, til yoki hatto tirbandlik oqimini tasavvur qiling – bular markaziy buyruq bilan belgilanmaydi; ular cheksiz shaxsiy qarorlardan kelib chiqadi. Hayekning kirish qismi markazlashtirilgan rejalashtirishni chuqur tanqid qilish va bu tabiiy, ijtimoiy tartibga imkon beruvchi tizimlarni kuchli himoya qilish uchun zamin yaratadi. U biz yaxshilanishga intilmasligimiz yoki muammolarni hal qilmasligimiz kerak demoqchi emas. Yo'q, mutlaqo unday emas. U aytmoqchi, biz ko'pincha tanlaydigan usul – yuqoridan pastga, bilimlarni saqlaydigan rejalashtirish – noto'g'ri usul va u kutilmagan oqibatlar va oxir-oqibatda muvaffaqiyatsizlikka olib keladi. Bu kitob nima uchun tabiiy tartibga ishonish va o'z bilimimizning chegaralarini tushunish nafaqat dono, balki samarali va farovon jamiyat uchun zarurligini isbotlovchi keng qamrovli dalilidir.
2-bo'lim: Asosiy G'oyalar - Hayekning Dalilining Ustunlari
Xo'sh, Hayek "Ajalli Ta'ma" kitobida qanday asosiy g'oyalarni ta'kidlaydi? Keling, uning dalilining asosini tashkil etuvchi asosiy g'oyalarni tahlil qilaylik. Bular uning asosiy ishonchlari, biz qabul qilishimiz va ko'rib chiqishimizni istagan g'oyalar: G'oya 1: Inson Bilimining Chegaralari Keng va Qochib Bo'lmaydi. Bu Hayekning dalilining mutlaq poydevoridir. U shunchaki ba'zi bilimlarni olish qiyinligini aytmayapti; u murakkab jamiyatdagi bilimlarning tabiati shuni anglatadiki, u har doim tarqalgan, ko'pincha nomoyon bo'lmagan (yakka) va har qanday yakka ong yoki guruh uchun to'liq bo'lmagan bo'ladi. Bizda, albatta, ilmiy bilim bor, lekin bu faqat kichik bir qism. Jamiyatni boshqarish uchun eng muhim bilim - bu vaqt va joy haqidagi aniq, doimiy o'zgaruvchan bilim - kimga nima kerak, kim uni ishlab chiqara oladi, mahalliy sharoitlar qanday, imkoniyatlar qanday? Bunday bilim millionlab shaxslarning ongida joylashgan. Uni markazlashtirishga urinish tuman tutishga urinish bilan barobardir. G'oya 2: Tabiiy Tartib Jamiyatning Asosidir, Loyiha emas. Mashina kabi boshidan loyihalash va qurish mumkin bo'lgan mexanik tizimlardan farqli o'laroq, inson jamiyatlari loyihalanmagan. Ular rivojlanadi. Hayek bu evolyutsiyani tabiiy tartib deb ataydi. Tilni, axloqni, bozorlarni va hatto huquqiy tizimlarni tasavvur qiling. Ushbu murakkab tuzilmalar uzoq davom etgan davrlarda o'zlarining umumiy qoidalari va an'analariga amal qilgan holda o'z maqsadlariga erishgan millionlab shaxslarning o'zaro ta'sirlari orqali paydo bo'lgan. Ushbu tabiiy tartiblar juda murakkab va samarali, aynan shu sababli ular biz gaplashgan tarqalgan bilimni o'z ichiga oladi. Ular dizaynerlik tizimlari kamdan-kam hollarda ega bo'lgan moslashuvchan va chidamli. G'oya 3: Markazlashtirilgan Rejalashtirish Noto'g'ri Taqsimot va Zulmga Olib Keladi. Hukumatlar yoki markaziy organlar iqtisodiyot yoki jamiyatlarni nazorat qilishga va rejalashtirishga urinishganda, ular doimo bilim muammosiga duch keladilar. Ularda yaxshi qarorlar qabul qilish uchun zarur bo'lgan aniq, mahalliy ma'lumotlar yo'q. Bu xatolarga olib keladi - resurslar noto'g'ri taqsimlanadi, ehtiyojlar qondirilmaydi va innovatsiyalar cheklanadi. Bundan tashqari, bunday rejalashtirishni hatto amalga oshirish uchun ham rejalashtiruvchilar ulkan kuchni to'plashlari kerak, bu ko'pincha zo'rlik va shaxsiy erkinlikni bostirishga olib keladi. Rejalashtiruvchining "ajalil ta'masi" to'g'ridan-to'g'ri ushbu salbiy oqibatlarga olib keladi. G'oya 4: Abstrakt Qoidalar va An'analar Muhim Yo'l-Yo'riqdir. Agar batafsil rejalar bilan ish ko'rmasak, nimaga tayanishimiz kerak? Hayek abstrakt qoidalar va an'analarga ishora qiladi. Bular har bir aniq harakatni belgilamasdan, xatti-harakatlarni boshqaradigan umumiy printsiplar yoki me'yorlardir. Mulk huquqlari, qonun ustuvorligi yoki hatto ijtimoiy odob-axloqni tasavvur qiling. Ushbu abstrakt qoidalar shaxslarga o'zlarining bilimlarini ishlatib, o'zlarining maxsus sharoitlariga moslashishlari uchun erkinlik
3-bo'lim: Asosiy G'oyalar - Hayekning Konseptsiyalarini Chuqurroq Tahlil Qilish
Endi asosiy g'oyalarni tushunib olganimizdan so'ng, Hayekning tahlil qilgan eng muhim konseptsiyalariga e'tibor qaratamiz. Bular uning dalilini shunchalik kuchli va o'ylantiradigan qiluvchi asosiy g'oyalardir.
G'oya 1: Bilimning Tabiyati: Aniq va Yakka
Hayek bilimning turli turlari o'rtasida juda muhim farqni ko'rsatadi. Biz ko'pincha bilimlarni faktlar va raqamlar deb o'ylaymiz – yozib qo'yish, ma'lumotlar bazasiga kiritish yoki darsxonada o'rgatish mumkin bo'lgan narsalar. Hayek buni aniq bilim deb ataydi. Bu rejalashtiruvchilar to'play olaman va ishlata olaman deb o'ylaydigan bilim turi. Lekin Hayekning ta'kidlashicha, jamiyatni boshqarish uchun eng muhim bo'lgan bilimning aksariyati aslida yakka bilimdir. Bu tajribadan kelib chiqqan bilim, intuitivlik, amaliy tushunishdir. Velosipedda yurishni, xonadagi kayfiyatni baholashni yoki tomchilab turgan kranni tuzatishning eng yaxshi usulini bilishni tasavvur qiling. Buni qanday qilishni osonlik bilan yozib qo'ya olmaysiz; bu siz his qiladigan yoki qanday qilishni biladigan narsadir. Ushbu yakka bilim chuqur shaxsiy, aniq kontekstga bog'liq va uni uzatish yoki markazlashtirish juda qiyin, hatto mumkin emas. Bu bozorlarni ishlatadigan, hunarmandlarga yaratishga imkon beradigan va jamoalarning ishlashiga yordam beradigan bilimdir.
G'oya 2: Tabiiy Tartib vs. Yaratilgan Tartib
Bu asosiy mavzu. Hayek tartibning paydo bo'lishining ikki usulini solishtiradi: yaratilgan tartib (yoki taxis) va tabiiy tartib (yoki kosmos). Yaratilgan tartib – bu aqlli ong biror narsani qasddan loyihalashtirganida yuzaga keladi. Binoni, mashinani yoki harbiy tuzilmani tasavvur qiling. Aniq reja va dizayner bor. Aksincha, tabiiy tartib esa shaxslarning harakatlaridan qasddan dizaynsiz paydo bo'ladigan tartibdir. Qushlarning ko'chib yurish naqshlarini, kristal tuzilmalarining shakllanishini yoki Hayek uchun muhimi, bozor iqtisodiyotining ishlashini tasavvur qiling. Bozor hech kim tomonidan ishlab chiqilmagan; u o'z manfaatlarini ko'zlab, umumiy qoidalarga (mulk huquqlari va shartnomani ijro etish kabi) amal qilgan holda millionlab shaxslarning o'zaro ta'sirlaridan paydo bo'ladi. Ushbu tabiiy tartib ko'pincha har qanday yaratilgan tartibdan ko'ra murakkabroq va moslashuvchanroqdir, aynan shu sababli u tarqalgan yakka bilimlarni o'z ichiga oladi.
