Summio

Kitap

Kelimelerle Neler Yapılır

Felsefeci J. L. Austin'in devrim niteliğindeki fikriyle tanışın: Kelimelerimiz sadece bir şeyleri tarif etmekle kalmaz, aynı zamanda dünyada aktif olarak bir şeyler yapmamızı da sağlar.

19 dk okuma

Mevcut diller

Özet önizlemesi

Kelimelerle Neler Yapabiliriz: J. L. Austin'in Dil Devrimine Derin Bir Bakış

Selamlar! Konuşurken aslında ne yaptığımızı hiç düşündünüz mü? Genellikle kelimelerin sadece bir şeyleri tanımlamak için olduğunu varsayarız, değil mi? Mesela, "Gökyüzü mavi." Bu cümle sadece gökyüzü hakkında bilgi verir. Peki ya size bazen bir şey söylediğinizde, sadece tanımlamakla kalmayıp, bir şey yaptığınızı söylesem? Ciddi anlamda yaptığınızı? İşte J. L. Austin'in kült eseri "How to Do Things with Words"in özündeki akıl almaz fikir bu. Bu kitap, dil hakkında düşünme biçimimizi tamamen değiştirdi. Austin, 20. yüzyılın oldukça etkili bir filozofu, dile baktığında söylediğimiz şeylerin büyük bir kısmının doğru ya da yanlış olmaktan çok, eylemleri gerçekleştirmekle ilgili olduğunu fark etti. Düşünün, evlilik töreninizde "Evet, kabul ediyorum" dediğiniz anı. Bir gerçeği tanımlamıyorsunuz; evleniyorsunuz. Ya da "Yarın orada olacağıma söz veriyorum." Sadece bir niyeti belirtmiyorsunuz; bir söz veriyorsunuz. Bu, Austin'in "performans ifadeleri" adını verdiği şeyin özü. Sanki dilin bir şeyleri gerçekleştirmek için yerleşik bir süper gücü varmış gibi. Bu kitap aslında 1955'te Harvard'da verdiği William James Dersleri'nin transkripti. Austin biraz öncüydü ve doğru ya da yanlış olarak yargılanabilecek ifadeler üzerine fazla odaklanan filozoflardan sıkılmıştı. Gerçek dünyada dilin nasıl çalıştığının büyük bir parçasını kaçırdıklarını hissediyordu. Kelimeleri kullanarak bir şeyleri başardığımız, başkalarını etkilediğimiz, kendimizi adadığımız ve durumları değiştirdiğimiz tüm yolları keşfetmek istiyordu. Bu yüzden kemerlerinizi bağlayın, çünkü konuşma eylemlerinin büyüleyici dünyasına bir yolculuğa çıkıyoruz. Austin'in büyük fikirlerini inceleyecek, kelimelerle yaptığımız farklı şeyleri keşfedecek ve bunun aslında daha iyi iletişim kurmamıza ve etrafımızdaki dünyayı anlamamıza nasıl yardımcı olabileceğini çözeceğiz. Bu sadece akademik gevezelik değil; kişisel ilişkilerimizden şirketlerin işleyişine kadar her şeyi etkileyen gerçek dünya uygulamaları var.

'Sabit İfadeler'le Sorun: Sadece Tanımlamak Neden Yeterli Değil?

Austin'den önce, birçok filozof "sabit ifadeler" (constative utterances) adını verdikleri şeye çok odaklanmıştı. Bunlar, "Yağmur yağıyor" veya "Paris Fransa'nın başkentidir" gibi gerçekleri belirten cümlelerdir. Doğru veya yanlış oldukları söylenebilen türden cümlelerdir. Austin bunların önemli olmadığını söylemiyordu, ancak aşırı vurgulandıklarını düşünüyordu. Bu doğru-yanlış odağının dilin büyük, aktif boyutunu kaçırdığını hissediyordu. Bir alet çantasının nasıl çalıştığını anlamaya çalışırken sadece bir çakıla baktığınızı hayal edin. Çakılar hakkında çok şey öğrenebilirsiniz, ancak tornavidaları, anahtarları, penseyi – farklı, temel işler yapan diğer tüm araçları kaçırıyorsunuz. Austin, dilin geleneksel görüşünün sadece çakıla bakıp, kelimelerin diğer tüm işlevlerini görmezden gelmek gibi olduğunu düşünüyordu. Gerçek hayatta sadece ifadeler yapmadığımızı belirtti. Emirler veriyoruz ("Kapıyı kapat!"), sorular soruyoruz ("Saat kaç?"), isteklerde bulunuyoruz ("Tuzu uzatır mısın?"), tavsiye veriyoruz ("Daha çok çalışmalısın"), özür diliyoruz ("Geç kaldığım için üzgünüm") ve bunun gibi. Bu ifadeler gerçekten doğru veya yanlış olmakla ilgili değildir. Bir şey yapmakla ilgilidir. "Kapıyı kapat!" dediğinizde, önemli olan bu ifadenin doğru mu yanlış mı olduğu değil; önemli olan kapının kapanmasını sağlamaktır. Bu, Austin'i performans ifadesi terimini ortaya atmaya yöneltti. Bir performans ifadesi, bir eylemi tanımlamak veya bir gerçeği belirtmekle kalmaz; doğru koşullar altında, o eylemin kendisidir. Dünyada bir değişikliğe yol açan dilsel bir eylemdir.

Performans İfadesine Giriş: Söylemek Eylemdir

Peki, bir performans ifadesi tam olarak nedir? Austin bize birkaç ipucu veriyor. Önemli bir özelliği, genellikle birinci tekil şahıs, şimdiki zaman kipinde, etken çatılı bir fiille eşlik etmesidir. Düşünün: "Bu gemiye 'Kraliçe Elizabeth' adını veriyorum." (Bu isimlendirme eylemi bu sözlerle yapılır.) "Yarın sana geri ödeyeceğime söz veriyorum." (İfade, vaadi oluşturur.) "Ayağına bastığım için özür diliyorum." (Sözler özürdür.) "Seni o yoldan gitmemen konusunda uyarıyorum." (Sözler uyarıdır.) "Yağmur yağacağına beş lira bahse giriyorum." Bunlar sabit ifadelerden farklıdır çünkü "Bu gemiye adını veriyorum" ifadesinin doğru mu yanlış mı olduğunu soramazsınız. Gerçekleşen bir isimlendirme törenini tanımlamıyor; isimlendirme töreninin kendisidir. Bir eylemi rapor etmekle ilgili değil; onu gerçekleştirmekle ilgilidir. Austin ayrıca açık performans ifadeleri (yukarıdaki örnekler gibi, performans fiilinin açıkça belirtildiği) ile örtük performans ifadeleri (bir komut gibi, eylemin ima edildiği: "Kapıyı kapat!" "Sana kapıyı kapatmanı emrediyorum" anlamına gelir) arasında ayrım yaptı. Ancak asıl ilginç olan nokta burası. Performans ifadesi gibi görünen her ifade gerçekten işe yaramaz. Austin, bu performans ifadelerinin hangi koşullar altında başarılı olduğunu veya ne adını verdiğini yerinde (felicitous) incelemeye hevesliydi. Başarılı olmazlarsa, yerinde değil (infelicitous) olur. Bu çok önemli bir ayrım.

Yerindelik Koşulları: Sözlerinizi İşe Yaratmak

Bir performans ifadesinin başarılı (yerinde) olması için belirli koşulların karşılanması gerekir. Austin, bu koşulların birkaç kategorisini özetledi ve dilin etkili bir şekilde işlemesini anlamak için süper önemli olduklarını belirtti.

A-Koşulu: Kabul Edilmiş Geleneksel Bir Prosedür Olmalı

İfadenin bir parçası olduğu önceden var olan bir toplumsal gelenek veya kural olmalı. Bu prosedür, topluluk tarafından tanınmalı ve kabul edilmelidir. Örneğin, "Sizi karı koca ilan ediyorum" demek, yalnızca yetkili bir kişi (bir rahip veya yargıç gibi) tarafından, toplumsal olarak tanınan bir evlilik töreni bağlamında söylendiğinde işe yarar. Örnek: Eğer banyo küvetinizde, "Bu gemiye 'Titanic II' adını veriyorum" derseniz, bu anlamlı, geleneksel bir anlamda gemiyi isimlendirmek sayılmaz. Küvet gemi isimlendirme törenleri için kabul edilmiş bir prosedür yok. Çıkarım: Bu, dilin boşlukta çalışmadığını vurgular. Sözlerimizin gücü, içinde yer aldığımız toplumsal yapılar ve anlaşmalardan gelir.

B-Koşulları: Belirli Katılımcılar ve Durumlar Uygun Olmalı

Tanınmış bir prosedür olsa bile, doğru kişilerin doğru zamanda ve doğru şekilde dahil olması gerekir. Bu şunları içerir: B1: Dahil olan belirli bireyler uygun olmalı. Örneğin, evlilik performansı için, evlenen kişilerin uygun olması gerekir (zaten evli olmamaları, belirli bir yaşta olmaları vb.) ve töreni gerçekleştiren kişinin yetkili olması gerekir. B2: Durumlar uygun olmalı. Örneğin, gelin baygınsa veya bir banka soygununun ortasındaysanız bir evlilik töreni yapamazsınız. Örnek: Eğer rastgele bir kişi bir çifte yaklaşıp "Sizi boşuyorum" derse, bunun yasal veya toplumsal bir etkisi olmaz. Sadece uygun yetkiye sahip biri (mahkemedeki bir yargıç gibi) bu belirli eylemi gerçekleştirebilir. Çıkarım: Bu, iletişimde bağlamın, yetkinin ve insanların rollerinin önemini vurgular.