Summio

Кітап

Эмпатиялық экран

Бұл кітап біздің киноны неге жақсы көретінімізді терең зерттейді, фильм теориясын нейро ғылыммен ұштастырып, киноның біздің миымызға және эмоцияларымызға қалай әсер ететінін ашады.

23 мин оқу

Қолжетімді тілдер

Саммари үзіндісі

Киноның Эмпатикалық Қуаты: Ми мен Жүректі Қозғау

Сәлеметсіздер ме, достар! Жақында Микеле Герраның «Эмпатикалық Экран» (The Empathic Screen) атты кітабымен тереңірек танысып шықтым. Бұл шынымен де таңғажайып саяхат секілді екен. Бізді жай ғана фильм көреді деп ойлау қате. Бұл кітап біз неге фильм көретінімізді, оның бізге не үшін маңызды екенін және қиял әлемінің біздің күнделікті өмірімізге қалай ұқсас болатынын ашып көрсетеді. Бұл – фильм теориясының (яғни, фильмдер туралы күрделі сөздер) және нейробиологияның (мидың жұмысы туралы ғылым) керемет үйлесімі. Герра осы екеуін біріктіре отырып, классикалық туындылардан бастап, ең жаңа блокбастерлерге дейінгі барлық фильмдерге жаңа қырынан қарайды, біз білетін режиссерлердің шеберлігін зерттейді. Бұл кітапты оқығанда, киноны жай ғана көңіл көтеретін нәрсе емес, бізбен терең, тіпті жабайы деңгейде байланыс орнататын күшті құбылыс ретінде қарауға мәжбүр боласыз. Фильмдер біздің сезімдерімізді, ойларымызды, тіпті өзімізді және айналамыздағы әлемді қалай түсінетінімізді қалай өзгерте алатыны туралы сөз болады. Экран бізге айнадай болып, өз эмоцияларымыз бен тәжірибелерімізді қайта көрсеткендей, кейде біз байқамайтын жолдармен де әсер етеді.

Герраның Қоятын Басты Сұрақтары

Кітаптың өзегінде бірқатар негізгі сұрақтар жатыр. Мысалы, біз неге фильмдерге барамыз? Неге қараңғы бөлмеде отырып, екі сағат бойы экранға қараймыз? Ал мына бір ойға саларлық сұрақ бар: біз шындық емес екенін біле тұра, фильмді қабылдауымыз, шындықты қабылдауымыздан қаншалықты ерекшеленеді? Герра бұл сұрақтарды тек қойып қана қоймайды; ол фильмнің өнері мен мидың ғылымын пайдалана отырып, тереңірек жауаптар іздейді. Ол тек сюжет немесе кейіпкерлер туралы айтпайды; ол тәжірибе туралы сөйлейді. Белгілі бір кадрдың жүрегіңізді дүрсілдетуі немесе музыканың көзіңізге жас үйіруі, тіпті бұл жай ғана әңгіме екенін білсеңіз де. Бұл кітап біздің миымыздың осы кинематографиялық тәжірибелермен терең байланыс орнатуға бейімделгенін меңзейді, тіпті біз оларды өзіміз бастан кешіргендей боламыз.

Нейробиология мен Фильм Теориясының Қосылуы: Тамаша Үйлесім

Міне, бұл жерде істер қызықтай түседі. Герра гуманитарлық ғылымдар мен жаратылыстану ғылымдары арасындағы алшақтықты жойып, олардың бір-бірін қалай ашатынын көрсетеді. Фильм теориясы бізге режиссерлер қолданатын өнерін, техникаларын, баяндау стратегияларын талдауға құралдар береді. Ал нейробиология, керісінше, біздің осы техникаларға миымыздың қалай жауап беретінін айтады. Бұл – фильмдерге деген эмоционалды реакцияларымыздың артындағы биологиялық және психологиялық механизмдерді түсіну туралы. Ойлап көріңіз: экрандағы кейіпкер қауіпке ұшырағанда, қолыңыз терлеп, жүрек соғысыңыз жиілейді. Бұл жай ғана фильмге беріліп кеткеніңіз емес; бұл сіздің миыңыздың «төбелесу немесе қашу» реакциясының іске қосылуы, дәл өзіңіз қауіп төнгенде болатындай. Нейробиология мұның неліктен болатынын түсіндіреді, ал фильм теориясы режиссерлердің осы реакцияларды монтаждау, дыбыс дизайны, камера бұрыштары және сюжет құрылымы арқылы қалай басқаратынын түсіндіреді. Герра осы пәнаралық тәсілді күрделі көріністер мен режиссерлік таңдауларды ашу үшін қолданады. Ол белгілі бір режиссерлердің ерекшелігі болып табылатын монтаждық тізбектің уақыт пен эмоцияны қабылдауымызға қалай әсер ететінін қарастырып, содан кейін бұл әсердің нейрологиялық негізін түсіндіруі мүмкін. Бұл – фильмнің сиқыры мен біздің басымыздағы сиқырдың екеуіне де ішкі көрініс алу сияқты.

Эмоционалды Байланыс: Экрандағы Эмпатия

Атауының өзі, «Эмпатикалық Экран», үлкен сырды ашады. Эмпатия – бүкіл пайымдаудың орталығында. Герра фильмдердің соншалықты күшті екенін, себебі олар біздің эмпатияға деген туа біткен қабілетімізді пайдаланатынын айтады. Біз кейіпкерлердің қиындықтарға тап болғанын, қуаныш сезінгенін, ауырғанын көріп, сол эмоциялармен байланыс орнатамыз. Біз өзімізді олардың орнына қоямыз, тіпті бұл біз емес екенін санамызда білсек те. Бұл жай ғана кейіпкерге жанымыз ашып, өкіну емес. Бұл терең резонанс. Нейробиология айна нейрондарын – белгілі бір әрекетті орындағанда да, басқа біреудің сол әрекетті орындағанын көргенде де қозатын ми жасушаларын – туралы айтады. Герра эмоциялармен де осыған ұқсас нәрсе болатынын ұсынады. Кейіпкер қайғысын білдіргенде, біздің миымыз да сол эмоциялық жолдарды белсендіруі мүмкін, бұл бізге сол қайғының бір нұсқасын сезінуге мүмкіндік береді. Экран арқылы эмпатияға ие бола білу – киноны соншалықты күшті медиум ететін нәрсе. Ол бізге әртүрлі перспективаларды зерттеуге, әртүрлі адамдық тәжірибелерді түсінуге және эмоционалды деңгейде басқалармен байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Бұл – қауіпсіз, бақыланатын ортада эмпатияны жаттықтырудың бір жолы. Біз қорқынышты фильмдегі кейіпкердің қорқынышын, романтикалық кейіпкердің сағынышын немесе батырдың табандылығын, бәріміз орындарымыздан қозғалмай сезіне аламыз.

Қиял мен Шындық: Шекараны Бұлдырату

Герра зерттейтін ең қызықты аспектілердің бірі – біздің миымыздың қиял тәжірибелерін қалай өңдейтіні. Таңқаларлықтай, қызықты әңгімені көру кезіндегі нейрологиялық реакциялар шынайы өмірдегі оқиғаларға деген реакцияларға өте ұқсас болуы мүмкін. Біз фильмге беріліп кеткенде, миымыз соғұрлым қатты тартылып, қиял мен шындық арасындағы шекара бұлдырайды. Шеберлігі жоғары триллерді еске алыңыз. Сіз сезетін шиеленіс, жиілейтін жүрек соғысы, тыныс алудың таяздығы – бұл шынайы физиологиялық реакциялар. Сіздің миыңыз экрандағы болжамды қатерге нақты қауіп төнгендей жауап береді. Себебі біздің миымыз – болжам жасайтын машина, ол әлемді түсінуге тырысады. Сәйкес баяндау мен шынайы көріністер ұсынылғанда, ми толықтай батып, сенімсіздікті тоқтата алады. Герра мұны фильмдердің жай ғана пассивті ойын-сауық емес екеніне дәлел ретінде келтіреді; олар белсенді когнитивті және эмоционалды тәжірибелер. Режиссерлердің сюжетті құру тәсілі – қарқындылықты, визуалды белгілерді, дыбысты және кейіпкер дамуын қолдану – біздің нейрондық желілерімізді шынайы өмірді өңдеуге ұқсас етіп тартуға арналған. Міне, сондықтан жақсы айтылған әңгіме титрлер аяқталғаннан кейін де соншалықты әсерлі және есте қаларлықтай болып көрінеді.

Режиссерлер Эмпатияның Сәулетшілері Ре ретінде

Кітап әртүрлі режиссерлердің жұмыстарын қамтиды, олардың фильмдерінің ерекше стильдері мен техникалары осы эмпатикалық байланысқа қалай үлес қосатынын талдайды. Бұл кейіпкерлік зерттеулердің жақын кадрлары, эпикалық фильмдердің кең көріністері немесе эксперименталды фильмдердің жарақатты кесінділері болсын, әрбір режиссерлік шешім көрерменнің миы мен эмоцияларына әсері үшін бағаланады. Герра Альфред Хичкок сияқты режиссердің көрермендерді тікелей кейіпкердің орнына қою арқылы қорқынышты тудыру үшін шиеленісті және көрермендерді сәйкестендіруді қалай шебер қолданғанын талдауы мүмкін, немесе Ясудзиро Одзудың тыныш, бақылау стилі эмоционалды байланыс пен ойлануды қалай тереңдететінін зерттеуі мүмкін. Бұл кинематографиялық тәжірибенің артындағы саналы шеберлікті түсіну туралы. Режиссерлер жай ғана әңгіме айтпайды; олар біздің негізгі адам психологиямызбен резонанс тудыратын тәжірибелерді жобалайды. Ол әртүрлі кинематографиялық дәуірлер мен қозғалыстардың осы қағидаттарды қалай қолданғанын зерттеуі ықтимал. Көңілді үзілістердің ерте күндерінен бастап, эмоциялардың шамадан тыс орындау және визуалды баяндау арқылы жеткізілуі, дыбыс пен түстің пайда болуы және қазіргі киноның күрделі цифрлық ландшафтарына дейін режиссерлер аудиторияны эмоционалды түрде тарту әдістерін үнемі жетілдіріп отырды.