Summio

Kitob

Ijtimoiy psixologiyada ikki jarayonli nazariyalar

Ushbu kitob ijtimoiy maʼlumotlarni qayta ishlashimizda turli xil aqliy mexanizmlardan qanday foydalanishimizni oʻrganib, ikki jarayonli modellarga chuqur shoʻngʻiydi. Bu bizning qaror qabul qilish, baholash va tushunish jarayonlarimizda miyamizning qanday ishlashini qamrab oluvchi keng qamrovli tahlildir.

21 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Ijtimoiy Tafakkurning Ikki Jarayonli Dunyosi: Chuqur Tahlil

Salom! Tasavvur qiling, miyangiz juda murakkab kompyuterga o'xshaydi, lekin u nafaqat dasturlarni ishga tushiradi, balki doimiy ravishda turli ijtimoiy ma'lumotlarni qayta ishlaydi – kimnidir qanday his qilishimiz, yangi maqola haqidagi fikrimiz yoki do'stimizga nega shunday munosabatda bo'lganimiz kabi. Biz ko'rib chiqayotgan ushbu kitob, aynan shu ijtimoiy qayta ishlash qismini tushunish uchun eng mukammal foydalanuvchi qo'llanmasi kabi. Bu hammasi ikki jarayonli modellar deb nomlangan qiziqarli g'oyalar haqida. Asosan, bu modellar biz bir xil usulda o'ylamaymiz, deydi. Yo'q, miyamiz bizni o'rab turgan ijtimoiy dunyoni tushunishda kamida ikkita asosiy ish rejimiga ega. Buni fikrlaringiz uchun tezkor va sekin yo'laklar borligiga o'xshatish mumkin. Tezkor yo'lak – bu tezkor, avtomatik, ichki hislar haqida. Tezkor hukm chiqarish yoki darhol javob berish kerak bo'lganda juda foydali. Sekin yo'lak esa haqiqiy chuqur fikrlash sodir bo'ladigan joy – u ongli, nazorat ostida va ko'proq kuch talab qiladi, lekin murakkab muammolar uchun yoki juda aniq bo'lish kerak bo'lganda ancha yaxshi. Bu shunchaki chekka nazariya emas; bu butun tadqiqot sohasi bo'lib, ko'plab aqlli odamlar hissa qo'shgan. Ushbu kitob ushbu ikki jarayonli modellarni bizga batafsil tushuntirish uchun ko'plab yetakchi mutaxassislarni birlashtiradi. Ular nafaqat asosiy g'oyalarni tushuntirishadi; balki bu nazariyalarning haqiqiy dunyo ssenariylarida qanday sinovdan o'tkazilganini ko'rsatishadi. Biz fikrlar shakllanishi (attitudelar), turli guruhdagi odamlarni qanday ko'rishimiz (stereotiplash), odamlarni qanday baholashimiz (shaxsiy idrok), nimalarni eslab qolishimiz (xotira) va har narsa haqida qanday hukm chiqarishimiz kabi narsalarga qanday qo'llanilishi haqida gaplashamiz. Eng yaxshi jihati shundaki, kitob bu modellarni izolyatsiya qilingan holda taqdim etmaydi. U turli ish rejimlarining qanday o'zaro ta'sirlashishini, qaysi vaziyatlarda qaysi rejimga moyil bo'lishimizni va har kuni duch keladigan ijtimoiy ma'lumotlar oqimini tushunishimizga qanday yordam berishini o'rganadi. Bu bizning ijtimoiy miyamizning ichki ishlariga orqa eshikdan kirish imkonini beradi. Shunday qilib, siz psixologiya talabasi bo'lasizmi, odamlar qanday ishlayotganidan shunchaki qiziquvchi shaxsmisiz, yoki hatto inson xulq-atvorini tushunish kalit bo'lgan sohada (masalan, marketing, HR yoki liderlik) bo'lsangiz ham, bu kitob oltin koni bo'ladi. Bu qamrovli sharh, ya'ni asosiy nazariyalardan tortib eng so'nggi tadqiqot natijalarigacha ko'p narsani qamrab oladi. U ma'lumot berish va ushbu ikki jarayonli modellar o'zimizni va ijtimoiy dunyoni tushunishimizga qanday yordam berishini yaxshi tushunishga imkon berish uchun mo'ljallangan. Keling, bu modellarni nima uchun jozibali ekanligini va ular kundalik tajribamizni qanday yoritishi mumkinligini ko'rib chiqaylik.

Asosiy G'oya: Ikki Fikrlash Rejimi

Asosida, ikki jarayonli g'oya juda oddiy, lekin uning ta'siri katta. Bu bizning kognitiv tizimimiz bir martalik fokus emasligini taklif qiladi. Buning o'rniga, u kamida ikkita alohida tizim yoki rejimdan foydalanadi. Biz ko'pincha ularni turli nomlar bilan eshitamiz, lekin asosiy farq odatda quyidagilarga bog'liq: 1-Tizim (yoki Assotsiativ/Nazoratsiz/Avtomatik/Affektiv Rejim): Bu tezkor, intuitiv va hech qanday kuch talab qilmaydigan tizim. U bizning ongli ongimizdan tashqarida ishlaydi. Tanish yuzni darhol tanish, oddiy gapni tushunish yoki ilonni ko'rganda qo'rquv hissini his qilishni o'ylab ko'ring. Bular 1-tizim jarayonlari. Ular evristikaga (aqliy qisqa yo'llarga), assotsiatsiyalarga, his-tuyg'ularga va o'tmish tajribalariga tayanadi. Ular tezkor, samarali va ko'pincha muntazam vaziyatlar uchun aniq, lekin ular ataylab fikrlashni o'z ichiga olmagani uchun xatoliklarga moyil bo'lishi mumkin. 2-Tizim (yoki Qoida-Asosidagi/Nazoratli/Kuch Talab qiluvchi/Kognitiv Rejim): Bu sekin, ongli va kuch talab qiladigan tizim. Murakkab matematik masalani yechish, yangi ko'nikma o'rganish yoki muhim qarorning afzalliklari va kamchiliklarini diqqat bilan ko'rib chiqish kerak bo'lganda biz faol ravishda ishga tushiramiz. 2-tizim diqqatni, ishchi xotirani va ongli nazoratni talab qiladi. U tahliliy, mantiqiy va murakkab mulohazalarga qodir. Avtomatik xatoliklarga nisbatan aniqroq va kamroq moyil bo'lsa-da, u ham sekinroq, ko'proq talabchan va cheklangan sig'imga ega. Biz doim 2-tizimda ishlay olmaymiz; bu charchatuvchi bo'lardi! Bu asosiy farq ijtimoiy psixologiyadagi barcha ikki jarayonli modellarning poydevoridir. Kitob ushbu tizimlarning nozik jihatlarini, ularning qanday ta'riflanishini, qanday farq qilishini va qanday o'zaro ta'sirlashishini o'rganadi.

Assotsiativ va Qoida-Asosidagi Qayta Ishlash

Ta'kidlangan asosiy farqlardan biri assotsiativ va qoida-asosidagi qayta ishlash o'rtasidagi farqdir. Assotsiativ qayta ishlash aloqalar tarmog'iga o'xshaydi. Biror narsaga duch kelganingizda, miyangiz o'tmish tajribalari asosida bog'liq kontseptsiyalar, xotiralar va his-tuyg'ularni tezda tortib oladi. Agar itning rasmini ko'rsangiz, darhol 'uy hayvoni', 'sodiqlik', 'huvillash' yoki hatto ilgari tanigan itni o'ylashingiz mumkin. Bularning hammasi o'rganilgan assotsiatsiyalar bilan boshqariladi. Bu tezkor, chunki aloqalar allaqachon mavjud, takrorlanish va tajriba orqali shakllangan. Qoida-asosidagi qayta ishlash, aksincha, aniq qoidalar yoki mantiqni qo'llashni o'z ichiga oladi. Agar son juft yoki toq ekanligini aniqlashga harakat qilsangiz, quyidagi qoidani qo'llaysiz: “Agar son 2 ga bo'linganda qoldiqsiz bo'linsa, u juftdir”. Bu ongli kuch va qoidani tushunishni talab qiladi. Ijtimoiy kontekstlarda bu ijtimoiy normalarni qo'llashni o'z ichiga olishi mumkin (masalan, "gapni bo'lish yomon odob") yoki vaziyatni baholash uchun mantiqiy mulohazani. Kitob bu ikki rejimning qanday ishlashini o'rganadi. Assotsiativ qayta ishlash tezkor, ko'rinishidan intuitiv hukmlarga olib keladi, qoida-asosidagi qayta ishlash esa ko'proq o'ylangan va ongli xulosalarga imkon beradi. Ularning o'zaro ta'siri juda muhim; ba'zan assotsiativ reaksiya qoida-asosidagi fikrlash tomonidan bekor qilinishi yoki o'zgartirilishi mumkin va ba'zan bizning qoida-asosidagi fikrlashimiz biz to'liq anglamaydigan assotsiatsiyalar bilan nozik ta'sir ko'rsatishi mumkin.

Nazoratli va Nazoratsiz Qayta Ishlash

Boshqa bir usul, bu modellar nazorat nuqtai nazaridan farqni ko'rsatadi. Nazoratsiz qayta ishlash avtomatik ravishda, niyatli kuch yoki ongliliksiz sodir bo'ladi. Kimdir xonaga kirganda avtomatik ravishda tana tuzilishingizni qanday sozlayotganingizni yoki ma'lum bir qo'shiqqa hissiy reaktsiyangiz qanday darhol va istamasdan sodir bo'lishini o'ylab ko'ring. Bu jarayonlar ko'pincha stimullar bilan ishga tushiriladi va ongli yo'l-yo'riqsiz rivojlanadi. Nazoratli qayta ishlash esa buning aksi. Bu niyatli, ongli kuchni talab qiladi va biz uning ustidan agentlik hissini tuyamiz. Agar siz xafa bo'lgan do'stingizni faol tinglashga qaror qilsangiz, uning so'zlarini diqqat bilan qayta ishlashga bag'ishlasangiz, bu nazoratli qayta ishlashdir. Bu ma'lum bir maqsadga qaratilgan miya resurslarini yo'naltirish haqida. Kitob qaysi vaziyatlarda nazoratsiz reaktsiyalarga ko'proq tayanishimiz mumkinligi va qachon ongli ravishda nazoratli fikrlashni ishga solishimiz mumkinligini o'rganadi. Masalan, yuqori bosimli, vaqt cheklangan vaziyatda, biz nazoratsiz, avtomatik javoblarga moyil bo'lishimiz mumkin. Buning aksincha, murakkab axloqiy dilemma bilan duch kelganimizda, biz nazoratli, ongli qayta ishlashni amalga oshirishimiz mumkin.

Affektiv va Kognitiv Rejimlar

Nihoyat, modellar ko'pincha qayta ishlashning tabiatiga qarab farqlanadi: hissiy (affektiv) yoki ratsional (kognitiv). Affektiv qayta ishlash his-tuyg'ular va hissiyotlar bilan boshqariladi. Bu narsalar bizni qanday his qilishimiz haqida. Bu bizning hukmimiz va xulq-atvorimizning juda kuchli harakatlantiruvchisi bo'lishi mumkin. Masalan, agar siz odam haqida umuman ijobiy his-tuyg'ularga ega bo'lsangiz, uning ba'zi kamchiliklarini e'tiborsiz qoldirishingiz mumkin. Bu 'ichki his' ko'pincha affektiv reaktsiyalarga asoslangan. Kognitiv qayta ishlash ko'proq faktlarga, mantiqiy va tahliliy jihatlarga tegishli. Bu ma'lumotlar va mulohazalarga asoslanib narsalarni o'ylash haqida. Agar siz mahsulotni baholayotgan bo'lsangiz, kognitiv qayta ishlash uning qanday his qilishiga qarab emas, balki uning xususiyatlari, narxi va sharhlarini ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi. Kitob bu har doim ham alohida va aniq emasligini ta'kidlaydi. Bizning his-tuyg'ularimiz kognitiv hukmlarimizga kuchli ta'sir ko'rsatishi mumkin va kognitiv baholashlarimiz o'z navbatida hissiy reaktsiyalarimizni shakllantirishi mumkin. Bu o'zaro ta'sirni tushunish ijtimoiy sohada fikrlarimizni shakllantirish va qaror qabul qilishni tushunish uchun kalitdir.

Ijtimoiy Psixologiya Bo'ylab Qo'llanilishi

Bu ikki jarayonli modellarning kuchi ularning keng ko'lamdagi ijtimoiy hodisalarni tushuntirish qobiliyatida yotadi. Kitob ushbu nazariy freymvorklarning ijtimoiy psixologiyaning turli sohalarida qanday qo'llanilganini va sinovdan o'tkazilganini ko'rsatadi, aniq misollar va empirik dalillarni taqdim etadi.