Summio

Kitob

Qamrov

Dunyo erta fokuslanishga haddan tashqari berilib ketgan bir paytda, giper-ixtisoslashuvdan ko'ra keng tajribaning ajablanarli afzalliklarini ochib berish.

22 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Keng Qamrov: Nega Umumiy Mutaxassislar Mutassil Dunyoda Ustun Chiqadi?

Salom! Hozirda men David J. Epsteinning "Range" kitobini o'qib chiqdim va bu kitob muvaffaqiyat, o'rganish va rivojlanish haqidagi qarashlarimizni tubdan o'zgartirib yuboradigan asar ekan. Bilasizmi, har doim "o'z passioningizni toping", ertami-kechmi biror narsaga ixtisoslashib, kichik bir mutaxassisga aylaning, deb quloqqa quyishadi? Xo'sh, Epstein deyarli butun shu narrativni ag'darib tashlaydi. U ko'plab qiziqarli hikoyalar va tadqiqotlar bilan, ayniqsa bugungi kunda duch kelayotgan eng muhim va murakkab vazifalarda, aksincha - keng ko'lamli tajribalarga ega bo'lish, turli qiziqishlarni o'rganish va chuqur ixtisoslashuvni kechiktirish eng ta'sirchan va innovatsion natijalarga olib keladi, deb da'vo qiladi. Bu biroz shunday: tasavvur qiling, siz juda murakkab jumboqni yechishga harakat qilyapsiz. Giper-ixtisoslashgan odam bir turdagi detallni mukammal joylashtirishda ajoyib bo'lishi mumkin, lekin u boshqa, mutlaqo boshqa detalllar bilan qanday bog'lanishini o'tkazib yuborishi mumkin. "Keng qamrovli" odam esa, aksincha, hamma turdagi detalllarni joylashtirishga harakat qilgan, umumiy rasmni yaxshiroq tushunadi va hamma narsaning qanday bir-biriga mos kelishini aniqlash uchun kengroq vositalar to'plamidan foydalana oladi, hatto bu unga biroz ko'proq vaqt olib kelsa ham. Bu shunchaki havoyi nazariya emas; Epstein buni juda jiddiy va ishonchli dalillar bilan qo'llab-quvvatlaydi. U shaxmat grossmeysterlaridan tortib, taniqli olimlar, elita sportchilar va muvaffaqiyatli tadbirkorlargacha hamma narsani ko'rib chiqadi. Va u doim topadigan narsa shuki, garchi erta ixtisoslashuv ba'zi juda bashorat qilinadigan, tor sohalarda (masalan, faqat shaxmatni o'zlashtirishga kerak bo'lgan shaxmat mexanizmi kabi) ajoyib bo'lishi mumkin bo'lsa-da, u ko'pincha haqiqiy dunyoda, ya'ni tartibsiz, bashoratsiz va doimiy o'zgarib turadigan dunyoda kamchilik bo'lishi mumkin. "Yovvoyi" muhitlarda - ya'ni ko'p noaniqlik va murakkablik mavjud bo'lgan joylarda - ko'pincha umumiy mutaxassislar, "kech gullaganlar", keng ko'lamda turli narsalarni sinab ko'rganlar ustunlikka erishadi. Shunday qilib, bu narsalarning barchasi nimani anglatishini va ayniqsa hozirgi dunyoda, bizni biror joyni topib, uni tezda o'zlashtirish haqidagi xabarlar bilan bombardimon qilinayotgan bir paytda, nima uchun bu juda muhimligini ko'rib chiqaylik.

Asosiy Rasmlar: Ixtisoslashuv Diniy Qoidasiga Qarshi Chiqish

Epstein Malcolm Gladwell tomonidan ommalashtirilgan "10 000 soatlik qoida"ni buzishdan boshlaydi, bu qoida o'z navbatida Anders Ericsson tadqiqotiga asoslangan edi. G'oya shundaki, nimada bo'lsa ham dunyo darajasidagi mutaxassis bo'lish uchun sizga taxminan 10 000 soatlik qasddan mashq qilish kerak. Oddiy tuyuladi, shundaymi? Ammo Epstein muhim bir tafsilotni ta'kidlaydi: Ericsson tadqiqotlari asosan "yopiq" mashg'ulotlarga qaratilgan edi. Bular qat'iy qoidalarga ega bo'lgan muhitlardir, bu yerda maqsad aniq belgilangan va mashq shu qoidalar doirasida faoliyatni optimallashtirishga qaratilgan. Masalan, musiqa ijrosi (belgilangan asarni mukammal ijro etish), golf (to'pni teshikka urish) yoki hatto ma'lum darajada shaxmat (taniqli ochilishlar va o'yin oxirlarini o'zlashtirish) kabi narsalarni o'ylab ko'ring. Bu yopiq muhitlarda, ha, qasddan mashq qilish va ixtisoslashuv ko'pincha ustunlikka olib keladi. Agar sizning ishingiz, masalan, har safar klassik pianino konsertini yozilganidek aniq ijro etish bo'lsa, unda ushbu maxsus ko'nikmalar to'plamiga qaratilgan yillik puxta mashqlar bebaho hisoblanadi. Qoidalar aniq, natijalar bashoratlidir va mutaxassislikka yo'l nisbatan aniq. Ammo mana bu eng muhim joyi: hayot va ishda eng muhim, ta'sirchan va qiziqarli narsalarning aksariyati "ochiq" muhitlarda sodir bo'ladi. Bular bashoratsiz, murakkab va doimiy ravishda rivojlanayotgan arenalardir, bu yerda qoidalar o'zgarishi mumkin, maqsadlar o'zgarishi mumkin va ko'pincha ko'p narsalarni sinab ko'rmaguningizcha to'g'ri javob nima ekanligini bilmaysiz. Biznesni boshlashni, tez o'zgarayotgan texnologiya sohasidagi faoliyatni yo'naltirishni, iqlim o'zgarishiga qarshi kurashishni yoki hatto yaxshi sherik yoki ota-ona bo'lishni o'ylab ko'ring. Bu ochiq muhitlarda giper-ixtisoslashgan odam aslida kamchilikda bo'lishi mumkin. Ularning chuqur, tor diqqati ularni moslashuvchan qilishi mumkin. Ular asosiy sharoitlar mavjud bo'lmagan sharoitlar uchun butun ko'nikmalar to'plamini qurganliklari sababli, zamin siljiganda qiynalishlari mumkin. Ular ma'lum bir muammoni hal qilishda ajoyib bo'lishi mumkin, ammo boshqa yondashuvni talab qiladigan yangi, bog'liq muammoni aniqlash yoki hal qilish qobiliyatiga ega bo'lmasligi mumkin. Epstein jangovar uchuvchilarning analogiyasidan foydalanadi. Simulatorlarda (yopiq muhit) ma'lum manevrlarda mukammal tayyorlangan uchuvchilar ko'pincha yaxshiroq ishlaydi. Ammo haqiqiy jangda (ochiq muhit) kengroq, turli xil tayyorgarlikka ega, ko'proq kutilmagan vaziyatlarni boshdan kechirgan uchuvchilar yaxshiroq moslashadi va uzoqroq yashaydi. Ular har qanday bitta manevrda eng yaxshi bo'lmasligi mumkin, lekin ular "kutilmagan" holatlarni boshqarishda yaxshiroqdir.

Keng Ko'lamda Sinovdan O'tkazishning kuchi: "Flynn Effektlari" va Turli Xil O'rganish

Epstein o'rganadigan qiziqarli tushunchalardan biri "sinovdan o'tkazish" - bittasiga sodiq bo'lishdan oldin turli mashg'ulotlar, ko'nikmalar va qiziqishlarni sinab ko'rish jarayonidir. U 20-asrdagi IQ ballarining ko'tarilishini kuzatgan "Flynn Effektiga" parallel chizadi. Richard Flynnning o'zi bu ko'tarilish odamlarning aslida aqlliroq bo'lganligi emas, balki ta'lim va yanada murakkab, axborotga boy dunyo orqali abstrakt fikrlash va muammolarni hal qilishga ko'proq duch kelganligi bilan bog'liq bo'lishi mumkinligini taklif qildi. Odamlar turli muammolarga duch kelishdi va ularni hal qilish uchun turli xil kognitiv vositalarni ishlab chiqdilar. Epsteinning ta'kidlashicha, mutaxassislikni rivojlantirishda ham shunga o'xshash hodisa yuz beradi. O'rganishning dastlabki bosqichlarida, ayniqsa murakkab sohalarda, ko'pincha keng ko'lamdagi mavzular va ko'nikmalarni o'rganish ko'proq foyda keltiradi. Ushbu "sinovdan o'tkazish" davri shaxslarga quyidagilarni amalga oshirishga imkon beradi: Yashirin iste'dodlar va qiziqishlarni kashf etish: Siz hech qachon mavjudligini bilmagan narsada ajoyib bo'lishingiz mumkin. Kengroq tushunchani rivojlantirish: Turli mavzularning qanday bog'lanishini ko'rish chuqurroq tushunchalarga olib kelishi va tor fikrlilikni oldini olishi mumkin. Aqliy moslashuvchanlikni qurish: Turli muammolarga duch kelish miyangizni muammolarga ko'p burchakdan yondashishga o'rgatadi. Hal qilinishi kerak bo'lgan to'g'ri muammoni aniqlash: Ba'zan eng ta'sirchan ish muammoni qayta shakllantirish yoki sizning turli xil tajribangizga asoslangan holda noyob tarzda mos keladigan bog'liq, lekin boshqa muammoni hal qilishdan keladi. U buni "giper-ixtisoslashgan" yo'l bilan solishtiradi, bu yerda shaxslar "vaqtinchalik natijalarni" ko'rishlari mumkin - bu ular tor, aniq belgilangan sohada tez rivojlanayotganday ko'rinadi. Ammo uzoq muddatda, dinamik sohalarda bu yo'qolgan nuqtaga olib kelishi mumkin. Ularning o'zlashtirgan ko'nikmalari eskirib qolishi mumkin yoki ular haqiqatan ham qiziqmagan narsani ta'qib qilayotganliklarini tushunishlari mumkin. 15 yoshida dunyodagi eng yaxshi skripkach bo'lishga qaror qilgan odamni o'ylab ko'ring. U skripka chalish mashqlariga 10 000 soat sarflashi mumkin. Va u juda yaxshi skripkachi bo'lishi mumkin. Lekin nima bo'ladi, agar shu yillar davomida u kodlashni o'rganish, fizika haqida bir oz o'rganish va ijodiy yozish bilan shug'ullanish imkoniyatiga ega bo'lsa? O'sha skripkachi hali ham ajoyib bo'lishi mumkin, ammo u innovatsion musiqa yaratadigan, texnologiya yordamida musiqa o'rgatishning yangi usullarini ishlab chiqadigan yoki musiqa haqida ta'sirchan hikoyalar yozadigan odam bo'lishi mumkin. Uning "qamrovi" shunchaki notalarni chalishdan tashqari imkoniyatlarni ochadi.

Analitik Tafakkur: Umumiy Mutaxassisning Superkuchi

Keng ko'lamli tajribalarga ega bo'lishdan kelib chiqadigan asosiy ko'nikmalardan biri analitik tafakkurdir. Bu mutlaqo boshqa kontekstlarda duch kelgan o'xshash muammolar yoki vaziyatlarga parallel chizish orqali muammolarni tushunish va hal qilish qobiliyatidir. Bu muammoning asosiy tuzilmasini ko'rish va bir sohaga oid yechim boshqa sohaga qanday qo'llanilishi mumkinligini tan olish haqida. Epstein ko'plab yutuqlar bir soha ichidagi asta-sekin rivojlanish orqali emas, balki g'oyalarni bir sohaga boshqa sohaga qo'llash orqali yuzaga kelishini ta'kidlaydi. Samolyotlar uchun ishlab chiqilgan aerodinamika tamoyillarining golf to'pi qanday uchishini tushunishga qanday qo'llanilganligini yoki biologiya tushunchalarining kompyuter fanini (neyron tarmoqlar kabi) qanday inqilob qilganligini o'ylab ko'ring. Keng tajribaga ega bo'lgan odamlar analitik tafakkurda tabiiy ravishda yaxshiroqdir, chunki ular vaziyatlar, tushunchalar va yechimlarning kattaroq aqliy kutubxonasiga ega. Ular shaxsiy va kasbiy hayotlarida ko'proq turli "holatlar"ga duch kelishgan. Bu ularga quyidagilarni amalga oshirishga imkon beradi: Yangi aloqalar o'rnatish: Ular bir-biriga bog'liq bo'lmagan g'oyalarni bog'lab, ijodiy yechimlarga olib kelishi mumkin. Bilimni samarali o'tkazish: Ular bir sohada o'rganilgan saboqlarni olib, sirtqi tafsilotlar boshqacha bo'lsa ham, yangi sohaga qo'llashlari mumkin. Daraxtlar uchun o'rmonni ko'rish: Ular ko'pincha asosiy muammoni yoki ishlayotgan tamoyilni aniqlay oladilar, bu esa maxsus tafsilotlar shovqinini kesib tashlaydi. Bu, ayniqsa, innovatsiya, tadbirkorlik va ilmiy tadqiqotlar kabi sohalarda muhimdir, bu yerda haqiqatan ham yangi g'oyalar ko'pincha turli fanlar kesishmasida tug'iladi. AQSh kosmik dasturining dastlabki kashshoflari haqidagi hikoyani o'ylab ko'ring. Ularning ko'pchiligi shunchaki aerokosmik muhandislar emas edi. Ularning fizika, matematika va hatto adabiyot kabi sohalarda tajribasi bor edi. Ushbu turli xil intellektual vositalar ularga kosmik kashfiyotning ulkan muammosiga yangi nuqtai nazarlar va ijodiy muammolarni hal qilish bilan yondashishga imkon berdi.

"Kech Gullaydiganlar": Iste'dodlar va Erta Muvaffaqiyatni Qayta Ko'rib Chiqish

Biz ko'pincha yosh iste'dodlar haqidagi rivoyatni eshitamiz - besh yoshida simfoniyalar yozgan Mozart, o'n yoshida shaxmatda ustunlik qilgan Bobby Fischer. Bu hikoyalar ilhomlantiruvchi, lekin Epstein ular muvaffaqiyat odatda qanday rivojlanishi haqida noto'g'ri tasvir yaratadi, deb da'vo qiladi. U buni "rivoyat" deb ataydi - erta gullaganning hikoyasi. Iste'dodlar mavjud bo'lsa-da, ular qoida emas, istisnodir. Va eng muhimi, Epstein ta'kidlashicha, ko'plab sohalarda, ayniqsa ijodkorlik va moslashuvchanlikni talab qiladigan sohalarda (biz gaplashgan ochiq muhitlar), eng muvaffaqiyatli shaxslar ko'pincha "kech gullaydiganlar" bo'ladi. Bular yoshligidan tor sohaga ixtisoslashmagan, balki ko'proq aylanma yo'lni bosib o'tgan odamlardir. Ular o'rganganlar, tajriba o'tkazganlar, bir necha marta muvaffaqiyatsiz bo'lishlari mumkin va nihoyat, ko'pincha turli tajribalarni birlashtirish orqali o'z yo'llarini topganlar. Quyidagilarni o'ylab ko'ring: Roman yozuvchisi: Ko'plab taniqli mualliflar o'zlarining birinchi yirik asarlarini 30, 40 yoki undan keyinroq yoshda nashr etganlar. Ular yillar davomida yashagan, kuzatgan va o'z hunarini o'stirgan, ko'pincha turli ishlar va hayotiy tajribalar orqali. Olim: Ko'plab inqilobiy ilmiy kashfiyotlar turli fanlar bo'yicha ishlagan yoki ko'p yillik izlanishlardan keyin o'zining haqiqiy chaqiruvini topgan tadqiqotchilardan keladi. Tadbirkor: Muvaffaqiyatli startap asoschisi ko'pincha turli urinishlarni amalga oshirgan, ularning har biridan saboq olgan va nihoyat o'zining noyob ko'nikmalar to'plami va qarashlari bilan mos keladigan biror narsani topgan. Epstein ta'kidlashicha, bu "kech gullash" kamchilik belgisi emas; bu ko'pincha kuchdir. Turli yo'llarni o'rganish bilan o'tgan yillar chidamlilikni oshiradi, nuqtai nazarni kengaytiradi va murakkablik va noaniqlikni boshqarish uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni rivojlantiradi. Bu shaxslarga o'zlarining haqiqiy maqsadlari va dunyo haqida yanada mustahkam tushunchaga ega bo'lishlariga imkon beradi. "Erta gullagan" rivoyatiga haddan tashqari qat'iy yondashishning xavfi shundaki, u yoshligidan ma'lum bir sohada istisnoiy iste'dod ko'rsatmaydiganlarni ruhdan tushirishi mumkin. Bu odamlarni o'zlarining haqiqiy salohiyatini va noyob hissasini kashf etish imkoniyatidan mahrum qilib, muddatidan oldin o'zlarining diqqatlarini toraytirishlariga olib kelishi mumkin. Epsteinning xabari kuchli antidotdir: hamma narsani darhol aniqlamaslik yaxshi, va ko'pincha foydalidir.

"Yovvoyi" Dunyo va Umumiy Mutaxassisning Ko'tarilishi

Epstein "yovvoyi muammolar" tushunchasini joriy etadi - bu muammolar nomukammal, qarama-qarshi va o'zgaruvchan talablar tufayli hal qilinishi qiyin yoki mumkin emas, ular ko'pincha tan olinishi qiyin. Kambag'allik, iqlim o'zgarishi, geosiyosiy beqarorlik yoki hatto murakkab tashkiliy muammolar kabi muammolarni o'ylab ko'ring. Bularning aniq, algoritmik yechimlari yo'q. Ular tartibsiz, ko'p qirrali va bir-biriga bog'liq. Bu yovvoyi muammolarni hal qilishda, giper-ixtisoslashgan odam ko'pincha qiynaladi. Ularning ixtisoslashgan bilimi muammoning to'liq miqyosini tushunish uchun juda tor bo'lishi mumkin. Ular murakkab tizimning bir kichik qismini optimallashtirishga qaratilgan bo'lishi mumkin, ular o'z harakatlarining butun tizimga qanday ta'sir qilishini tushunmasdan. Bu yerda umumiy mutaxassis, yoki "keng qamrovli" odam porlaydi. Turli g'oyalarni bog'lash, ko'p nuqtai nazarlarni tushunish va keng ko'lamli tajribalardan foydalanish qobiliyati ularni murakkablikni boshqarish uchun noyob tarzda moslashtiradi. Ular quyidagilarni amalga oshirishlari mumkin: Aloqalarni ko'rish: Ular bir sohadagi muammoning boshqa sohalardagi muammolar bilan bog'liq ekanligini tushunadilar. Turli xil bilimlarni birlashtirish: Ular turli fanlardan tushunchalarni olib, ularni yaxlit tushunchaga birlashtira oladilar. Yondashuvlarini moslashtirish: Ular bitta fikrlash yoki muammolarni hal qilish usuliga qamalanmaganlar. Hamkorlikni osonlashtirish: Ular ko'pincha turli mutaxassislar o'rtasidagi bo'shliqlarni ko'prik qilib, tushunchalarni tarjima qilib, muloqotni rag'batlantira oladilar. Shaharsozlik sohasini o'ylab ko'ring. Shahar iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik va infratuzilmaviy komponentlarni o'z ichiga olgan murakkab tizimdir. Muvaffaqiyatli shaharsoz faqat tirbandlik muhandisi yoki faqat uy-joy siyosati bo'yicha mutaxassis bo'lishdan ko'ra, bu sohalarning ko'pchiligi haqida bir oz tushunishi kerak. U zonal qonunlar transportga qanday ta'sir qilishini, yashil hududlar jamoat salomatligiga qanday ta'sir qilishini va iqtisodiy rivojlanish jamoat birligiga qanday ta'sir qilishini ko'rish uchun "qamrovga" ega bo'lishi kerak. Epsteinning ta'kidlashicha, dunyo tobora bir-biriga bog'liq va murakkablashib borgan sari, umumiy mutaxassislar va keng tafakkurli odamlarning qiymati faqat ortib boradi. Ixtisoslashuv har doim o'z o'rniga ega bo'lsa-da, ayniqsa aniq belgilangan domenlarda, keng ko'lamda fikrlash, turli g'oyalarni bog'lash va o'zgaruvchan sharoitlarga moslashish qobiliyati muvaffaqiyat va ta'sir uchun muhim ko'nikmaga aylanmoqda.