Summio

Kitob

Natriy ochligi

Ushbu kitob natriyga chanqoqlikning qiziqarli dunyosiga chuqur kirib boradi, miyamizning tuzni qidirish va iste'mol qilishga qanday undashini, hamda bu bizga motivatsiyalangan xulq-atvor haqida nimani aytib berishini o'rganadi.

32 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Tuz Ochligining Sir-asrorlari: Hissiy Xulq-atvorga Chuqur Nazar

Salom! Ba'zan, hatto chanqamasangiz ham, chips yoki pretzel kabi tuzli taomlarni juda xohlab qolasizmi? Ma'lum bo'lishicha, bu istak ortida juda qiziqarli ilm yotadi va Jay Schulkinning "Tuz Ochligi" nomli kitobi bu mavzuni chuqur o'rganadi. Bu shunchaki tuzni nega yaxshi ko'rishimiz haqida emas; bu bizni narsalarga intilishga undaydigan hissiy xulq-atvorlarni qanday yaratishimizni chuqur tushunishdir. Buni asosiy hayotiy ehtiyojlardan tortib, murakkab istaklargacha bo'lgan narsalarni nima uchun qidirib topishimizni tushunish bo'yicha magistrlik kursi deb o'ylang. Schulkinning ishi haqiqiy durdona asar bo'lib, turli xil fan sohalaridan ma'lumotlarni birlashtiradi. Biz hayvonlarning tabiatda tuzni qanday topishidan (ekologiya!) tortib, tuz molekulasining o'zini va turli gormonlarning qanday ishtirok etishigacha hamma narsani o'rganamiz. Bu detektiv hikoya kabi, lekin sir - bu bizning biologiyamiz va izlar biologiya, psixologiya, endokrinologiya, fiziologiya va neyroshunoslik bo'ylab tarqalgan. "Tuz ochligi" hodisasi birinchi marta 50 yildan ko'proq vaqt oldin amerikalik psixobiologiya afsonasi Curt Richter tomonidan aniqlangan. O'shandan beri bu biologiya fanidagi deyarli har bir kishini hayratga solgan jumboq bo'lib kelmoqda. Tabiatshunoslar, psixologlar, endokrinologlar, fiziologlar, neyroshunoslar - ularning hammasi bu istakni tushunishga urinib ko'rgan. Va mana shu yerda Schulkinning kitobi paydo bo'ladi. U hayvon (yoki, to'g'risi, inson) tuz ochligini boshdan kechirayotganida nima sodir bo'lishini juda tizimli ko'rib chiqadi. U tuz darajasini muvozanatda saqlash uchun ishlaydigan endokrin (gormonal) va fiziologik (tana faoliyati) tizimlarni tahlil qiladi. Va keyin, eng muhimi, bu tizimlar miyaga qanday signallar yuborishini, tuzni qidirish va iste'mol qilish missiyasini qanday boshlashini ko'rsatadi. Ammo bu hammasi emas! Kitob faqat signallar bilan cheklanmaydi. U bizga tuz qidirish va iste'mol qilish raqsini boshqaradigan haqiqiy neyron tarmog'i - miyamizdagi murakkab simlar haqida ham ma'lumot beradi. Bu neyronlarning otilishi, gormonlarning oqishi va xulq-atvorning namoyon bo'lishining murakkab baleti bo'lib, barchasi bu asosiy ehtiyoj bilan boshqariladi. Bu kitob kimlar uchun? Agar siz psixologiya, fiziologiya yoki neyroshunoslik sohasida tahsil olayotgan yoki tadqiqot qilayotgan magistr talabasi yoki tadqiqotchi bo'lsangiz, bu kitob juda foydali ma'lumotlarga boy. Lekin rostini aytsam, agar siz shunchaki tuzli chipslarga qarshi tura olmasligingizni hech o'ylagan bo'lsangiz ham, bu kitob motivatsiya va miyaning asosiy faoliyatlari haqida hayratlanarli tushunchalarni taqdim etadi. Oddiy tuzni o'rganish bizni nima harakatga keltirishi haqidagi chuqur sirlarni ochishga qanday qodir ekanligining dalilidir. Keling, bu nima uchun bunchalik qiziq ekanligini va undan nimalarni o'rganishimiz mumkinligini tahlil qilaylik.

1-bo'lim: Tuz Ochligining Paydo Bo'lishi - Tarixiy va Ekologik Nuqtai Nazar

Tasavvur qiling: 50 yildan ko'proq vaqt oldin, Curt Richter ismli ajoyib olim, psixobiologiyada haqiqiy kashshof, g'alati bir narsani payqay boshladi. Hayvonlar va odamlar ham tuzni topish va iste'mol qilish uchun, ba'zan esa juda katta urinishlar bilan harakat qilishar edi. U shunchaki tasodifiy afzallik haqida gapirmayotgan edi; u kuchli, deyarli majburiy istakni kuzatdi. Bu kuzatuv biz hozir "tuz ochligi" deb ataydigan narsani o'rganishga turtki bo'ldi. Richterning ishi bu shunchaki ta'm haqida emas, balki fundamental fiziologik ehtiyoj haqida ekanligini tushunish uchun asos yaratdi. Richterdan oldin tuz ko'pincha shunchaki ta'm beruvchi, keng tarqalgan ingredient sifatida qaralgan. Ammo u buni iste'mol qilish istagi biologiyamizga chuqur singib ketganligini, muhim tana funksiyalarini saqlash bilan bog'liq ekanligini taklif qildi. O'ylab ko'ring: tuz, yoki aniqrog'i natriy, ko'p narsalar uchun juda muhim. U tanamizdagi suyuqliklar muvozanatini saqlashga yordam beradi (qon bosimi va hidratsiyani o'ylang), nerv impulslarining to'g'ri ishlashi uchun zarurdir (harakat qilishimiz, o'ylashimiz va his qilishimizga imkon beradi) va mushak qisqarishida rol o'ynaydi. Tanamizda natriy kam bo'lsa, bu shunchaki noqulaylik emas; bu potentsial jiddiy muammo. Schulkinning kitobi bu yerda ekologik burchakka katta urg'u beradi. Bu shunchaki tanamiz ichida nima sodir bo'lishi haqida emas; bu bizning atrof-muhitimiz bu istakni qanday shakllantirishi haqida. Bizning ajdodlarimiz va bugungi kunda ko'plab hayvonlar uchun ishonchli tuz manbasini topish har doim ham oson bo'lmagan. Tuz konlari, mineral yotqiziqlari yoki hatto ma'lum o'simlik turlari muhim resurslarga aylangan. Shuning uchun tuzni qidirish xulq-atvori - bu rivojlangan moslashuvdir. O'z vaqtida tuzni topishda yaxshiroq bo'lgan hayvonlar yashash va ko'payish ehtimoli ko'proq bo'lgan. Ushbu ekologik nuqtai nazar bu istakning nega bunchalik kuchli ekanligini tushunishga yordam beradi - bu hayot va o'lim masalasi, evolyutsion tariximizga muhrlangan. Oddiy tuz solgichlar yoki qayta ishlangan oziq-ovqatlarsiz dunyoni tasavvur qiling. Evolyutsiyaning ko'p qismi davomida etarli miqdorda natriy olish muhim muammo bo'lgan. Hayvonlar uzoq masofalarga sayohat qilishlari, xavfli hududlarni kezib chiqishlari yoki tuz konlariga kirish uchun boshqalar bilan raqobatlashishlari mumkin edi. Bu kurash biologik imperativning kuchini ta'kidlaydi. Miya, natriy tanqisligi signallariga javoban, ushbu ko'pincha qiyin sayohatlar va xulq-atvorlarni rag'batlantirish uchun murakkab mexanizmlarni ishlab chiqishi kerak edi. Bu atrof-muhit bosimlari biologik istaklarni va ularni qo'llab-quvvatlovchi neyron tizimlarini qanday shakllantirishi mumkinligining ajoyib namunasidir. Richterning dastlabki kuzatuvlari, ekologik kontekst bilan birgalikda, tuz ochligini ibtidoiy, hayotiy zaruriyat bilan bog'liq xulq-atvor sifatida tasvirlaydi. Bu bizda ushbu muhim mineralni etarli miqdorda olishimizni ta'minlash uchun bunday kuchli tizim

2-bo'lim: Tuzning Ko'p Qirrali Tabiyati - Molekuladan Gormongacha

Mayli, bizga tuz kerakligini bilamiz, lekin aslida kimyoviy va biologik darajada u nima? Schulkinning kitobi tafsilotlarga kirib boradi, biz asosan natriy ionlari (Na+) haqida gaplashayotganimizni tushuntiradi. Bu kichik musbat zaryadlangan atom tanamizda juda muhim ish bajaradi. Bu shunchaki taomimizga ta'm qo'shish haqida emas; u hujayralarimizning ishlashi uchun asosdir. Uni hujayralarimizning, ayniqsa nerv va mushak hujayralarining elektr faoliyatidagi asosiy ishtirokchilardan biri deb o'ylang. U osmotik muvozanatni saqlashga yordam beradi - asosan, hujayralarimiz ichida va tashqarisida to'g'ri miqdorda suv borligini ta'minlaydi, bu qon bosimini tartibga solishdan tortib hujayra yaxlitligigacha hamma narsa uchun muhimdir. "Natriy muvozanati" haqida gaplashganimizda, biz nozik muvozanat haqida gaplashamiz. Tanamiz doimiy ravishda qonimiz va to'qimalarimizdagi natriy konsentratsiyasini juda tor diapazonda ushlab turishga harakat qiladi. Juda kam natriy (giponatriemiya) xavfli bo'lishi mumkin, bu ko'ngil aynishi, bosh og'rig'i, chalkashlik va og'ir holatlarda tirishishlar yoki komaga olib kelishi mumkin. Juda ko'p natriy (gipernatriemiya) ham muammolarga olib kelishi mumkin, masalan, qon bosimining ko'tarilishi va buyraklarga yuklama. Shuning uchun bu muvozanatni saqlash hayotimiz uchun ustuvor vazifa hisoblanadi. Gormonlar bu yerda juda katta rol o'ynaydi. Kitob natriy muvozanatini tartibga soluvchi va eng muhimi, miyamizga ta'sir qilib, bizni tuzni xohlaydigan qilishga undaydigan asosiy gormonal ishtirokchilarni ta'kidlaydi. Ushbu gormonal dramadagi asosiy yulduzlardan biri - aldosteron. Buyrak usti bezlari (buyraklarimiz tepasidagi kichik qalpoqchalar) tomonidan ishlab chiqariladigan aldosteron buyraklarga natriy tejash uchun ta'sir qiladi. Tanamiz past natriy darajasini yoki qon hajmi/bosimining pasayishini aniqlaganda, aldosteron ishlab chiqarilishi ko'payadi. U buyraklarga aytadi: "Hey, bu natriyning chiqib ketishiga yo'l qo'ymang! Uni ushlab turing!" Bu natriy yo'qotilishining oldini olishga yordam beradi va darajalarimizni qayta tiklaydi. Dost muqarrar gormon - angiotensin II. Bu Renin-Angiotensin-Aldosteron tizimi (RAAS) deb nomlangan murakkab tizimning bir qismidir. Qon bosimi pasayganda yoki natriy darajasi past bo'lsa, buyraklar reninni chiqaradi, bu ferment angiotensin II ishlab chiqarilishiga olib keladigan kaskadni boshlaydi. Endi, angiotensin II kuchli modda. U qon tomirlarining torayishiga olib keladi (qon bosimini ko'taradi) va miyaga ham to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi. Miya uchun asosiy ta'sirlaridan biri bu chanqashni va, siz taxmin qilganingizdek, natriy ishtahasini rag'batlantirishdir. U asosan miyangizga aytadi: "Biz muammoga duch keldik, suvni tejash va tuz topish, hoziroq!" Keyin ADH (Antidiuretik Gormon), vazopressin nomi bilan ham tanilgan. Uning asosiy roli suv muvozanati bo'lsa-da (buyraklarga suvsizlanishning oldini olish uchun suvni qayta so'rishni aytadi), u natriy tartibga soluvchi gormonlar bilan birgalikda

3-bo'lim: Miya Tuzni Sezuvchi Mexanizmi - Biz Unga Muhtojligimizni Qanday Bilamiz?

Miya aslida qachon tuzga muhtojligimizni qanday biladi? Bu miya hujayralariga to'g'ridan-to'g'ri ulangan kichik natriy o'lchagich borligi emas. Schulkinning kitobi miyaga natriy darajasi va tegishli fiziologik ko'rsatkichlardagi o'zgarishlarni aniqlash va javob berish imkonini beradigan qiziqarli sezgi mexanizmlarini o'rganadi. Bu maxsus sensorlar va murakkab neyron yo'llarini o'z ichiga olgan murakkab jarayon. Asosiy ishtirokchilardan biri gipotalamusdir, bu miyaning markaziy boshqaruv tuguni bo'lib, ochlik, chanqoqlik va haroratni tartibga solish kabi ko'plab muhim funksiyalar uchun ishlaydi. Gipotalamus ichida qonning eruvchan moddalar (natriy ionlari kabi) kontsentratsiyasiga sezgir maxsus neyronlar mavjud. Bular osmoreseptorlar deb ataladi. Qondagi natriy konsentratsiyasi ko'payganda (ya'ni, u juda konsentrlangan yoki biz suvsizlanganmiz), bu osmoreseptorlar qisqaradi yoki kamroq faol bo'ladi, miyaning qolgan qismiga suv kerakligini signal beradi. Aksincha, natriy konsentratsiyasi past bo'lsa yoki qon hajmi pasaysa (bu ko'pincha past natriy bilan birga keladi), boshqa sensorlar faollashadi. Subfornikal organ (SFO) va lamina terminalisning organum vasculosum (OVLT) ni o'ylab ko'ring. Bular miyadagi ikkita kichik hudud bo'lib, asosiy qon-miya to'sig'idan tashqarida joylashgan. Ushbu "sarg'aygan" to'siq muhimdir, chunki u bu hududlarga qon tarkibini, shu jumladan gormon darajalarini va eruvchan modda konsentratsiyasini to'g'ridan-to'g'ri sezish imkonini beradi. Ular qon uchun murakkab "ta'm biluvchi" vazifasini bajaradi. Qonda past natriy yoki past qon bosimi tufayli angiotensin II kabi gormonlar ko'payganda, ular SFO va OVLT dagi retseptorlarga yopishadi. Ushbu yopishish miyaning boshqa qismlariga, jumladan gipotalamus va miya poyasiga yuboriladigan signallarni keltirib chiqaradi. Bu signallar keyin turli javoblarni boshlaydi. Biri chanqoqlik hissi - suv ichish istagi. Lekin eng muhimi, SFO va OVLT ham natriy ishtahasini rag'batlantirishda rol o'ynaydi. Ular lateral gipotalamus va miya poyasi kabi ovqatlanish xulq-atvori va motivatsiyani tartibga solish bilan bog'liq ekanligi ma'lum bo'lgan joylarga bog'lanadi. Natriy tanqisligi haqidagi ma'lumotlar bu yerda integratsiya qilinadi, bu "tuzni xohlash" va uni qidirish istagini keltirib chiqaradi. Bu shunchaki natriy konsentratsiyasini to'g'ridan-to'g'ri aniqlash emas. Miya qon hajmi va bosimi bilan bog'liq signallarni ham talqin qiladi. Qon bosimi pasayganda (bu natriy darajasi pasayganda yuzaga kelishi mumkin, bu suyuqlik muvozanatiga ta'sir qiladi), yurak va asosiy qon tomirlaridagi baroreseptorlar deb nomlangan maxsus bosim sensorlari miya poyasiga vagus nervi orqali signallar yuboradi. Ushbu signallar ham chanqoqlikni va natriy istaklarini keltirib chiqaradigan umumiy fiziologik stress holatiga hissa qo'shadi. Bundan tashqari, kitob ehtimol ta'm tizimi (bizning ta'm hissimiz) rolini ham o'rganadi. Asosiy drayverlar fiziologik bo'lsa-da, tuzni iste'mol qilishning haqiqiy tajribasi, ayniqsa biz

4-bo'lim: Tuz Qidirishning Neyron Tarmog'i - Xulq-atvorni Boshqarish

Bu yerda ishlar haqiqatan ham qiziqarli bo'ladi - miya aslida ichki "tuzga ehtiyoj"ni haqiqiy tuzni qidirish va yeyish xulq-atvoriga qanday aylantiradi? Schulkin ushbu harakatlar murakkab ketma-ketligini boshqaradigan aniq neyron yo'llari va tarmoqlarini batafsil bayon qiladi. Bu miyaning hissiy xulq-atvorini qanday yaratishining klassik namunasidir, ichki holatdan tashqi harakatga o'tadi. Biz allaqachon gipotalamus, subfornikal organ (SFO) va lamina terminalisning organum vasculosum (OVLT) kabi ba'zi asosiy ishtirokchilarni o'rganganmiz. Ushbu hududlar muhim integratsiya markazlari sifatida ishlaydi. Ular natriy holati haqidagi gormonal va sezgi ma'lumotlarini oladi va istakni boshlaydi. Ammo bu istakka amal qilish uchun signallar motor nazorati, mukofot va qaror qabul qilish uchun javobgar bo'lgan boshqa miya hududlariga o'tkazilishi kerak. Miya poyasi bu yerda muhim rol o'ynaydi. U gipotalamus va boshqa hududlardan kiruvchi ma'lumotlarni oladi va asosiy xulq-atvorlarni boshqaradigan va yuqori miya markazlariga ma'lumot uzatadigan yadrolarni o'z ichiga oladi. U qidirish xulq-atvorini boshlash va ovqatlanishning jismoniy harakatini muvofiqlashtirishda ishtirok etadi. Keyin old miya bor, ayniqsa motivatsiya va mukofot bilan bog'liq hududlar. Lateral gipotalamus muhim tugun hisoblanadi. U ochlik va chanqoqlikni tartibga solishda ishtirok etishi ma'lum va ovqatlanish va ichish xulq-atvorini rag'batlantirish uchun SFO va OVLT dan signallarni integratsiya qiladi. Natriy tanqisligi signallari bilan faollashganda, u hayvonni atrof-muhitni o'rganishga, oziq-ovqat manbalarini qidirishga va iste'mol qilishni boshlashga undashi mumkin. Schulkin ushbu jarayon tsiklni o'z ichiga olganligini tasvirlaydi. Fiziologik ehtiyoj ushbu neyron tarmog'ini faollashtiradigan signallarni keltirib chiqaradi. Keyin tarmoq hayvonni tuzni qidirish va iste'mol qilishga undaydi. Tuzni iste'mol qilish harakati va keyinchalik qon natriy darajasidagi o'zgarish, istakni kamaytiradigan va xulq-atvorni kuchaytiradigan fikr-mulohaza bilan miyaga ta'sir qiladi. Ushbu fikr-mulohaza mexanizmi o'rganish va maqsad (natriy muvozanatini tiklash) ga erishilishini ta'minlash uchun muhimdir. Qarashga amygdalani o'ylab ko'ring, hissiyotlarni qayta ishlash va stimullarga qiymat berish bilan bog'liq hudud. Hayvon natriy ochligini boshdan kechirganda, tuzning ta'mi ayniqsa muhim va mukofotli bo'lishi mumkin. Amigdala tuzni ta'qib qilish istagini kuchaytirishda va uni qayerdan va qanday topish mumkinligini xotirasini kuchaytirishda rol o'ynashi mumkin. Hattoki yuqori darajadagi rejalashtirish va qaror qabul qilish bilan bog'liq bo'lgan prefrontal korteks kabi hududlar ham, ayniqsa tuzni topish to'siqlarni bartaraf etishni yoki qarorlar qabul qilishni talab qiladigan murakkabroq stsenariylarda jalb qilinishi mumkin. Biroq, asosiy, avtomatik istak ehtimol gipotalamus va miya poyasini o'z ichiga olgan ko'proq evolyutsion qadimgi yo'llar bilan boshqariladi. Schulkinning ushbu neyron tarmog'ini tavsifi

5-bo'lim: Tuz Ochligi - Motivatsiyalangan Xulq-atvor Modeli Sifatida - Kengroq Ta'sirlari

Bu, ehtimol, Schulkinning ishidan eng chuqur olingan xulosa: tuz ochligi shunchaki tuz haqida emas. Bu miyaning har qanday motivatsiyalangan xulq-atvorni qanday yaratishining asosiy tamoyillarini tushunish uchun kuchli model tizimidir. Ushbu oddiy ko'rinadigan istakni o'rganis