Summio

Kitob

Radikal Empirizmda Insholar

Uilyam Jeymsning "Radikal Empirizm" falsafasining asosiy g'oyalarini ochib beruvchi ushbu qisqacha mazmun uning ong va haqiqatni tushunishga oid o'ziga xos yondashuvini tahlil qiladi.

20 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Uilyam Jeymsning Radikal Empirizmi: Ong Oqimiga Chuqur Sho'ng'ish

Assalomu alaykum, aziz do'stlar! Bugun biz Uilyam Jeymsning juda qiziqarli falsafasi, xususan, uning "Radikal Empirizm Esselari" asaridagi g‘oyalari bilan tanishib chiqamiz. Uilyam Jeyms Amerika falsafasida juda katta ahamiyatga ega shaxs. Uni yo‘lboshchi, inson ongining ishlash mexanizmlarini chuqur tahlil qilgan birinchi tadqiqotchilardan biri va "Pragmatizm" deb nomlangan o‘ziga xos Amerika falsafiy maktabining asoschisi deb atash mumkin. Hatto bugungi kunda ham uning asarlari o‘quvchilarni o‘ziga jalb qiladi, murakkab falsafiy muammolarni tushunarli qilib yoritib beradi. Uning asarlari uchun tayyorlanayotgan mukammal nashrlar shuni ko‘rsatadiki, bu asarlar Amerika adabiyotidagi o‘z o‘rnini egallagan va falsafa hamda psixologiyaga katta ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda. "Radikal Empirizm Esselari" – bu uning vafotidan keyin nashr etilgan to‘plam. Ammo bu g‘oyalar uning miyasida qirq yilga yaqin shakllanib kelgan ekan! Tasavvur qiling – qirq yil davomida falsafaning eng og‘ir masalalari bilan kurashish. Nega u bunday chuqur fikrlarga berilgan edi? Gap shundaki, u 19-asr oxirida paydo bo‘lgan yangi psixologiyaning yaratgan falsafiy qiyinchiliklaridan chiqish yo‘lini izlayotgan edi. Bu yangi psixologiya hamma narsani mayda bo‘laklarga ajratishga asoslangan edi va Jeyms buni muhim bir narsani – aloqadorlikni, oqimni, ya’ni tajribaning o‘zini yo‘qotayotgandek his qilar edi. Bu esselar uning radikal empirizm doktrinasining asosiy izohidir. Bu nima deysizmi? Bu, asosan, Jeymsning ikkita falsafiy ekstrem orasida yo‘l topish usuli. Bir tomonda – mutlaq idealizm, ya’niki haqiqat mohiyatan aqliy yoki ma’naviy, hamma narsa mukammal, o‘zgarmas tarzda bog‘langan degan g‘oya. Jeyms buni qabul qila olmasdi. Boshqa ekstremda esa – assotsiatsionizm. Bu g‘oyaga ko‘ra, bilimimiz oddiy hissiy tajribalardan, ya’ni yonma-yonlik orqali bog‘langan tajribalardan tashkil topgan. Jeyms bu narsa uning boy, murakkab aqliy hayotini shunchaki g‘oyalar zanjiriga aylantirib, tajribaning jonli, dinamik mohiyatini yo‘qotayotganini his qildi. Shunday qilib, "Radikal Empirizm" uning haqiqat va ong haqida yanada mustahkam, dinamik va tajribaga asoslangan qarashini taklif qilishga urinishidir. Ushbu to‘plamning muqaddimasini yozgan Jon J. MakDermott, Jeyms bu g‘oyalarga qanday kelib chiqqanini, uning yo‘lidagi tanqid va e’tirozlarni tushuntirib, tarixiy zaminni ajoyib tarzda yaratib beradi. Keling, ushbu radikal empirizm nimalardan iborat ekanligini va nima uchun u bugungi kunda ham dolzarb ekanligini ko‘rib chiqaylik. Bu shunchaki mavhum falsafa emas; bu bizning o‘zimizni va atrofimizdagi dunyoni tushunishimizga taalluqli haqiqiy ahamiyatga ega.

Ong Oqimi: Fikrlardan Ko'proq Narsa

Uilyam Jeyms bilan bog‘liq eng mashhur tushunchalardan biri bu – "ong oqimi". Bu iborani u ixtiro qilmagan bo‘lsa-da, uni ommalashtirgan va shu kungacha ta’sirini yo‘qotmayotgan falsafiy ahamiyatini bergan. Jeyms "ong oqimi" haqida gapirganda, uning ichki aqliy hayotimiz bir-biridan ajralgan, alohida bo‘laklardan iborat marjonlar zanjiriga o‘xshash emasligini ta’kidlaydi. Buning o‘rniga, u ko‘proq daryoga o‘xshaydi – doimiy oqayotgan, o‘zgaruvchan va o‘zaro bog‘langan. O‘ylab ko‘ring: kuningiz haqida fikr yuritayotganda, xayollaringiz birma-bir, izolyatsiyalangan holda paydo bo‘lib yo‘qolmaydi. Ular bir-biriga quyilib ketadi. Bir xotira paydo bo‘lib, bir hissiyotni uyg‘otishi, reja tuzishga olib kelishi va keyin bir necha soniya ichida xavotirga aylanishi mumkin. Jeyms bu suyuqlikni ongning asosiy xususiyati deb hisoblardi. Uning ta’kidlashicha, agar biz ongni haddan tashqari tahlil qilsak, uni alohida "holatlarga" (masalan, "fikrlash", "hiss qilish", "irodalash") bo‘lsak, biz jarayonning o‘zini – bu holatlarni bir-biriga bog‘lab turgan uzluksiz oqimni yo‘qotib qo‘yamiz. U qushning parvozi kabi metaforalardan foydalangan, bu – to‘xtovsiz harakat, shunchaki qo‘nadigan joylar seriyasi emas. "Qo‘nadigan joylar" bizning alohida fikrlarimiz yoki hissiyotlarimiz kabi, ammo "parvoz" bu tajribaning davomiy, dinamik jarayonidir. Bu oqimning "mohiyatli" qismi bor, bu yerda fikrimiz biror g‘oyaga to‘xtaladi yoki uni o‘ylaydi, va "transitiv" qismi, bu o‘tish hissiyotidir, fikrlarimizning "keyingi narsa nima bo‘ladi" degan tuyg‘usidir. Aynan shu o‘tish qismlari ko‘pincha faqat ongning "to‘xtash joylariga" e’tibor qaratadigan faylasuflar va psixologlar tomonidan e’tiborsiz qoldiriladi. Nima uchun bu muhim? Chunki ongni oqim sifatida tushunish bizga tajribalarimizning o‘zaro bog‘liqligini qadrlashga yordam beradi. Bu bizning hissiyotlarimiz, fikrlarimiz va idroklarimiz alohida hodisalar emas, balki bizning ongliligimizning yanada kattaroq, uzluksiz rivojlanishining bir qismi ekanligini bildiradi. Bu qarash bizni alohida aqliy holatlar to‘plami sifatida emas, balki yanada yaxlit, dinamik o‘zlikka ishora qiladi. Bu tushuncha radikaldir, chunki u o‘sha davrdagi hukmron ilmiy va falsafiy tendensiyalarga qarshi chiqib, hamma narsani eng kichik qismlariga bo‘lishga intilgan edi. Jeyms bu qismlar orasidagi aloqadorliklar va oqim o‘zlaridan ko‘ra muhimroq, agar kam bo‘lmasa ham, degan fikrni ta’kidladi. Bu shunchaki alohida notalar seriyasiga qarash bilan kuyning o‘ziga qarash kabidir. Kuy, oqim – uni musiqa qiladi.

Radikal Empirizm: Hissiyotlardan Narida

Xo‘sh, "radikal empirizm" aslida nimani anglatadi? Bu atama biroz jiddiy tuyuladi, to‘g‘rimi? Jeyms "radikal" so‘zini "ildizga tushish" yoki "chuqurga kirish" degan ma’noda ishlatadi. Uning fikricha, an’anaviy empirizm – ya’niki barcha bilim hissiy tajribadan keladi degan falsafa – yetarlicha radikal emas edi. U ko‘pincha yetib kelmasdan, tajribalarni tahlil qilib, lekin tajribaning mohiyatini, ayniqsa uning aloqadorliklarini to‘liq qabul qilmas edi. Jeyms empirizmni o‘z mantiqiy xulosasiga olib borishni istagan. U uchun tajriba shunchaki beshta hissiyotimiz bilan bevosita qabul qiladigan narsalardan iborat emas edi. U hissiyotlarimizni, narsalarga bo‘lgan munosabatlarimizni, vaqt va fazo haqidagi tushunchamizni, aloqadorlik va ajralishlar haqidagi ongliligimizni – mohiyatan, bizning ongli dunyomizni tashkil etuvchi hamma narsani o‘z ichiga olgan. U mashhur tarzda "sof tajriba" mavjudligini himoya qildi. Bu biroz murakkab tushuncha, lekin shunday tasavvur qiling: eshik tutqichiga qarayotganingizni tasavvur qiling. Siz jezning vizual tasvirini, uning sovuqligini his qilishni, uni aylantirish harakatini ko‘rasiz. Bular alohida narsalar bo‘lib tuyulishi mumkin – ko‘rish, tegish, harakat qilish. Ammo Jeyms tajribaning o‘zida bularning hammasi shunchaki bitta tajriba ekanligini taklif qiladi. "Eshik tutqichi tajribasi" yagona, yaxlit hodisadir. Biz "sub’ekt" (siz) va "ob’ekt" (eshik tutqichi), yoki "ong" va "modda" orasidagi farqlarni ajratishimiz – bu tahlil va mulohaza orqali tajribadan keyin qo‘llaydigan narsalarimizdir. Sof tajriba, uning xom holatida, neytraldir. U kognitiv tajribaning (eshik tutqichi borligini bilish) yoki hissiy tajribaning (eshik tutqichi tiqilib qolganidan xafa bo‘lish) bir qismi bo‘lishi mumkin. Bu turli yo‘llar bilan tashkil etilishi mumkin bo‘lgan asosiy zamin. Bu g‘oya inqilobiy edi, chunki u an’anaviy falsafiy bo‘linishlar, masalan, ong va modda, sub’ekt va ob’ekt, fundamental haqiqatlar emas, balki yagona, asosiy sof tajriba oqimini tashkil etish usullari ekanligini taklif qildi. Jeymsning fikricha, bu sof tajribaga e’tibor qaratish orqali biz haqiqatning yanada aniqroq rasmini olishimiz mumkin. Biz oldindan o‘ylangan g‘oyalar yoki narsalarni sun’iy kategoriyalarga bo‘lish tendensiyasi bilan cheklanmas edik. Buning o‘rniga, biz dunyoni u qanday tajriba qilinayotgan bo‘lsa – uning barcha suyuqligi, o‘zaro bog‘liqligi va boyligi bilan ko‘ra olar edik. Bu radikal yondashuv Jeymsning tajribani jiddiy qabul qilishga tayyorligini anglatardi, hatto aniqlab bo‘lmaydigan qismlarini ham – "va", "yoki", "agar", "ammo" kabi hissiyotlarni yoki uni tushuntirib bera olmasdan biror narsani bilish hissini ham. Bu "aloqadorliklar" yoki "bog‘lovchilar" Jeyms uchun ular bog‘lagan "termlar" kabi haqiqiy va muhim edi. Ular "oqim"ning, "sof tajriba"ning bir qismi edi.

Falsafiy Tıkanıqlıklardan Qochish: Pragmatizmning Ta'siri

Ta’kidlanganidek, "Radikal Empirizm Esselari" bo‘shliqda paydo bo‘lmagan. Uilyam Jeyms allaqachon o‘zining mashhur "Pragmatizm" falsafasini ishlab chiqqan edi va bu esselar o‘sha avvalgi g‘oyalarni chuqurlashtirish va, balki, takomillashtirishni ifodalaydi. Uning "Pragmatizm: Eski Fikrlash Tarzlariga Yangi nom" nomli ma’ruzalari va kitobida taqdim etgan Pragmatizmi – bu g‘oyalarning amaliy oqibatlari haqida. Pragmatist uchun g‘oya yoki tushunchaning ma’nosi uning amaliy natijalarida yotadi. Agar biror g‘oya muvaffaqiyatli harakatlarga, foydali bashoratlarga olib kelsa yoki dunyoda harakatlanishning yaxshiroq usulini taqdim etsa, u amaliy ma’noda "haqiqiy" yoki "mazmunli" deb hisoblanadi. Jeyms haqiqat shunchaki ish beradigan narsa deganini nazarda tutmaydi. Bu keng tarqalgan noto‘g‘ri tushuncha. Aksincha, u biror tushunchaning ma’nosi uning amaliy oqibatlari bilan bog‘liq deb ta’kidlagan. U falsafani yanada dolzarb va real hayotga asoslangan qilish yo‘lini izlayotgan edi, hayotimizga ta’siri yo‘qdek tuyulgan mavhum bahslardan uzoqlashardi. "Radikal Empirizm Esselari"da Jeyms hali ham mavjud falsafiy tizimlarning cheklovlari bilan kurashmoqda. U mutlaq idealizmni juda mavhum va tajribaning tartibsiz haqiqatidan yiroq deb hisoblardi. U mukammal, statik, hamma narsani qamrab oluvchi haqiqatni taklif qilardi, ammo bu o‘zgarishlar, tasodifiy holatlar yoki shaxsning hayotiy tajribasini hisobga olmas edi. Boshqa tomondan, u assotsiatsionizmni juda sodda deb topdi. U aqliy hayotning boyligini mexanik jarayonga aylantirib, ongning sifatli hissini va dinamik oqimini ushlay olmasdi. U bizning g‘oyalarimizni bilardo sharlari kabi, bir-biriga urilib ketayotgandek, tirik, nafas olayotgan oqim kabi emas, balki shunday ko‘rardi. Shunday qilib, radikal empirizm – bu Jeymsning mavhum idealizmga yoki mexanik reduksionizmga tushib qolmasdan, tajribaning boyligini hurmat qiladigan o‘rtacha yo‘lni topishga urinishidir. Bu dunyoni bizga ko‘ringanidek, uning barcha murakkabligi bilan qabul qilish va uning aloqadorliklarini hamda amaliy oqibatlarini tushunish usullarini topish haqida. MakDermottning muqaddimasi ushbu tarixiy kontekstni ta’kidlab, Jeyms o‘z davrining falsafiy oqimlariga qanday javob berganini ko‘rsatadi. U yangi psixologiyaning – ko‘pincha juda tahliliy va aqliy jarayonlarni maydalashga qaratilgan – topilmalarini o‘z ichiga oladigan, ammo insoniy tajribaning yaxlit, dinamik va sub’ektiv mohiyatini saqlab qoladigan falsafani qurishga harakat qilgan. U ham ilmiy jihatdan asoslangan, ham chuqur insoniy falsafani istagan.

Tajribaning "Qo'shilishi": Nuqtalarni Bir-biriga Ulanishi

Jeyms ko‘rib chiqadigan asosiy muammolardan biri bu – biz turli tajribalarni qanday bog‘laymiz. Agar ong oqim bo‘lsa, bugun ko‘rgan odamim kechagi odamim bilan bir xil ekanligini qanday tan olamiz, garchi u biroz boshqacha ko‘rinsa va harakat qilsa ham? O‘tgan hodisani uning hozirgi oqibatlari bilan qanday bog‘laymiz? Jeymsning "qo‘shilish" yoki "aloqadorliklar" tushunchasi bu yerda kalitdir. Uning ta’kidlashicha, tajribalar orasidagi aloqadorliklar tajribalarning o‘zlari kabi haqiqiy. Bular shunchaki mavhum mantiqiy bog‘lanishlar emas; ular his qilinadigan aloqadorliklardir. Bir do‘stingizni kutayotganingizdagi hisni o‘ylab ko‘ring. Hozirgi lahza hissi, do‘st haqidagi xotira, ularning kelishini kutish, va bu turli elementlar orasidagi aloqadorlik hissi bor. Jeymsning fikricha, bu his qilinadigan aloqadorliklar "sof tajriba"ning bir qismidir. U matematikadagi "minus miqdor" metaforasidan foydalangan. Minus belgisi o‘zi "narsa" emas, lekin u biriktirilgan sonning ma’nosini va qiymatini fundamental ravishda o‘zgartiradi. Xuddi shunday, bu aloqadorlik hissiyotlari, bu "bog‘lovchilar" alohida ob’ektlar emas, balki biz dunyoni tushunishimiz va uning ichida harakatlanishimiz uchun muhimdir. Ular bizning ong oqimimizdagi uzluksizlikni yaratadilar. "Va" hissini ko‘rib chiqing. "Men nonushtada non va qahva yedim" deganingizda, "va" shunchaki so‘z emas. U ikkita alohida tajribani bog‘lovchi hisni ifodalaydi. Jeymsning ta’kidlashicha, bu "va" hissi bizning tajribamizning haqiqiy qismi, dunyoning bizga bog‘langan holda taqdim etilish usuli. Aynan shu narsa bizning tajribamizni shunchaki alohida suratlar to‘plamidan ko‘proq narsa qiladi. Bu qo‘shilish g‘oyasi radikaldir, chunqki u tajribaning atomistik qarashiga qarshi chiqadi. Dunyoni alohida, mustaqil birliklardan tashkil topgan deb ko‘rish o‘rniga, Jeyms bizni uni yaxlit bir butunlik sifatida ko‘rishga taklif qiladi, bu yerda aloqadorliklar va o‘tishlar alohida elementlar kabi muhimdir. Agar biz bu aloqadorliklarni bevosita his qila olsak, unda biz narsalarni bir-biriga bog‘lash uchun faqat mavhum mulohaza yoki tashqi qonunlarga tayanishimiz shart emas. Aloqadorliklar tajribaning o‘zida mavjud. Bu dunyoni yanada intuitiv va yaxlit tushunishga imkon beradi. Bu shuni ko‘rsatadiki, haqiqat, tajriba qilinganidek, mohiyatan aloqador va uzluksizdir.

Dualizmlarga Qarshi Chiqish: Ong va Modda, Sub’ekt va Ob’ekt

Jeymsning radikal empirizmi an’anaviy falsafiy dualizmlarni – ya’ni ong va modda, yoki sub’ektiv o‘zlik va ob’ektiv dunyo kabi klassik bo‘linishlarni buzish uchun ham kuchli vositadir. Uning ta’kidlashicha, bu dualizmlar ko‘pincha tajribani sun’iy ravishda bo‘laklarga bo‘ladigan haddan tashqari tahliliy yondashuvdan kelib chiqadi. "Sof tajriba" g‘oyasini eslaysizmi? Jeyms uni haqiqatning asosiy "moddasi" na aqliy, na jismoniy ekanligini taklif qilish uchun ishlatgan. U nimadir ko‘proq asosiy, neytral bir narsa bo‘lib, u qanday tashkil etilganligi va tajriba qilinishiga qarab aqliy yoki jismoniy sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. "Sof tajriba"ning bir xil qismi ochlik hissimizning (aqlan) yoki oshqozonimizning g‘urillashi (jismonan) qismi bo‘lishi mumkin. U bizning ichimizda dunyoni kuzatib o‘tirgan, o‘zgarmas "o‘zlik" yoki "ego" tushunchasiga qarshi chiqdi. Buning o‘rniga, u "o‘zlik"ni ong oqimining bir qismi sifatida ko‘rdi, u doimiy ravishda tajriba orqali yaratiladi va qayta yaratiladi. Bizning o‘zlik haqidagi hissimiz statik ob’ekt emas, balki dinamik jarayon bo‘lib, u bizning tana hislarimizni, xotiralarimizni, ijtimoiy rollarimizni va intilishlarimizni o‘z ichiga oladi. Bu bizning hayotimizdagi o‘zgarishlar davomida kechayotgan shaxsiy o‘zlik hissini ifodalaydi. Bu keskin dualizmlardan voz kechish insonni va ularning dunyo bilan bo‘lgan munosabatlarini yanada yaxlit ko‘rish imkonini beradi. Biz shunchaki tana ichiga qamalgan onglar bo‘lib, tashqi haqiqatni kuzatmaymiz. Biz jismli mavjudotmiz, bizning tajribalarimiz o‘zaro atrofimizdagi dunyo bilan chambarchas bog‘liqdir. Ichki va tashqi dunyo o‘rtasidagi farq biz ko‘pincha taxmin qilganimizdek aniq emas. Musofiyaning bir parchasini qanday his qilishni o‘ylab ko‘ring. Musiqaning go‘zalligi ovoz to‘lqinlaridami, yoki sizning hissiy javobingizdamı? Jeyms ikkalasining ham qo‘shilishida, ya’ni musiqaning o‘zining tajriba qilingan haqiqatida ekanligini taklif qiladi, bu jismoniy hodisa va aqliy baholash o‘rtasidagi bo‘shliqni ko‘prik qilib o‘tadi. Musiqa tajribasi haqiqatdir va u na to‘liq jismoniy, na to‘liq aqliydir. Bu qarash psixologiya, ta’lim va hatto shaxsiy hayotimizga yondashishimiz uchun muhim ahamiyatga ega. U bizni o‘zimizni va boshqalarni alohida qismlar yoki funksiyalar to‘plami sifatida emas, balki yaxlit, yaxlit mavjudotlar sifatida ko‘rishga undaydi. U aloqadorlik hissini rivojlantiradi va "ichki" va "tashqi", "shaxsiy" va "shaxssiz" o‘rtasida sun’iy bo‘linishlar yaratish tendensiyasini kamaytiradi.