Qisqacha mazmun parchasi
Nega ba'zan «yomon» odamlar hayotda ko'proq yutadi?
Do'stlar, keling, rostini aytsak. Siz ham ko'p bora bu adolatsizlikni payqagandirsiz: ulkan kompaniyalarni qurayotgan, millionlab, milliardlab pul topayotgan, jurnallarning muqovalarida tez-tez ko'rinayotgan odamlar, ko'pincha yolg'on, manipulyatsiya yoki shunchaki boshqalarni ezishdan tap tortmaydilar. Shu bilan birga, «normal», pokdomon odamlar qiynalib, pulsiz qolib, umr bo'yi bir joyda aylanib yurishadi. Bu shunchaki tuyg'u emas, bu bir qonuniyat va uning o'z sabablari bor.
Uber misoli: Qanday qilib jur'at va manipulyatsiya milliardlarga (va janjallarga) olib keldi?
Eslaylik, 2009-yil. Trevis Kalanik va Garrett Kemp San-Fransiskoda keyinchalik butun dunyo tanigan Uber xizmatini ishga tushirdilar. Dastlab bu shunchaki hashamatli taksi chaqirish g'oyasi edi. Atigi 7 yil ichida kompaniya beshta qit'aga, 69 mamlakatga yoyildi va 2016-yilga kelib 2 milliardta yo'lovchi tashidi. Ta'sirchan, shundaymi? Ammo bunday o'sish bilan birga janjallar ham keldi. Ma'lum bo'lishicha, Uber xodimlari mijozlarning geolokatsiya ma'lumotlariga kirish imkoniga ega bo'lgan va bu ma'lumotlarni shaxsiy maqsadlarda ishlatishdan tortinmagan. Kompaniyani tanqid qilgan jurnalistlar kuzatuv ostiga olingan, bosim o'tkazilgan va shantaj qilingan. Va bu hammasi emas. Uber qasddan qonuniy bo'lmagan bozorlarga kirib borgan, blokirovkalarni chetlab o'tish uchun maxsus dasturlardan foydalangan. Bularning barchasining boshida esa iste'dodli, lekin ajoyib darajada beadab asoschi Trevis Kalanik turgan. Uning, baribir, OAV uzoq vaqt davomida biror narsa demay o'tib keta olgan. Holat Google muhandisi, avtopilot texnologiyalari bo'yicha ishlayotgan Entoni Levandovskiy ishdan bo'shab, 14 000 ta maxfiy faylni o'zi bilan olib ketgach, yanada keskinlashdi. U OTTO kompaniyasini tuzib, uni Uberga sotdi. Google texnologiyalarning aniq o'xshashligini payqab, tijoriy sirlarni o'g'irlash bo'yicha da'vo arizasi berdi. Sud jarayoni boshlandi va nihoyat Kalanik jazoga tortildi. Xodima ayollardan nomusga tegish bo'yicha ayblovlar (AQShda bu juda jiddiy masala!) paydo bo'ldi, eng yuqori nuqtasi esa Kalanikning Uber haydovchisiga baqirayotgan videosi bo'ldi. Natijada, investorlarning bosimi ostida u bosh direktor lavozimidan ketdi. Xuddi halokatdek tuyuldi? Yo'q. U cho'ntagida 3 milliard dollar bilan ketdi, 40 million dollarga uy sotib oldi. Xuddi bizga qarab kulayotgandek taassurot uyg'onadi.
Yana kim yutadi: Larri Fink, Epsteyn, Sem Benkman-Frid
Bu shunchaki bitta misol. Bunday hikoyalar yuzlab. BlackRock haqidagi rolikdan Larri Finkni, janjalli fayllari bilan Jefri Epsteynni yoki o'zining kripto birjasi orqali ko'plab odamlarni aldagan Sem Benkman-Fridni (SBF) eslang. Ularning barchasi nafaqat jazolanmaydi, balki janjallarga qaramay rivojlanishda davom etmoqdalar. Ular xohlagan ishlarini qilishadi, milliardlab dollarlik kompaniyalarni boshqarishadi, tvitlari bilan bozorlarga ta'sir ko'rsatishadi va yuqori ijtimoiy mavqega ega. A biz, «normal» odamlar-chi? Nega biz ko'pincha soyada, qiynalib va pulsiz qolib ketamiz?
Nega shunday bo'ladi: Muammoning psixologik ildizlari
Bizni bolalikdan o'rgatishgan: yaxshi bo'l, odobli bo'l, qoidalarga amal qil, buviga joy ber - va baxt senga hamroh bo'ladi. Biz bunga ishondik, chunki oila, do'stlar, sinfdoshlar doirasida bu ish berardi. Do'stga yordam berding - u senga yordam beradi. Shu tariqa obro' shakllandi, yaxshilikning qaytishiga ishonch paydo bo'ldi. Ammo dunyo o'smoqda. Korporatsiyalar, davlatlar paydo bo'lmoqda. Bolalikda ish bergan tamoyillar buzila boshlaydi. Berasan, berasan, lekin kamrog'ini yoki umuman hech narsani olmaysan. Feedback buziladi yoki yo'qoladi. Bizning axloqiy instinktlarimiz kichik guruhlar uchun moslashtirilgan, bu yerda har qanday zarar tezkor va shaxsiy bo'ladi. Katta tizimlarda masofa paydo bo'ladi, zarar shaxsiy xususiyatini yo'qotadi, javobgarlik yoyiladi. Instinktlar buziladi. Misol: Siz yoqilg'i quyish shoxobchasida mashina yuvayotgan bolani ko'rasiz. Ehtimol, siz uning urinishini rag'batlantirish uchun pul berasiz. Endi internet-do'kondagi bannerini tasavvur qiling: "Daromadning bir qismi Afrika bolalariga yordam berishga yo'naltiriladi". Sizning hissiyotlaringiz ancha zaif bo'ladi. Nima uchun? Biz bu bolalarni ko'rmaymiz, ular uzoqda. Bizning diqqatimiz cheklangan, biz ko'rgan va muloqotda bo'lgan narsalarga qaratamiz. 10 000 km uzoqdagi abstraktsiy bolalarga hamdardlik uyg'otish qiyin. Mana shuning uchun global muammolar bilan duch kelganda, miya ko'pincha o'chadi. Afrika, Rossiya yoki boshqa joylardagi bolalar, qariyalar haqida doimiy o'ylashning iloji yo'q. Diqqat eng baland va ko'zga tashlanadigan narsaga qaratiladi. Kun tartibi - bu shovqin, haqiqiy ahamiyat emas. Biz aviahalokat haqida bir hafta muhokama qilib, yo'l transport hodisalaridagi minglab kundalik o'limlarni e'tiborsiz qoldirishimiz mumkin. Shakarning o'limga olib kelishini unutib, oziq-ovqat qo'shimchalari haqida gaplashish. Dunyo ayollarining har uchdan birini tashkil etadigan uy zo'ravonligi muammosini e'tiborsiz qoldirib, ko'cha janjalini muhokama qilish! Katta tizimlarda odamlar uchun diqqatni tortadigan narsa muhimroq. Va bu diqqatni manipulyatsiya qilishni biladiganlar - egoistlar, narsisistlar, tiranlar uchun eshiklarni ochadi.
'Qora triadasi': Makiavellizm, narsisizm, psixopatiya
Bu uchta xususiyat, ya'ni 'qora triadasi' deb nomlanuvchi, ko'pincha muvaffaqiyatli, lekin yoqimsiz odamlarda uchraydi. Ular katta, nomsiz va raqobatbardosh tizimlarda yo'nalish topishga yordam beradi. 1. Makiavellizm: Strategik nazorat, manipulyatsiya qilish, yolg'on gapirish, aldash, fitna uyushtirishga tayyorlik. Makiavellistlar o'z manfaatini ko'zlab odamlarni bir-biriga qarshi qo'yishga tayyor. 2. Narsisizm: O'zining muhimligini his qilish, e'tirofga chanqoqlik. Narsis o'zining buyukligiga chin dildan ishonadi va dunyo uning atrofida aylanadi deb hisoblaydi. 3. Psixopatiya: Hissiy chekinish, empatiya yo'qligi, har qanday vaziyatda jasorat. Psixopatlar qo'rquvni his qilmaydilar, lekin sevgi ham. Stiv Jobs misoli: Klinicheski psixopat bo'lmasa-da, unda ko'plab belgilari namoyon bo'lgan. U xodimlarga baqirishi, g'oyalarni masxara qilishi, mayda sabablar bilan ishdan bo'shatishi mumkin edi. U shunchaki g'alaba qozonishni emas, balki raqibni "ezib tashlashni", uni mag'lubiyat va aybdorlik hissini tuyishga majbur qilishni istagan. Bu xususiyatlar halollik va mehr-muhabbat ish bermaydigan joylarda oldinga chiqishga yordam beradi. Lekin teskari tomoni ham bor: bunday odamlar ko'pincha qamoqqa tushishadi. 'Qora triadasi' asosida qurilgan muvaffaqiyat kamdan-kam barqaror bo'ladi.
Elizabet Xolms tarixi: Aldov orqali milliardlar
Stenford talabasi Elizabet Xolms o'qishni tashlab, Theranos biotexnologiya kompaniyasini asosladi. U bir tomchi qondan 240 ta ko'rsatkichni tahlil qila oladigan "Edison" nomli inqilobiy qurilmani va'da qildi. Uni "Ayol versiya Tsukergberg", vizioner, milliarder deb atashardi. Ammo bu hammasi yolg'on edi. Namoyishlar soxtalashtirilgan, tahlillar oddiy laboratoriyalarga yuborilgan. Investorlar, OAV, direktorlar kengashi a'zolari (Genri Kissincer hammasi) unga ishonishdi. Loyiha jurnalistik tekshiruv aldovni fosh etgunga qadar 12 yil davom etdi. Xolmsning tarixi, Kalanik kabi, shuni isbotlaydi: 'qora triadasi' asosidagi muvaffaqiyat barqaror emas. Odamlarga vosita sifatida qarash o'ziga ishonishga va ko'rlikka olib keladi. Buyuklik maniyasi, axloqiy kompas yo'qligi - o'z-o'zini yo'q qilish dasturi.
