Summio

Kitob

Modernizm - Dada - Postmodernizm

Ushbu to'plam tarixiy avangardga sho'ng'ib, modernistik tafakkur egalari o'zgaruvchan dunyo va inson tabiati bilan qanday kurashganini o'rganadi.

26 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

Ava-Gard va Modernizm Dunyosi: Inqilobiy G'oyalar va Ularning Merosi

Assalomu alaykum! Bugun biz Richard Sheppardning ava-gard va modernizm haqidagi qiziqarli esselar to'plamiga sho'ng'iymiz. Bu asar, xuddi o'sha davrning o'zi kabi, san'at va madaniyat olamida portlash yasagan, chegaralarni buzgan va yangi ufqlarni ochgan harakatlar haqida. Dadaizm, Sürrealizm, Kubizm kabi oqimlarni eshitgansiz, albatta. Lekin Sheppard ularni shunchaki ko'rgazmali san'at yoki manifestlar ro'yxati sifatida ko'rsatmaydi. Uning diqqat markazida — bu harakatlar nima uchun yuzaga kelgani va o'sha davr odamlari uchun nimani anglatgani. Asosiy g'oya shundaki, modernizm davri yozuvchilari, rassomlari va hatto faylasuflari o'zlarini o'qidan chiqib ketayotgandek tuyulgan dunyoni tushunishga harakat qilishgan. Haqiqat o'zgarayotgan, inson tabiati haqidagi g'oyalar ag'darilib, yangi qiyofaga kirayotgan edi. Ava-gard namoyandalari esa bu betartiblik ichida yangi narsalarni yaratish, uni tanqid qilish va hatto yangi bir olamni kashf qilishga intilishgan. Sheppardning ushbu to'plami aynan shu jihati bilan qimmatlidir: u avval yozilgan va yangi yaratilgan esselarning aralashmasi. Bu esa bizga muallifning fikrlari qanday rivojlanganini ko'rish imkonini beradi. Bundan tashqari, muallif AQShda kechayotgan nazariy bahslarga ham to'xtalib o'tadi — masalan, ava-gardni qanday aniqlash kerak va u modernizmga qanday bog'lanadi? Bu haqiqatan ham intellektual kurash. Agar siz san'at tarixini yaxshi bilsangiz ham, yoki 19-asrdagi an'anaviy san'atdan 20-asrdagi xayol-parast asarlarga qanday o'tilganini bilmoqchi bo'lsangiz ham, bu kitob siz uchun. Sheppardning Yevropaning murakkab ilmiy g'oyalarini tushunarli qilib, ularni AQShdagi muhokamalar bilan yonma-yon qo'yish mahorati ajablantiradi. Bu, haqiqatan ham, san'at, madaniyat va inson bo'lishning eng muhim suhbatlariga orqa eshikdan kirishdek gap. Keling, ushbu to'plamni nimalar qiziqarli qilishini ko'rib chiqaylik.

1-bo'lim: Dunyo Ag'darilib Tushganda – Ava-Gard Uchun Sahna Tayyorlanishi

Tasavvur qiling, siz 19-asr oxiri yoki 20-asr boshlarida yashayapsiz. Ahvol chatoq. Sanoat inqilobi avjida, shaharlar portlamoqda, fan ulkan qadamlar tashlamoqda (qarang, Eynshteyn va Freyd!), va birdaniga dunyoni ko'rishning eski usullari endi ish bermay qoldi. Odamlar avvaliga tabiiy qabul qilgan qulay, bashorat qilinadigan haqiqat chekkalaridan yorila boshladi. Bu fon — ava-gard harakatlari sahnaga chiqishidan oldingi davr. Sheppardning fikricha, bular shunchaki tasodifiy ijodiy tajribalar emas edi; ular bu chuqur o'zgarish va noaniqlik tuyg'usiga bevosita javob bo'lgan. O'ylab ko'ring: Fan va falsafa dunyoni silkitmoqda: Fizikadagi kashfiyotlar olamni avval tasavvur qilinganidan ko'ra g'alatiroq va beqarorroq ekanligini ko'rsatdi. Masalan, Eynshteynning nisbiylik nazariyalari fazo va vaqt haqidagi asosiy tushunchalarimizni buzib yubordi. Freydning psixoanalizi inson ongining qatlamlarini ochib, biz bilmagan istaklar va qarama-qarshiliklar dunyosini ko'rsatdi. Sanoatlashtirish va urbanizatsiyaning ta'siri: Qishloq hayotidan gavjum, shovqinli, anonim shaharlarga ko'chib o'tish inson tajribasini o'zgartirdi. An'anaviy jamiyat tuzilmalari parchalana boshladi. Texnologiya mo''jiza va xavotirni birdek keltirib, shiddat bilan rivojlanayotgan edi. Urush soyasi: Birinchi jahon urushiga olib kelgan va uning oqibatlari halokatli bo'ldi. Vayronagarchilikning miqyosi va urushning tushunarsizligi ko'pchilikning taraqqiyot, aql va insoniyatning yaxshiligiga bo'lgan ishonchini yo'qqa chiqardi. Bu hayratlanishning yo'qolishi o'tmish va uning ko'rinadigan muvaffaqiyatsizliklaridan voz kechish istagini kuchaytirdi. Sheppard ta'kidlashicha, modernizm yozuvchilari va rassomlari bu seysmik siljishni o'tkir his qilishgan. Ular parchalangan haqiqat, isbotlangan haqiqatlarni shubha ostiga olish va hatto inson bo'lishning mohiyatini qayta belgilash zarurati bilan kurashishgan. Eski badiiy konventsiyalar — realistik tasvir, an'anaviy hikoyalar, mavjud estetik qoidalar — dunyoning bu yangi, ko'pincha bezovta qiluvchi tajribasini ifodalash uchun etarli emasdek tuyulgan. Bu kontekstda ava-gardni radikal tashxis sifatida ko'rish mumkin. Rassomlar va mutafakkirlar ushbu o'zgargan haqiqatni aks ettirish, yangi shakllar, yangi tillar va yangi ko'rish usullarini ixtiro qilishga majbur bo'lishgan. Ular shunchaki shok yoki farq qilish uchun emas edi; ular idrok va ma'no inqiroziga javob berishayotgan edi. Ular sub'ektiv tajribani, psixologik chuqurlikni va inson hayotini shakllantirayotgan ko'pincha irrational kuchlarni ifodalashning yangi usullarini topishga harakat qilishgan. Bu intensiv tajriba davri edi, san'at, hayot va doimiy o'zgarib turadigan dunyo o'rtasida yangi aloqalar o'rnatishning shoshilinch, hayajonli urinishi edi.

2-bo'lim: Ava-Gardni Aniqlash – Faqat Burjuyzaga Qarshi Chiqqanlardan Ko'proq Narsa

Xo'sh, bu "ava-gard" nima o'zi? Bu ko'p ishlatiladigan atama va ba'zan juda intellektual elita uchun deb tuyulishi mumkin. Ammo Sheppard bizga uni yanada asosiyroq narsa sifatida ko'rishga yordam beradi. Bu atama o'zi harbiy tildan kelib chiqqan, "ildingi qo'shin" degan ma'noni anglatadi — jangovar harakatlarni boshlab beruvchi, oldinga intiluvchi, noma'lumni tekshiruvchi birinchi askarlar. San'at va madaniyat kontekstida ava-gard radikal innovatsion, qabul qilingan yoki an'anaviy narsalarning chegaralarini itarib yuboradigan harakatlar va shaxslarga ishora qiladi. Ular nafaqat san'atda, balki ko'pincha jamiyat va siyosatda ham mavjud tartibni buzadi. Ularning maqsadi — bizning dunyoni ko'rish va tushunish usullarimizni buzish, hayratga solish va oxir-oqibat o'zgartirish. Sheppardning to'plami ava-gardning bir nechta asosiy xususiyatlarini ta'kidlaydi: Radikal Innovatsiya: Bu eng aniq belgi. Kubizmning ob'ektlarni geometrik shakllarga bo'lishi, Futurizmning tezlik va mashinalarni ulug'lashi, Dadaizmning absurdlilik va anti-san'atni qabul qilishi, Sürrealizmning tush dunyosi va ongsizlikka sho'ng'ishi haqida o'ylang. Bu harakatlar shunchaki mavjud uslublarni o'zgartirmagan; ular butunlay yangi vizual va adabiy tillarni ixtiro qilishgan. Burjuy Qadriyatlaridan Voz Kechish: Ko'pgina ava-gard rassomlari an'anaviy san'at va madaniyatni o'rta sinf qadriyatlari bilan bog'liq deb hisoblashgan — bu qadriyatlarni ular ko'pincha o'zini qoniqtiruvchi, materialistik va ikkiyuzlamachi deb topishgan. Ular ushbu mavjud tartibdan tashqarida yoki unga qarshi bo'lgan san'atni yaratishga intilishgan. Ijtimoiy va Madaniy Transformatsiyaga Intilish: Ava-gardning ko'pchiligi uchun san'at shunchaki estetikadan iborat emas edi; u ijtimoiy o'zgarishlar uchun vosita edi. Ular odamlarning ko'rish va fikrlash usullarini o'zgartirish orqali jamiyatning o'zini o'zgartirishga yordam berish mumkin deb ishonishgan. Bu odamlarni o'zini qoniqtirishdan uyg'otish istagidan tortib, yanada radikal siyosiy maqsadlargacha bo'lishi mumkin. Sub'ektivlik va Irratsionlikka Urg'u: Yuqorida aytib o'tilganidek, haqiqatning o'zgaruvchan tushunchasi ko'plab rassomlarni ichki tajribani, psixologik holatlarni, tushlarni va ongsizlikni o'rganishga undadi. Tashqi dunyoni tasvirlash ko'pincha ichki, sub'ektiv haqiqatlarni ifodalashdan ikkinchi darajali bo'lib qoldi. Manifest Rolining Ahamiyati: Ava-gard harakatlari ko'pincha manifestlar — o'z maqsadlari, ishonchlari va o'tmishdan voz kechishlarini bayon qiluvchi jasur bayonotlar — nashr etishgan. Bu hujjatlar ularning diqqatni jalb qilish, o'z shaxsiyatini aniqlash va tarafdorlarni safarbar qilish strategiyasining bir qismi edi. Sheppardning ishi bu turli jihatlarning qanday bog'lanishini ko'rsatishda ayniqsa yaxshi. U shunchaki harakatlarni sanab o'tirmaydi; u ularni tug'dirgan intellektual oqimlarni va ular qo'zg'atgan nazariy bahslarni o'rganadi. U ava-gard yagona, birlashgan harakat emasligini, balki o'ziga xos yo'llar bilan an'analar

3-bo'lim: Modernizmning Oynasi – Parchalanib Ketgan Dunyoni Aks Ettirish

Xo'sh, biz ava-gardni narsalarni silkitayotganini ko'rdik. Lekin bu "modernizm" bilan qanday bog'liq? Modernizmni ava-gardni o'z ichiga olgan va undan chuqur ta'sirlangan kengroq madaniy va badiiy harakat sifatida tasavvur qiling. Sheppardning esselari bu munosabatni chuqur o'rganib, modernizm yozuvchilari, rassomlari va faylasuflarining ham xuddi ava-gard singari, o'zgarib ketgan haqiqatni tushunishga qanday harakat qilishganini ko'rsatadi. Modernizm, keng ma'noda, yozish, fikrlash va san'at yaratishning an'anaviy usullaridan qasddan voz kechish bilan tavsiflanadi. Bu modernizmning — sanoatlashtirish, urbanizatsiya, yangi texnologiyalar va yangi falsafiy va ilmiy g'oyalar — silkinishlariga javobdir. Sheppard modernizmning quyidagi o'zgargan tushunchalarini qanday tushunishini ta'kidlaydi: Haqiqat: Haqiqat nima? Bu faqat biz ko'radigan moddiy dunyo, yoki undan ko'proq narsa bormi? Modernizm asarlari ko'pincha ko'p perspektivlar, parchalangan hikoyalar va ong oqimi usullari bilan o'ynab, haqiqatning yanada murakkab, sub'ektiv va kamroq aniq ko'rinishini aks ettiradi. Virginia Vulfning romanlarini o'ylab ko'ring, qahramonlarning ichki fikrlari va idroklari ustunlik qiladi, yoki T.S. Eliot she'riyatini, u parchalangan zamonaviy dunyo tuyg'usini yaratish uchun ko'pincha parchalangan tasvirlar va havolalarni yonma-yon qo'yadi. Inson Tabiyati: 19-asrdagi barqaror, oqilona shaxs tobora ko'proq shubha ostiga olinayotgan edi. Ongsizlik haqidagi Freyd g'oyalari, ijtimoiy kuchlarning ta'siri va urushning travmasi inson psixologiyasining yanada murakkab, ko'pincha qorong'roq ko'rinishiga hissa qo'shdi. Ayniqsa, modernizm adabiyoti ko'pincha begonalashuv, shaxsiyat inqirozi va ma'noga ega bo'lmagan olamda ma'no topish uchun kurash mavzularini o'rganadi. Qahramonlar ichki jinlar, ijtimoiy bosimlar yoki mavjudotning chuqur tuyg'usi bilan kurashishi mumkin. Vaqt va Fazoda: Yangi ilmiy g'oyalar va zamonaviy hayot tajribasi (masalan, tezkor sayohat va aloqa) chiziqli vaqt va qat'iy fazo haqidagi an'anaviy tushunchalarga qarshi chiqdi. Modernizm asarlari chiziqli bo'lmagan vaqt jadvallari, flashbacklar va xotira va idrok bilan shakllangan sub'ektiv vaqt tuyg'usidan foydalanishi mumkin. Ma'no va Haqiqat: Eski qat'iyliklar eriydigan dunyoda, modernizm namoyandalari ko'pincha ma'no izlash bilan band bo'lishgan. An'anaviy diniy yoki falsafiy tizimlar endi etarli emasdek tuyulgan. Bu individual ongga, san'atning ma'no yaratish qudratiga yoki ba'zan, mavjudotning chuqur tuyg'usiga olib keldi. Sheppardning to'plami bu o'zgarishlarni alohida qarab chiqmasligi bilan qimmatlidir. U turli sohalar — adabiyot, san'at, falsafa — orasidagi nuqtalarni bog'laydi, rassomlar va mutafakkirlarning bir-biriga qanday ta'sir ko'rsatganini va shunga o'xshash muammolar bilan kurashganini ko'rsatadi. U yozuvchilarning rassomlarning vizual tajribalarini aks ettiruvchi usullardan qanday foydalanganini va faylasuflarning bu yangi badiiy yondashuvlarni tushunish uchun qanday intellektual asoslar

4-bo'lim: Ava-Gard-Modernizm Bahsi – Atlantika Ortidan Suhbat

Xo'sh, Sheppardning AQShda, ayniqsa, ava-gard va modernizm atrofidagi bahslar haqida gapira boshlaganida, ishlar haqiqatan ham qiziqarli bo'ladi. Bu shunchaki akademik janjal emas; bu biz bu muhim madaniy harakatlarni va ularning merosini qanday tushunishimiz haqida. Yevropada Futurizm, Dadaizm va Sürrealizm kabi ava-gard harakatlari modernizm bilan nisbatan to'g'ridan-to'g'ri, ko'pincha qarama-qarshi munosabatda bo'lgan. Ular ko'pincha harakatga keltiruvchi kuch, modernizmni oldinga itarib yuborgan radikal qirra sifatida qaralgan. Tristan Tzara kabi Dadaistlar san'at konventsiyalarini qanday buzganini va Sürrealizmni asos solgan André Breton kabi yozuvchilarga qanday ta'sir ko'rsatganini o'ylab ko'ring. Ammo AQShda hikoya biroz murakkabroq edi. Sheppard quyidagilarni ta'kidlaydi: Ta'sirga qarshi O'ziga Xoslik: Amerika rassomlari va yozuvchilari, albatta, Yevropa ava-gard g'oyalaridan ta'sirlangan. Masalan, 1913-yildagi Armory Show ko'rgazmasini o'ylab ko'ring, u Yevropa modern san'atini keng Amerika auditoriyasiga taqdim etib, katta shov-shuvga sabab bo'lgan. Biroq, bu import qilingan g'oyalarni qabul qilish va o'ziga xos "amerikalik" modernizmni rivojlantirish o'rtasida ko'pincha keskinlik mavjud bo'lgan. Ba'zi tanqidchilar amerikalik rassomlar shunchaki yevropaliklarni taqlid qilishgan deb hisoblashgan, boshqalari esa Yevropa innovatsiyalarini Amerika mavzulari va hissiyotlari bilan sintez qilishga intilishgan. Nazariyaning Rolli: Sheppard tilga olgan "nazariy ava-gard-modernizm bahsi" haqiqatan ham asosiy jihatlarga kirib boradi. Bu olimlar va tanqidchilar bu harakatlarni qanday talqin qilishlari haqida. AQShda modernizm san'ati va adabiyotining tarixiy konteksti, falsafiy asoslari va ijtimoiy oqibatlarini tushunishga kuchli e'tibor qaratilgan. Bu ba'zan Yevropaning eng tartibsiz ava-gard guruhlariga qaraganda ko'proq tahliliy, kamroq sof tajribaviy yondashuvga olib kelgan. Chegaralarni Aniqlash: Ava-gard qayerda tugaydi va modernizm qayerda boshlanadi? Ular alohida emasmi? Bir-biriga bog'liqmi? Yoki biri ikkinchisining kichik bir qismimi? Bu bahslarni qo'zg'atadigan savollar turidir. Ba'zi olimlar ava-gardning radikal, buzuvchi tabiatini modernizmning kengroq, yanada mustahkam madaniy loyihasidan ajratib ko'rsatishlari mumkin. Boshqalari esa ularni chuqur bog'langan deb hisoblaydi, ava-gard esa kengroq modernizm transformatsiyasida katalizator bo'lib xizmat qiladi. Yevropa Ilmiy Tadqiqotlari va Amerika Diskursi: Sheppardning to'plami bu bo'shliqni ko'prik qilishda juda yaxshi. U Yevropa ilmiy nuqtai nazarlarini — aniq harakatlar, nazariy asoslar va Yevropa akademik doiralarida keng tarqalgan tarixiy kontekstlarni — Amerika modernizmini tushunishi bilan suhbatga olib keladi. Bu bahsni boyitishga yordam beradi, yanada nozik va keng qamrovli ko'rinishni taklif etadi. Bu transatlantik suhbatni o'rganish orqali Sheppard bizga modernizm va ava-gardni tushunish shunchaki san'at asarlariga qarashdan iborat emasligini, balki ularni talqin qilish

5-bo'lim: Katta Tafakkur Sohiblari va Ularning Inqilobiy G'oyalari

Sheppardning to'plami shunchaki harakatlar haqida emas; u ularning ortidagi odamlar — ushbu yangi fikrlash va yaratish usullarini faol shakllantirgan yozuvchilar, rassomlar va faylasuflar haqida. Garchi manba matnida aniq ismlar keltirilmagan bo'lsa-da, biz modernizm va ava-gard kontekstiga asoslanib, Sheppard muhokama qilishi mumkin bo'lgan shaxslar va ularning intellektual hissalarini taxmin qilishimiz mumkin. Keling, Sheppard muhokama qilishi mumkin bo'lgan shaxslar va ular olib borgan intellektual hissalar haqida tasavvur qilaylik: Vizyoner Rassom/Yozuvchi: Pablo Pikasso, Kubizm bilan an'anaviy tasvirni buzgan shaxs haqida o'ylab ko'ring. Yoki Jeyms Joys, "Uliss" asari bilan til va hikoya tuzilishining chegaralarini kengaytirgan shaxs. Bu shaxslar shunchaki mohir hunarmandlar emas edi; ular idrok va ifodaning yangi hududlarini o'rganayotgan tadqiqotchilar edi. Ular san'at nima bo'lishi va qanday qilib muloqot qila olishini tubdan o'zgartirdilar. Asosiy G'oya: San'at radikal tadqiqot va qayta ixtiro sifatida. Shunchaki tasvirdan nariga o'tib, zamonaviy tajribaning murakkabligini aks ettiruvchi yangi shakllarni o'rganish. Provokatsion Faylasuf: Nitssshe kabi faylasuflar, an'anaviy axloqni tanqid qilish va "hokimiyat irodasi" tushunchasi bilan ko'plab ava-gard mutafakkirlari uchun intellektual yoqilg'i taqdim etgan. Keyinchalik, Bergson kabi shaxslar, intuitivlik va vaqtning sub'ektiv tajribasiga (durée) urg'u berib, sof ratsionalist dunyoqarashlariga muqobil taklif qilishgan. Keyinchalik paydo bo'lgan eksistensialist faylasuflar, bu davrdan ildiz olgan bo'lsa-da, ozodlik, mas'uliyat va "Xudovand"siz olamda ma'no izlash mavzulari bilan kurashishgan. Asosiy G'oya: Mavjud haqiqatlar va qadriyatlarni shubha ostiga olish. Sub'ektiv, irrational va mavjudotning asosiy savollarini o'rganish. Psixologik Innovator: Sigmund Freyd kabi shaxslar, garchi u bir xil turdagi rassom yoki faylasuf bo'lmasa-da, ulkan ta'sir ko'rsatgan. Ongsizlik, tushlar va bostirilgan istaklar haqidagi nazariyalari rassomlar o'rganishi uchun yangi o'lchovlarni ochdi. Ayniqsa, Sürrealizm psixoanalitik fikrga katta qarzdor bo'lib, ongsizlikning ijodiy potentsialini ochishga intiladi. Asosiy G'oya: Ichki hayotning ahamiyati. Inson xulq-atvori va ijodkorlikni shakllantiruvchi ongsiz ongning qudratini tan olish. Ijtimoiy Tanqidchi: Ko'pgina ava-gard shaxslar o'z davrining ijtimoiy va siyosiy voqeligiga ham chuqur kirishgan. Masalan, Futuristiklar dastlab texnologiya va tezlikni, ba'zan millatchilik g'ayrati bilan qabul qilishgan. Dadaistlar urush dahshatlariga nihilizm va absurdlilik bilan javob berishgan. Keyingi harakatlar ko'pincha marksistik g'oyalar yoki kapitalizm va ijtimoiy tuzilmalarni tanqid qilish bilan shug'ullangan. Asosiy G'oya: San'at ijtimoiy o'zgarishlar kuchi sifatida (yoki jamiyatni tanqid qilish). Siyosiy va ijtimoiy normalarga qarshi chiqish uchun badiiy innovatsiyadan foydalanish. Sheppardning esselari bu turli jihatlarni bog'laydi. U bir yozuvchi faylasufning