Summio

Kitob

И.А. Гончаровнинг "Обломов"и

Goncharov qissasi qahramoni misolida bugungi kunda ham dolzarb bo'lgan "oblomovchilik"ning abadiy muammosini tushunib olamiz.

15 daq. o‘qish

Mavjud tillar

Qisqacha mazmun parchasi

«Обломов» И.А. Гончаров: Ҳаётни дивандан туриб кузатиш ёки уйғониш вақти келдими?

Салом, дўстлар! Бугун сиз билан биргаликда рус адабиётининг энг машҳур асарларидан бири – Иван Гончаровнинг «Обломов» романини титкилаб кўрамиз. Балки сиз буни мактабда ўқигандирсиз-у, «яна ўша диванда ётадиган зерикарли ҳикоя» деб ўйлаётгандирсиз. Аммо, ишонтириб айтаманки, бу ундай эмас! Бу роман ҳалигача долзарб бўлган ҳақиқий «бомба»дир. Бугун биз уни худди бир пиёла чой устида гаплашгандек, тушунарли қилиб, ҳеч қандай мураккаб сўзларсиз ўрганамиз. Бошлаймиз!

Кириш: Нега бизга Обломов бугун керак?

Тасаввур қилинг, бир йигит борки, у ҳақиқий маънода диванда яшайди. Бу фақатгина данкасаликдан эмас (гарчи бу ҳам бор), балки унга шунчаки… туриш қийин. Атрофда дунё гулдурос, ишлар, шов-шув, севги, интригалар – ҳаммаси қайнайди, у эса ётади. Ва ўйлайди. Кўп ўйлайди. Бу – Илья Ильич Обломов, худди шу номдаги роман қаҳрамони. Ажабо, нима бўпти? Адабиётда шундай қаҳрамонлар кўп-ку. Лекин Обломов – бу шунчаки бир қаҳрамон эмас. Бу – бутун бир ҳодиса, уни Гончаров моҳирона пайқаб, тасвирлаган. «Обломовщина» – бу шундай бир ҳолатки, инсон ҳаётга бўлган қизиқишини йўқотади, апатияга чумади, орзу қилади, лекин ҳеч нарса қилмайди. Ва гап шундаки, бу ҳолат ҳалигача биз, замонавий инсонларни ҳам таъқиб қилади. Биз тезлик, технологиялар, доимий муваффақиятга интилиш асрида яшаймиз, аммо ичимизда кўпчилигимиз ўзимизни… Обломовдек ҳис қиламиз. Бу роман – бир кўзгудек. У ўзимиздаги камчиликларни, қўрқувларимизни, амалга ошмаган орзуларимизни кўрсатади. Ва энг муҳими, у бунга қарши курашиш мумкин ва кераклигини кўрсатади. Шунинг учун бугун биз фақат сюжетни қайта ҳикоя қилмаймиз, балки Обломов нега ундай бўлиб қолганини, обломовщина нима эканини, у ҳаётимизда қандай намоён бўлишини ва энг муҳими, ундан қандай чиқиб кетишни тушунишга ҳаракат қиламиз. Тайёрмисиз? Унда келинг, биргаликда ўрганамиз!

Асосий ғоя: «Обломовщина» нима ва нега у муҳим?

Романнинг моҳияти – «обломовщина» феноменини таҳлил қилиш. Бу шунчаки данкасалик эмас, балки чуқур қалбий апатия, ҳаётий йўналишларни йўқотиш, фаол ҳаёт кечириш истаги ёки қобилиятининг йўқлиги. Гончаров бу ҳолат ҳар кимни, ижтимоий мавқеи ёки истеъдодидан қатъий назар, кутиши мумкинлигини кўрсатади. Обломов – яхши, самимий, чуқур ҳис-туйғуларга қодир инсон, аммо унинг салоҳиятини рўёбга чиқаришга имкон бермайдиган ички эриниши ҳалокатга учратади.

Асосий тезислар: Романни суягигача ўрганамиз

Хўш, келинг, Гончаровнинг бутун романини қамраб олган асосий фикрларни ажратиб оламиз. Тезис 1: «Обломовщина» – ижтимоий ва психологик ҳодиса сифатида. Бу шунчаки бир инсоннинг характеридаги ўзига хослик эмас, балки ўша даврдаги Россия ҳаёт шароитининг акс-идодаси. Дворян оилаларидаги ҳаддан ташқари эркалаш, меҳнат қилиш заруриятининг йўқлиги, пассив яшаш – буларнинг барчаси бундай ҳолатнинг ривожланишига туртки бўлган. Гончаров кўрсатадики, болаликнинг идеаллаштирилган дунёси, Обломовка дунёси, қаҳрамон вояга етган ҳаётида ҳам чиқиб кета олмаган бир қопқонга айланади. У хотиржамликка, ҳамма нарса унинг учун қилинишига ўрганиб қолган ва ҳаёт реалликлари билан тўқнашганда, у кураш ва ҳаракатларга мутлақо тайёр эмаслигини англайди. Тезис 2: Орзу ва реаллик ўртасидаги фарқ. Обломов – кўп орзу қиладиган инсон. Унинг хотиржам, изчил ҳаёт, севги, бахт ҳақидаги орзулари жуда таъсирли ва самимий. Бироқ, бу орзулар реалликдан узилган ҳолда мавжуд. У уларни амалга ошириш учун ҳеч нарса қилмайди. Унинг орзупараст табиатини Санкт-Петербургнинг қаттиқ реалликлари, қарор қабул қилиш, ҳаракат қилиш, қийинчиликларни енгиш зарурияти доимо тўқнашувга олиб келади. Айнан шу фарқ қаҳрамоннинг фожиасини яратади. Тезис 3: Қаҳрамон ҳаётида севги ва дўстликнинг роли. Обломов ҳаётида иккита жуда муҳим инсон бор: Олга Ильинская ва Андрей Штольц. Олга уни апатиядан чиқаришга, ҳаётга уйғотишга, унга энергия беришга уринади. Унда яхши салоҳиятни кўради ва уни чин дилдан севади. Штольц эса, аксинча, Обломовнинг мутлақ зидди. У фаол, энергияга тўла, прагматик. У Илья Ильични тўғри йўлга бошлашга, қандай яшаш кераклигини кўрсатишга уринади. Лекин уларнинг саъй-ҳаракатларига қарамай, Обломов ўзига, ўзининг диванига ва ўз ҳолатига содиқ қолади. Тезис 4: Дворян турмуш тарзини танқид қилиш ва «янги инсон»ни излаш. Гончаровнинг романи – бу ўлиб бораётган дворян дунёсининг, унинг паразитчилиги ва данкасалигининг танқиди. Аммо муаллиф шунчаки қораламайди, балки чиқиш йўлларини излайди, «янги инсон» – фаол, мақсадга интилувчан, ривожланишга қодир образни кўрсатади. Ана шундай инсон – бу Штольц, у Европа прагматизми ва меҳнатсеварлигини ўзида мужассам этади. Бироқ, Гончаров бу йўл ҳам ягона тўғри йўл эмаслигини ва унда ҳам ўз қийинчиликлари борлигини кўрсатади.

1-ғоя: «Обломовщина» – миллий бало

Гончаров шунчаки бир конкрет қаҳрамонни тасвирламайди. У, моҳият эътиборида, умумлашган образ, «обломовщина» деб аталмиш ҳодисанинг рамзини яратади. Бу, муаллифнинг фикрича, рус жамиятининг, айниқса дворянликнинг катта қисмини қамраб олган қалбий ҳолат. Бу шунчаки данкасалик эмас, балки чуқур қалбий апатия, ҳаётга бўлган иродани йўқотиш, ҳеч нарсани ўзгартириш истамаслик. Обломов – идеал шароитда туғилган, лекин айнан шу шароитлар уни ҳалокатга учратган инсон. Унинг болалиги «Обломовка»да ўтган, у ерда унга меҳр-муҳаббат, ғамхўрлик кўрсатилган, лекин ҳеч нарсага мажбур қилинмаган. Унга кийдиришган, едиришган, кўнгил очар эдилар – у ҳеч нарсани ўзи қилмаган. Ва вояга етгач, мустақил ҳаёт кўникмаларига эга бўлмаган. У бахт орзу қилади, лекин уни қандай қўлга киритишни билмайди. Қийинчиликларни енга олмайди, қарор қабул қила олмайди. У учун қулайлик ва хотиржамлик – энг олий қадриятлар, ва улар учун ҳамма нарсадан воз кечишга тайёр.

2-ғоя: Севги – нажот ва синов сифатида

Обломов ҳаётига Ольга Ильинская кириб келади. У – унинг мутлақ зидди. Ёш, энергияга тўла, ақлли, Илья Ильичга, унинг данкасалигини эмас, балки яхши, самимий, бой ички дунёга эга инсон сифатида севиб қолади. Ольга Обломовни «тирилтиришга», уни ўз пўстидан чиқаришга, унда яшаш, ҳаракат қилиш, севиш истагини уйғотишга уринади. Уларнинг муносабатлари – бу унинг апатияси ва унинг ҳаётга интилиши ўртасидаги доимий кураш. Ольга унга шартлар қўяди, уни ўзгартиришга мажбурламоқчи бўлади, лекин Обломов эплай олмайди. У севади, лекин унинг беҳаракатликка ўрганиб қолгани кучлироқ бўлиб чиқади. Натижада, Ольга уни ўзгартира олмаслигини тушуниб, кетади. Бу сатрлар севги нажот бўлиши мумкинлигини, лекин у жиддий синов ҳам бўлиб чиқиши мумкинлигини кўрсатади, айниқса, агар шериклар ўзгаришга тайёр бўлмаса.