Özet önizlemesi
Rorty'nin Dünyasına Hoş Geldiniz: Nesnellikten Sohbetlere
Selam millet! Richard Rorty'nin o meşhur felsefesine dalmak mı istiyorsunuz? Harika bir seçim! Bu kitap, felsefi bir derin dalış gibi ama Rorty'nin anlatım tarzı düşündüğünüzden çok daha rahat. Temelde bize şunu söylüyor: "Hadi, keşfedilmeyi bekleyen o nihai, büyük 'H' harfiyle yazılan Hakikat fikrini bir kenara bırakalım ve bunun yerine insanlar için gerçekten işe yarayan şeylere odaklanalım." Şöyle düşünün: Yüzyıllardır filozoflar, tüm bilgi için süper sağlam, sarsılmaz bir temel inşa etmeye çalışıyorlar. Sanki gerçekliğin tek doğru planını bulmak gibi. Rorty, bu denemeler koleksiyonunda, bu projenin biraz da beyhude bir çaba olduğunu savunuyor. Bir şeyin doğru olmadığını söylemiyor, ama hakikat iddialarımızın, nesnel, akıldan bağımsız bir gerçeklikten ziyade, daha çok sohbetlerimiz, topluluklarımız ve kullanışlı bulduğumuz şeylerle ilgili olduğunu söylüyor. Pragmatizmin büyük bir destekçisi. Pragmatizm, temel olarak bir fikrin anlamının ve doğruluğunun pratik sonuçlarında yattığını söyler. Bir şeye inanmak, dünyada yolunuzu bulmanıza, sorunları çözmenize veya insanlarla iyi geçinmenize yardımcı oluyorsa, o zaman bu 'iyi' bir inançtır. Bu, mutlaka gerçekliğin kusursuz, birebir bir kopyası olduğu anlamına gelmez, ama işe yarar. Bu kitap, onun "temelcilik" dediği şeye yönelik devam eden eleştirisinin bir parçası. Temelcilik, bilginin sağlam, sorgulanamaz bir temele ihtiyaç duyduğu fikridir. Rorty, bu arayışın aslında bizi geri tuttuğunu, bizi çok katı ve sorgulamaktan korkar hale getirdiğini düşünüyor. Bunun yerine, bilginin daha "temel-karşıtı" veya "ihtiyatlı" bir görüşünü benimsemeyi öneriyor. Bu, inançlarımızın, bilimimizin, dünyayı anlama biçimlerimizin tarih, kültür ve sosyal anlaşmalarla şekillendiğini kabul etmek anlamına gelir. Ve bu sadece soyut, kendi kendine konuşan bir durum değil. Rorty bu perspektifi somutlaştırıyor; bilimin siyasetten her şeye nasıl etki ettiğinden bahsediyor. Bu daha mütevazı, daha az mutlakiyetçi hakikat yaklaşımının demokrasi ve sosyal ilerleme için aslında daha iyi olabileceğini savunuyor. Sohbeti teşvik ediyor, daha fazla hoşgörü sağlıyor ve konuşmaları engelleyebilecek o "Ben haklıyım, sen haksın ve işte kesin kanıtı" türü tartışmalardan uzaklaştırıyor. O halde kemerlerinizi bağlayın! Rorty'nin nesnel hakikat fikrine karşı argümanlarını, pragmatizme olan sevgisini, bilim ve bilgi üzerine düşüncelerini ve tüm bunların daha iyi, daha demokratik bir toplum inşa etmekle nasıl bağlantılı olduğunu keşfedeceğiz. Bu, soyut felsefe dünyasından birlikte yaşamanın çok pratik işlerine doğru bir yolculuk.
Bölüm 1: Büyük Resim - Aynayı Bir Kenara Bırakmak
Diyelim ki dünyayı anlamaya çalışıyorsunuz. Yüzyıllardır felsefedeki egemen fikir, zihinlerimizin aynalar gibi olduğuydu. Bizim görevimiz, aynayı mümkün olduğunca berrak ve bozulmamış hale getirmekti, böylece gerçekliği mükemmel bir şekilde yansıtırdı. Bir ifade gerçeklikle eşleşirse, doğruydu. Eşleşmezse, yanlıştı. Basit, değil mi? Rorty ise "Bir dakika bekle!" diyor. Bu "ayna teorisi"nin hakikat konusunda derinden sorunlu olduğunu savunuyor. Öncelikle, aynamızın gerçekliği mükemmel bir şekilde yansıttığından nasıl emin olabiliriz? Kendi algılarımız, dilimiz ve kavramsal şemalarımızın dışında, gerçekliğin 'olduğu gibi' bir erişimimiz yok. Dolayısıyla, nesnel, zihinden bağımsız ve doğrudan erişip doğrulayabileceğimiz bu hakikat fikri gerçekten kaygan bir zemine oturuyor. Bunun yerine Rorty, hakikati daha çok, kullanışlılık ve sosyal anlaşmaya dayalı olarak cümlelere veya inançlara atfettiğimiz bir özellik olarak düşünmemiz gerektiğini öne sürüyor. Bir şeyin dış gerçeklikle ne kadar iyi 'örtüştüğü' ile ilgili değil, daha çok bizim pratiklerimiz ve sohbetlerimiz içinde ne kadar 'işe yaradığı' ile ilgili. Bunu, kullanışlılığı, güvenilirliği kanıtlanmış veya bir topluluk içinde yaygın kabul görmüş bir inanca gösterdiğimiz bir iltifat gibi düşünebilirsiniz. İşte pragmatizminin parladığı yer burası. Rorty için önemli soru "Bu ifade gerçekliği doğru bir şekilde temsil ediyor mu?" değil, "Bu inancın sonuçları nelerdir? Sorunları çözmemize yardımcı oluyor mu? Daha iyi sonuçlara yol açıyor mu? İşbirliğini kolaylaştırıyor mu?" şeklindedir. Bu, sadece iyi hissettiren her şeye inanmamız gerektiği anlamına gelmez. Pragmatizm, özellikle Rorty'nin versiyonu, hala titizdir. İnançları deneyimle test etmek ve pratikte nasıl ayakta durduklarını görmekle ilgilidir. Ancak odağı, mutlak doğruluk için yarı-bilimsel bir arayıştan, neyin gelişmemize yardımcı olduğunun daha insan merkezli bir değerlendirmesine kaydırır. Bu ayna metaforundan uzaklaşma, çok önemlidir. Bizi dünyayla ilgili o tek, mükemmel, nesnel hesabı bulma yükünden kurtarır. Bilgimizi, doğada bulunan bir şey olarak 'keşfetmek' yerine, birlikte inşa ettiğimiz bir şey olarak görmemize olanak tanır. Anahtar Mesaj: Hakikat anlayışımızı, gerçekliğin pasif bir 'aynalanmasından', bizim için neyin 'işe yaradığını' değerlendiren aktif, sosyal bir sürece kaydırmamız gerekiyor.
Bölüm 2: Temelciliğe Karşı - Sarsılmaz Sütunlar Yok
Öyleyse, hakikat gerçekliği yansıtmak değilse, 'temelcilik' ile derdi ne? Rorty, Batı felsefesinin büyük bir kısmının bilginin "temellerini" bulma konusunda takıntılı olduğunu savunuyor. Bunlar, diğer tüm inançlarımızı desteklediği varsayılan temel ilkeler veya nihai gerekçeler gibidir. Şunları düşünün: Rasyonalistler: Descartes'in "Düşünüyorum, öyleyse varım" gibi açık ve seçik fikirler aracılığıyla aklın kendisinin sarsılmaz bir temel sağlayabileceğine inanıyorlardı. Empiristler: Duyusal deneyimlerin, duyularımızdan gelen ham verilerin temel olduğunu düşünüyorlardı. Tüm bilgi nihayetinde gördüğümüz, duyduğumuz, dokunduğumuz vb. şeylere geri izlenebilir. Mantıkçılar/Analitik Filozoflar: Bazen mantığı ve dilin yapısını temel olarak gördüler. Rorty buna "Tanrı hilesi" diyor – hiçbir yerden, tamamen nesnel ve herhangi bir insan perspektifinden, tarihten veya kültürden bağımsız bir bakış açısı elde etme çabası. Bu arayışın sadece imkansız değil, aynı zamanda zararlı olduğunu düşünüyor. Neden zararlı? Çünkü katılaşmaya yol açar. Bilginizin kesinlikle emin temellere dayandığına inanıyorsanız, o temelleri sorgulamaktan çok isteksiz olursunuz. Dogmatizme yol açabilir; burada, sözde mükemmel sisteminize uymadığı için herhangi bir meydan okumayı reddedersiniz. Bu bir "biz vs. onlar" zihniyeti yaratır – işi 'anlayanlar' (ve doğru temellere sahip olanlar) ile anlamayanlar. Rorty, bu aramadan vazgeçmemizi istiyor. "Böyle temeller yok" diyor. Bilgimiz bir piramit gibi inşa edilmiyor, her şeyi destekleyen sağlam bir tabanla. Daha çok bir ağ gibi, ya da belki sürekli gelişen bir sohbet gibi. Bu temelci eğilimi tanımlamak için "epistemik sıkılık" (bilgiye sıkı tutunma) metaforunu kullanıyor. Nihai gerekçeyi bulduğumuzu düşündüğümüz için kendimize çok sıkı, çok emin oluruz. Bunun yerine Rorty, "epistemik alçakgönüllülük"ü savunuyor. Mevcut inançlarımızın, hatta bilimsel teorilerimizin bile geçici olduğunu kabul etmeliyiz. Şu anda sahip olduğumuz en iyi şeylerdir, mevcut kanıtlarımıza ve sohbetlerimize dayanarak, ancak daha sonra revize edilebilir veya hatta devrilebilirler. Bu, tüm inançların eşit derecede iyi olduğu anlamına gelmez, ancak yeni argümanlar ve kanıtlara dayanarak onları revize etmeye açık olmamız gerektiği anlamına gelir. Temellerden vazgeçmek, akıl veya kanıtı terk etmek anlamına gelmez. Akıl ve kanıtın, dışsal, mutlak hakemler olarak değil, devam eden insan pratiklerimiz ve sohbetlerimiz içinde işlediğini anlamak anlamına gelir. Anahtar Mesaj: Bilgi için mutlak, sorgulanamaz temeller arayışı, yanlış yönlendirilmiş ve nihayetinde verimsiz bir felsefi hedeftir.
Bölüm 3: Bilgi Olarak Sosyal Anlaşma - Sohbetin Gücü
Bilgi temellere veya gerçekliği yansıtmaya dayanmıyorsa, o zaman nedir? Rorty, bilgiyi sosyal bir yapı, topluluk içindeki etkileşimlerimizden ve anlaşmalarımızdan ortaya çıkan bir şey olarak görme fikrine büyük ölçüde dayanıyor. Sık sık Thomas Kuhn (bilimde "paradigmalardan" bahseden) ve daha sonraki Wittgenstein'a (dil oyunları ve yaşam biçimleri" vurgulayan) atıfta bulunur. Bir düşünün: Bir bilimsel alanda bir şeyin 'bilindiğini' veya 'doğru' olduğunu nasıl belirleriz? Genellikle akran denetimi, deney, tartışma ve fikir birliği oluşturma süreciyle olur. Bir iddia, ilgili topluluk tarafından incelemeye dayanabildiğinde, diğer kabul edilen bilgilerle uyduğunda ve daha fazla araştırma ve pratik için faydalı olduğu kanıtlandığında kabul gören bilgi haline gelir. Bu, hakikatin sadece bir popülerlik yarışması olduğu veya her şeyin serbest olduğu anlamına gelmez. Rorty, basit bir göreceliği savunmuyor, yani tüm görüşlerin eşit derecede geçerli olduğu anlamına gelmez. Bunun yerine, 'geçerlilik' veya 'hakikat' için kriterlerin kendilerinin sosyal ve tarihsel olduğunu söylüyor. Bunlar, devam eden "insanlığın sohbeti" içinde ortaya çıkan normlar ve standartlardır. Bunu, bilginin "gerekçelendirilmiş doğru inanç" olduğu fikriyle, geleneksel felsefi tanımla karşılaştırır. Rorty, "gerekçelendirilmiş" kısmın sosyal unsurun devreye girdiği yer olduğunu düşünüyor. Yeterli gerekçenin ne olduğu, topluluğumuzun standartları tarafından belirlenir. Bu sohbet odaklılık merkezi. Rorty, felsefeyi, bilimi ve hatta ahlakı devam eden diyaloglar olarak görüyor. Bu diyalogların amacı, nihai, mutlak bir sonuca ulaşmak değil, sohbeti devam ettirmek, bakış açılarını paylaşmak, yapıcı bir şekilde birbirini zorlamak ve anlayışımızı rafine etmektir. Bilgiyi bu şekilde ele aldığımızda, anlaşmazlıklara yaklaşımımız değişir. Birini 'temel' gerçeğinizi kabul etmeye zorlamaya çalışmak yerine, onu bir sohbetle meşgul edersiniz, kendi bakış açınızın neden kendi çerçevesi içinde kullanışlı veya tutarlı olduğunu açıklarsınız ve onların bakış açılarını dinlersiniz. Bu, farklı kültürler veya inanç sistemleriyle uğraşırken özellikle önemlidir. Rorty, diğer kültürleri sözde 'nesnel' standartlarımıza göre yargılamak yerine, onların pratiklerini ve inançlarını kendi bağlamlarından anlamaya çalışmamız gerektiğini öne sürüyor. Bu, kendi değerlerimizden vazgeçtiğimiz anlamına gelmez, ancak daha saygılı ve potansiyel olarak verimli bir değişimi teşvik eder. Anahtar Mesaj: 'Bilgi' olarak adlandırdığımız şey, büyük ölçüde, nesnel gerçekliğin doğrudan bir yansıması değil, insan toplulukları içindeki paylaşılan inançların, pratiklerin ve devam eden sohbetlerin bir ürünüdür.
Bölüm 4: Bilimin Rolü - Özel Bir Ayna Değil
Rorty, bilim genellikle nesnel, yanılmaz bilginin önde gelen örneği olarak gösterildiği için bilim hakkında çok zaman harcıyor. Bilimin inanılmaz derecede başarılı olduğunu savunuyor, ancak başarısı gerçekliği diğer sorgulama biçimlerinden daha iyi yansıtmasından kaynaklanmıyor. Başarısı, özel yöntemlerinden, tahmin ve kontrol odaklılığından ve topluluklarının sosyal yapılarından (akran denetimi gibi) kaynaklanıyor. 'Hakikat'in iki anlamı arasında ayrım yapar: 1. Sorgulamanın bir hedefi olarak 'Hakikat': Bu anlamda bilim, hakikate ulaşmayı hedefler – yani, güvenilir olan, olguları tahmin eden ve dünyayı manipüle etmemize izin veren inançlar üretmeyi hedefler. 2. Cümlelerin bir özelliği olarak 'Hakikat': Bu, felsefi hakikat anlayışıdır; eşleşme veya doğruluk. Rorty, bilimsel teorilerin gerçek anlamda bu konuda, örneğin iyi edebiyat veya tarihsel hesaplardan daha farklı bir şekilde başarıp başaramadığı konusunda şüpheci. Bilimin gerçekliğe ayrıcalıklı bir erişimi olduğunu görmemeliyiz. Edebiyat, şiir ve tarih gibi diğer disiplinler de insanlık durumunu anlamak ve dünyayı anlamlandırmak için değerli yollardır. Bilimin gözden kaçırabileceği nüans, ihtiyatlılık ve öznel deneyime odaklanan farklı türde içgörüler sunarlar. Rorty, kendi görüşünü tanımlamak için "epistemolojik davranışçılık" terimini kullanıyor. Bu, inançların gerçekliğe doğru bir şekilde eşlenip eşlenmediğini belirlemeye çalışmak yerine, dili ve inançları pratikte nasıl kullandığımızı görmeyi içerir. Önemli olan, bir bilimsel teorinin olguları tahmin etmemize ve kontrol etmemize izin verip vermediği, diğer kabul edilen teorilerle tutarlı olup olmadığı ve ilgili bilimsel topluluk tarafından kabul edilip edilmediğidir. Bilimi karalamaya veya batıl inançlardan daha iyi olmadığını söylemeye çalışmıyor. Uzak değil. Bilimsel yöntemin muazzam pratik gücünü ve başarısını kabul ediyor. Ancak onu gizemden çıkarmak, etrafında dönen mutlak, nesnel kesinlik havasını kaldırmak istiyor. Onu, hakikate tek yol olmaktan ziyade, diğerleri arasında yüksek derecede etkili bir insan pratiği olarak görmek istiyor. Bu perspektif, farklı bilgi yollarını takdir etmemize yardımcı olur. Şiir veya felsefede bulduğumuz 'hakikatlerin' bilimsel gerçeklerden 'daha az doğru' olmadığı, sadece tür ve amaç olarak farklı olduğu anlamına gelir. Bilimsel ölçümün tek başına yapamayacağı şekillerde insan anlayışının zenginliğine katkıda bulunurlar. Anahtar Mesaj: Bilim, başarılı bir insan pratiğidir, ancak başarısı nesnel gerçekliği yansıtma konusunda eşsiz bir yeteneğe sahip olmasından kaynaklanmaz; bunun yerine yöntemlerinden ve sosyal süreçlerinden kaynaklanır.
Bölüm 5: Görecelilik - Düşündüğümüz Düşman Değil mi?
Tamam, şimdi "görecelilik" hakkında konuşalım. Bu kelime genellikle insanların tüylerini diken diken eder, özellikle felsefi çevrelerde. Rorty mutlak nesnel hakikati reddediyorsa, bu her şeyin serbest olduğu anlamına gelmez mi? Yani onun görüşü sadece "her şey görecelidir" fikrine giden kaygan bir zemin mi? Rorty bu eleştirinin farkında ve onu dikkatli bir şekilde ele almaya çalışıyor. Genellikle şöyle şeyler söylüyor: "Eleştirdiğim yazarları göreceli olmakla suçluyorum, ama bunu göreceliğin büyük bir kötülük olmadığını ima etmek için yapıyorum." Kastettiği şey, görecelilikten duyulan korkunun genellikle Rorty'nin yıkmaya çalıştığı temelci varsayımlara dayanmasıdır. Korku şudur ki, eğer mutlak, nesnel bir hakikat yoksa, o zaman inançlarımız temelsizdir ve her şeye inanabiliriz. Ama Rorty bu korkunun yersiz olduğunu savunuyor. Onun görüşü, tüm inançların eşit derecede iyi olduğudur. Arasında ayrım yapar: Güçlü Görecelilik: Tüm inançların eşit derecede geçerli olduğu veya bir inanç sistemini diğerine tercih etmek için rasyonel bir yol olmadığı fikri. Rorty genellikle bunu reddeder. Zayıf Görecelilik (veya Temel-Karşıtlığı): İnançlarımız için gerekçelerin her zaman belirli bir kavramsal şemaya, tarihsel bağlama veya topluluk standartlarına göreli olduğu fikri. Rorty bunu benimser. İnançlar arasında rasyonel seçimler yapabileceğine inanıyor, ancak rasyonellik mutlak temeller bulmaya dayanmıyor. Tutarlılık, kullanışlılık, açıklayıcı güç, tahmin başarısı ve diğer güçlü inançlarla uyumluluk gibi kriterlere dayanıyor – hepsi devam eden sosyal pratiklerimiz içinde değerlendiriliyor. Örneğin, düz dünya inancını, mükemmel bir küre dünyayı yansıtmada başarısız olduğu için değil (bir eşleşme teorisi), ancak yüzyıllardır süren bilimsel gözlem, navigasyon pratikleri ve uzay yolculuğu kanıtlarıyla tutarsız olduğu için (sosyal olarak doğrulanmış kriterler) rasyonel olarak reddedebiliriz. Dolayısıyla Rorty, "doğru olup olmaması umrumda değil mi?" demiyor. "Haklı olduğumuzu nasıl belirlediğimiz ve neden o inançlara sahip olduğumuz konusunda net olalım" diyor. İnançlarımızın ihtiyatlı ve sosyal doğasını kabul etmenin bizi daha dürüst ve dogmatizmden daha az eğilimli hale getirdiğini düşünüyor. Mutlak hakikate sahip olduğumuzu düşündüğümüz için değil, iyi nedenler sunulduğunda inançlarımızı gözden geçirmeye açık olmamızı teşvik ediyor. Rorty için asıl 'kötülük' görecelilik değil, dogmatizm ve gerçeklik hakkında son sözü söylediğini düşünmenin getirdiği kibirdir. Anahtar Mesaj: Rorty, mutlak, nesnel hakikati reddederken, basit bir göreceliği onaylamıyor; bunun yerine, inançları kullanışlılıkları ve sosyal bağlamlardaki tutarlılıklarına göre değerlendirmeyi savunuyor.
