Özet önizlemesi
Erdemden Sonra: MacIntyre'ın Ahlaki Devrimi Üzerine Derin Bir Dalış
Selam millet! Bugün, 1981'de ilk çıktığında ortalığı epey karıştırmış bir kitaba dalacağız: Alasdair MacIntyre'ın "Erdemden Sonra" adlı eseri. Kitap o zamanlar çok tartışmalı olsa da, şimdi felsefe çevrelerinde, özellikle günümüzdeki etik ve ahlak tartışmaları söz konusu olduğunda, adeta okunması gerekenler listesinin başında yer alıyor. Gerçekten düşündüren kitaplardan biri, değil mi? MacIntyre, etrafına bir bakmış ve bir karmaşa görmüş. Ahlak üzerine konuşma, neyin doğru neyin yanlış olduğunu anlama yeteneğimizin tamamen raydan çıktığını hissetmiş. Bu sorunu, Avrupa tarihinde insanların akıl yürütmeye ve büyük, evrensel ahlaki kurallar oluşturmaya odaklandığı Aydınlanma dönemine kadar götürmüş. MacIntyre'a göre, Aydınlanma düşünürleri bunu yapmaya çalışırken aslında işleri daha da zorlaştırmış, etik düşüncenin temellerini yıkmışlar. Peki, onun çözümü neymiş? Çok geriye, hem de çok geriye, Antik Yunan'a, özellikle de Aristoteles'e dönmeye karar vermiş. Aristoteles, 'erdem' fikriyle ilgiliymiş. Sadece kurallara uymak değil, belirli karakter özelliklerini geliştirmek – cesur olmak, dürüst olmak, adil olmak, tüm o iyi şeyler. MacIntyre, erdeme bu şekilde odaklanarak, içinde bulunduğumuz ahlaki kafa karışıklığından bir çıkış yolu bulabileceğimize inanmış. On yıllar geçmesine rağmen, "Erdemden Sonra", modern dünyada ahlak ve etik üzerine düşüncelerimizi anlamaya çalışırken atlanamayacak bir kitap. Kesinlikle zorlu bir okuma ama nasıl yaşadığımız ve neden seçimler yaptığımız hakkında düşündürücü yollar sunuyor.
Modern Ahlakın Krizi: Nerede Yanlış Yaptık?
MacIntyre'ın bu "ahlaki dildeki kriz" ile ne demek istediğini biraz açalım. Sanki herkesin 'iyi', 'kötü', 'yapmalı', 'gerekiyor' gibi kelimeleri tamamen farklı şekillerde kullandığı bir ortamda, doğru ya da yanlış hakkında ciddi bir konuşma yapmaya çalıştığınızı hayal edin. Sanki kimsenin kuralları kabul etmediği, hatta oyunun ne hakkında olması gerektiği konusunda bile anlaşamadığı bir oyunu oynamaya çalışmak gibi. MacIntyre, Aydınlanma sonrası ahlakın pretty much bu duruma geldiğini savunmuş. Asırlar boyunca, Aydınlanma'dan önce, insanlar ahlakı genellikle daha büyük bir çerçeve içinde anlamışlardır. Bu çerçeve dini (Tanrı'nın isteğini anlamak gibi) veya felsefi (insan doğasını ve amacını anlamak gibi) olabilirdi. Ahlak anlamlıydı çünkü daha büyük bir resme bağlıydı – insan yaşamı için bir amaç, kozmosta bir yer, ilahi bir plan. Eylemler, o nihai amaca ulaşmaya yardımcı olup olmadıklarına göre yargılanırdı. Ama sonra Aydınlanma düşünürleri geldi. Geleneklere, dine veya soyut metafizik fikirlere dayanmaktan uzaklaşmak istediler. Ahlakın, herkesin her yerde matematiğe benzediği gibi üzerinde hemfikir olabileceği saf akla dayanması gerektiğine inanıyorlardı. Herkes için geçerli, evrensel, nesnel ahlaki yasalar bulmaya çalıştılar, geçmişleri veya inançları ne olursa olsun. MacIntyre'ın büyük eleştirisi, bu projenin tamamen bir başarısızlık olduğudur. Neden mi? Çünkü ahlaki kavramları bağlamlarından çıkarmaya çalıştılar. Bir düşünün: Bir şeyin 'iyi' olduğunu söylediğimizde ne demek istiyoruz? Kullanışlı olduğu için mi iyi? Hoş olduğu için mi iyi? Tanrı tarafından emredildiği için mi iyi? İnsanlık amacına uygun olduğu için mi iyi? Aydınlanma düşünürleri, tamamen rasyonel bir ahlak arayışlarında, ahlaki terimler için belirli bir amaçtan veya gelenekten bağımsız bir gerekçe bulmaya çalıştılar. Sonuç olarak, 'yalan söyleme', 'nazik ol', 'başkalarına saygı duy' gibi birbirine bağlı olmayan ilkelerle karşılaştılar, ancak kişisel tercihin veya sosyal anlaşmanın ötesinde bu şeylerin neden temelde önemli olduğuna dair sağlam, üzerinde anlaşılmış bir sebep olmadan. MacIntyre meşhur bir şekilde bir oyun analojisi kullanır. Beyzbol gibi bir oyun hayal edin. Herkes beyzbolun amacının topa vurarak ve üsler etrafında koşarak sayı kazanmak olduğunu bilir ve kurallar (kaç grev hakkın olduğu gibi) o hedefe göre anlaşılır. Şimdi, biri gelip sayı kazanmak veya oyunu kazanmakla ilgili herhangi bir referans olmadan 'iyi beyzbol' hakkında konuşmaya başladığını hayal edin. 'Bu şekilde topa vurmak iyidir' veya 'o şekilde koşmak kötüdür' diyebilir, ancak bunu oyunun gerçek amacıyla ilişkilendirmeden. Sadece keyfi beyanlar gibi geliyor. MacIntyre, modern ahlaki söylemin buna benzediğini hissetmiş – hala ahlaki dil kullanıyoruz, ancak bu dili anlamlı kılan paylaşılan anlayış, altta yatan amaç veya telos kaybolmuştu. Ahlaki tartışmayı temelde kişisel duyguların bir çatışması haline getiren, 'iyi'nin sadece 'bunu onaylıyorum' ve 'kötü'nün 'bunu onaylamıyorum' anlamına geldiği
Kadimlerin Bilgeliği: Aristoteles'e Geri Dönüş
Peki, Aydınlanma projesi başarısız olduysa, nereye gidiyoruz? MacIntyre'ın cevabı geriye bakmak, nostaljik bir şekilde değil, kaybedilen bilgeliği bulmak için. Etik konusunda çok farklı bir yaklaşımı olan Antik Yunan filozoflarından Aristoteles'e yöneliyor. Aristoteles'in etik anlayışı, özellikle "Nicomachean Ethics" gibi eserlerinde, telos fikrine derinden dayanır. Bu, temel olarak 'son', 'amaç' veya 'hedef' anlamına gelen Yunanca bir kelimedir. Aristoteles, doğadaki her şeyin bir telos'u, bir işlevi veya amacı olduğuna inanıyordu. Bir bıçağın telos'u kesmektir; iyi bir bıçak iyi kesen bıçaktır. İnsanlar için Aristoteles, telos'umuzun eudaimonia yaşamı olduğunu savundu, bu da genellikle 'gelişim', 'refah' veya 'iyi yaşamak ve iyi yapmak' olarak çevrilir. Sadece geçici mutluluk değil, tam, anlamlı ve üstün bir insani yaşam sürmekle ilgilidir. Bu insani gelişime nasıl ulaşırız? Aristoteles'e göre, erdemleri (Yunancada arete, genellikle erdem veya üstünlük olarak çevrilir) geliştirmek yoluyla. Erdemler, insani işlevimizi iyi bir şekilde yerine getirmemizi sağlayan karakter özellikleri veya eğilimlerdir. Bizi iyi insanlar yapan ve eudaimonia'ya ulaşmamıza yardımcı olan niteliklerdir. Cesaret, adalet, ölçülülük (dengeli olma), bilgelik, cömertlik ve dürüstlük gibi erdemleri düşünün. Bu erdemler sadece soyut idealler değildir; pratik ve alışkanlık yoluyla geliştirilirler. Zorlu durumlarda cesurca hareket ederek cesur olursunuz, adil davranarak adil olursunuz ve bunun gibi. Bu, soyut bir kurala bağlılık hissinden ziyade, iyi yaşanmış bir insani yaşamın parçası olduğu için doğru olanı yapmaya doğal olarak eğilimli bir karakter geliştirmekle ilgilidir. MacIntyre, bu Aristotelesçi çerçeveyi son derece değerli buluyor çünkü Aydınlanma etiğinin kaybettiğini hissettiği o eksik bağlamı ve amacı sağlıyor. Erdemler, insani telos olan gelişime katkıda bulundukları için anlamlıdır. Ahlaki yargılar artık sadece keyfi onaylama veya onaylamama ifadeleri değildir; iyi bir insani yaşam için gerekli olan nitelikler ve eylemler hakkındaki yargılardır. Aristoteles'e bu dönüş, sadece Antik Yunan toplumunda yaşamak anlamına gelmez. MacIntyre, hepimizin Atina'da yaşadıkları gibi yaşamamız gerektiğini söylemiyor. Bunun yerine, Aristotelesçi yaklaşımın mantığını savunuyor – ahlakın temel olarak karakter geliştirmek, insani işlevimizde mükemmellik için çabalamak ve bu çabanın amaç ve topluluk çerçevesinde anlaşıldığı fikrini savunuyor. Bu Aristotelesçi yaklaşımda ahlak anlayışımızı yeniden inşa etmek için çok önemli olan üç temel unsur belirler: 1. Bir Pratiğin Kavramı: Bu, toplumsal olarak kurulmuş, o faaliyet biçimine içsel olan faydaların gerçekleştirildiği bir insan etkinliği türünü ifade eder. Satranç oynamak, tıp uygulamak veya bilimsel araştırma yapmak gibi şeyleri düşünün. Bu pratiklerin kendi mükemmellik standartları vardır ve belirli erdemlerin geliştirilmesini gerektirir. Örneğin, iyi bir doktorun sadece bilgiye değil, aynı zamanda şefkat, çalışkanlık ve dürüstlük
Ahlaki Dilin Çöküşü: Duygusallık ve Tatminsizlikleri
MacIntyre'ın modern ahlaki dilin neden bu kadar bozulmuş olduğunu düşündüğünü biraz daha derinlemesine inceleyelim. Doğrudan duygusallık adını verdiği bir fenomene işaret ediyor. Duygusallık nedir? Basitçe söylemek gerekirse, ahlaki ifadelerin aslında dünyadaki gerçek veya nesnel hiçbir şeyi tanımlamadığı fikridir. Bunun yerine, öncelikle konuşmacının bir şeye karşı duygu, tutum veya duygularını ifade eder ve belki de dinleyicinin duygularını veya eylemlerini etkilemeyi amaçlar. Yani, biri "Cinayet yanlıştır" dediğinde, duygusallığa göre cinayet hakkında bir gerçek beyan etmiyordur. Temelde "Yaşasın! Cinayet! Cinayeti onaylamıyorum!" diyor demektir. Ve "Yardımseverlik iyidir" dediklerinde, "Yaşasın yardımseverlik! Yardımseverliği onaylıyorum!" demek istiyorlar demektir. MacIntyre, duygusallığın, özellikle Aydınlanma'dan sonra ahlakın baskın görüşü haline geldiğini savunuyor, çünkü Aydınlanma projesi ahlaki iddialar için sağlam, rasyonel bir temel sağlamakta başarısız oldu. İnsani amaç (telos) ve ahlaki terimlere anlam veren sosyal geleneklerin paylaşılan anlayışını ortadan kaldırdığınızda, geriye ne kalır? Bireysel tercihler ve duygularla baş başa kalırsınız. Nesnel bir standart yoksa, "doğru" ve "yanlış" öznel hale gelir. Sanki "Vanilyayı severim" demek gibi ve siz de "Çikolatayı severim" diyorsunuz. Nesnel olarak doğru veya yanlış değil; sadece farklı tatlar. Bunun büyük sonuçları var: Ahlaki Anlaşmazlık Anlamsız Hale Gelir: Ahlaki ifadeler sadece duygu ifadeleri ise, bir şeyin doğru ya da yanlış olup olmadığı konusunda siz ve ben anlaştığımızda, aslında gerçekler hakkında anlaşmazlık yaşamıyoruz. Sadece farklı duyguları ifade ediyoruz. Anlaşmazlığı çözmenin rasyonel bir yolu yoktur, çünkü sizin duygularınızın benim duygularım kadar üstün olduğunu mantıksal olarak kanıtlayamazsınız. Ahlaki tartışmayı mantıklı bir sorgulama değil, bir bağırma maçı veya irade savaşı haline getirir. Ahlaki Otorite Kaybolur: Her şey kişisel duygu meselesiyse, doğru ya da yanlışın ne olduğunu söyleme yetkisine kim sahiptir? Geleneksel otoriteler (dini liderler veya büyük teorileri olan filozoflar gibi) yerlerini kaybederler. Geriye kalan tek otorite, paylaşılan bir ahlaki topluluk inşa etmek için pek de yardımcı olmayan kişisel inancınızdır. Ahlaki Eğitim Manipülasyona Dönüşür: Ahlak sadece duygularla ilgiliyse, çocuklara ahlak öğretmek, gerçek ahlaki anlayışı yerleştirmekten çok, onları "doğru" duygulara sahip olmaya veya sosyal normlara uymaya koşullandırmak haline gelir. Gerçek karakter gelişimi yerine bir tür sosyal mühendislik haline gelir. MacIntyre, bu duygusal görüşü, geleneğin tarihi ve teleolojik köklerinden kopuk evrensel, rasyonel bir ahlak yaratma girişiminin doğrudan bir sonucu olarak görüyor. Aydınlanma düşünürleri ahlakı bireylerin öznel kaprislerinden veya geleneğin dogmalarından kurtarmak istediler, ancak bunu yaparken, daha da öznel olan, sadece kişisel duygulara ve tercihlere indirgenmiş bir ahlaka istemeden yol açtılar. Bunun "terapötik"
Pratiklerin Önemi: İşleri Doğru Yapmak
Tamam, MacIntyre'ın modern ahlakın paylaşılan amaç anlayışımızı kaybettiğimiz için biraz karmaşa olduğunu düşündüğünü belirledik. Çözümü, Aristoteles'e ve "erdemler" gibi fikirlere geri bakmayı içeriyor. Ama erdemleri gerçekten nasıl elde ederiz? Bir gün uyanıp cesur olmaya karar veremezsiniz. MacIntyre bize burada çok önemli bir kavram veriyor: pratikler. MacIntyre'ın anlamında bir pratik tam olarak nedir? Rastgele bir aktivite değildir. Onu şöyle tanımlıyor: > "toplumsal olarak kurulmuş herhangi bir tutarlı ve karmaşık insan etkinliği veya oyunu, bu faaliyet biçimine içsel mükemmellik biçimlerinin gerçekleştirilmesini sağlar ve insan yaşamının geleneğine dahil edilebilir, bu mükemmellik biçimlerinin başarısıyla sürdürülebilir." Vay be, bu bir ağız dolusu! Arkadaş-arkadaş açalım: Tutarlı ve Karmaşık Aktivite: Kafayı kaşımak gibi basit bir şey değildir. Kuralları, hedefleri ve belirli bir beceri seviyesini içeren yapılandırılmış bir faaliyettir. Müzik aleti çalmak, avukatlık yapmak, bilimsel araştırma yapmak, satranç oynamak, çiftçilik yapmak veya hatta örgü örmek gibi şeyleri düşünün. Toplumsal Olarak Kurulmuş: Pratikler bir kişi tarafından izole bir şekilde icat edilmez. Topluluklar içinde zamanla gelişirler. İnsanlar onları başkalarından öğrenir ve topluluk geliştikçe onlar da evrilir. İçsel Faydalar Gerçekleştirir: Bu gerçekten önemli kısım. Pratiklerin, sadece pratiklere katılarak elde edilebilecek faydaları vardır. Bunlar "içsel faydalar"dır. Örneğin, satranç oynamanın içsel faydası sadece kazanmak değildir (bu dışsal bir faydadır, para veya şöhret gibi). İçsel faydalar, entelektüel zorluk, stratejik düşünme, iyi oynanmış bir hamlenin tatmini, karmaşık bir oyunun güzelliği gibi şeylerdir. Bilimsel araştırmanın içsel faydası sadece Nobel Ödülü değildir; keşfin heyecanı, iyi tasarlanmış bir deneyin zarafeti, dünyanın daha derin bir anlayışıdır. Mükemmellik Gerektirir: Bu içsel faydaları elde etmek için, pratik içinde mükemmellik için çaba göstermelisiniz. Kötü satranç oynayarak parlak bir oyunun tatminini elde edemezsiniz. Beceri, anlayış ve yargı geliştirmeniz gerekir – erdemlere ihtiyacınız var. Bir Yaşama Dahil Edilir: Pratikler sadece bir saatliğine yaptığınız hobiler değildir. Bir kişinin yaşamının merkezi parçaları olabilir, kim olduklarını ve zamanlarını nasıl harcadıklarını şekillendirebilirler. Peki, pratikler erdemlerle nasıl bağlantılıdır? MacIntyre, bu içsel faydaların peşinden koşmanın belirli erdemlerin geliştirilmesini gerektirdiğini savunuyor. Tıp örneğini ele alalım: İçsel Faydalar: İyi bir tıbbi teşhis, başarılı bir tedavi, acıyı hafifletme, tıbbi bilgiyi ilerletme, hastalarla güven inşa etme. Gereken Erdemler: Bu içsel faydaları elde etmek için bir doktorun şunlara ihtiyacı vardır: Çalışkanlık ve Azim: Çalışmaya devam etmek, tedavileri takip etmek, zor bir dava karşısında kolayca pes etmemek. Entelektüel Alçakgönüllülük: Bilgisinin sınırlarını tanımak ve başkalarına danışmaya veya hata kabul etmeye istekli olmak. Şefkat ve
Bir Yaşamın Anlatısı: Biz Hikayelerimiziz
MacIntyre'ın en derin ve etkili fikirlerinden biri, insanlığın temelde anlatısal yaratıklar olduğudur. Bu, hayatlarımızın, eylemlerimizin ve kendimizi anlama biçimimizin ancak bir hikayenin parçası olarak gördüğümüzde anlam kazandığı anlamına gelir. Bir düşünün: Kendinizi birine nasıl açıklarsınız? Muhtemelen geçmiş deneyimlerinizden, hedeflerinizden, ilişkilerinizden, mücadelelerinizden, zaferlerinizden bahsedersiniz. Bir anlatı örersiniz. Sadece birbirinden kopuk gerçekleri listelemezsiniz. Bugüne nasıl geldiğinizi açıklayan bir hikaye yaratırsınız. MacIntyre, bunun sadece konuşmanın uygun bir yolu olmadığını; varlığımızın temeli olduğunu savunuyor. Eylemlerimiz izole olaylar değildir. Yaşadığımız devam eden bir hikayenin parçasıdırlar. Eylemde bulunduğumuzda, sadece bir eylem gerçekleştirmekle kalmıyoruz; kendi yaşam dramamızdaki bir karakter olarak hareket ediyoruz. Bu ahlak için büyük çıkarımlara sahiptir: Eylemleri Anlamak: Birinin neden bir şey yaptığını anlamak için, onun geçmişini, motivasyonlarını, hedeflerini ve parçası olduğu daha büyük hikayeyi anlamanız gerekir. "İyi" görünen bir eylem, manipülatif bir anlatının parçası olabilir ve "kötü" görünen bir eylem, bir kurtuluş veya mücadele hikayesinde gerekli bir adım olabilir. Ahlaki Kimlik:
