Summio

Aklat

Morpolohiya at Klasipikasyon ng Galaxy

Galugarin ang iba't ibang hugis ng mga galaxy at ang kamangha-manghang sistema na ginagamit upang uriin ang mga ito, ayon sa paliwanag ng isang nangungunang eksperto sa larangan.

19 min basahin

Available sa

Preview ng buod

Paglalakbay sa mga Hugis ng Kalawakan: Isang Gabay sa Klasipikasyon ng Galaksiya

Uy, kumusta! Gusto mo bang malaman kung ano ang itsura ng mga galaksiya at paano sinusubukan ng mga siyentipiko na intindihin ang napakarami nilang pagkakaiba? Astig! Ang libro ni Sidney Van den Bergh, "Galaxy Morphology and Classification," ay parang personal mong gabay sa pinakamalaking art gallery sa buong uniberso. Hindi lang ito basta textbook; parang binibigyan ka nito ng sulyap sa kung paano iniisip ng isa sa mga pinakamagagaling na astronomer ang mga kababalaghan sa kalawakan sa loob ng napakahabang panahon. Isipin mo, parang sinusubukan mong ilarawan ang bawat hugis ng ulap na nakikita mo – ganun din ang ginagawa ng mga astronomer sa mga galaksiya, pero sa sukat na hindi mo akalain! Ang pinag-uusapan dito ay kung bakit ganito ang itsura ng mga galaksiya at paano tayo nakaisip ng mga sistema para ma-grupo sila. Isipin mo na lang na pinag-aaralan mo ang iba't ibang lahi ng aso, pero para sa buong uniberso. Nandito ang mga spiral na may magagandang braso, ang mga matatabang elliptical, at yung mga kakaiba at gusot na parang nag-away sa cosmic brawl. Si Van den Bergh, bilang isa sa mga pioneer, ay ibinabahagi ang kanyang karanasan sa buong buhay niya. Hindi lang siya basta nagsasabi ng nabasa niya; ibinabahagi niya ang kanyang pananaw, ang pagbabago ng mga ideya, at ang mga hamon sa larangang ito. Napakadali niyang intindihin kahit na ang paksa ay mukhang nakakatakot. Kaya, humanda ka na, kunin mo na ang iyong metaphorical telescope, at tuklasin natin ang mga hugis ng uniberso!

Ang Malaking Larawan: Bakit Kailangang Klasipikahin ang mga Galaksiya?

Okay, so bakit nga ba tayo nag-aabala na ilagay ang mga galaksiya sa mga kahon? Baka isipin mong hobby lang 'yan ng mga nerd, pero sobrang importante pala talaga 'yan para maintindihan ang uniberso. Isipin mo: kung nag-aaral ka ng mga hayop, hindi ka naman basta gagawa ng mahabang listahan ng lahat ng nilalang. I-gugrupo mo sila – mammals, reptiles, birds – kasi may sinasabi 'yung mga grupong 'yun tungkol sa kanilang biology, paano sila nabubuhay, at paano sila nag-evolve. Ganun din ang mga galaksiya. Sa pamamagitan ng pag-uuri sa kanila, nagsisimulang malaman ng mga astronomer: Paano sila nabuo: Iba ba ang pagkapanganak ng spiral galaxies kumpara sa elliptical? Nagsisimula ba sila bilang isang uri tapos nagiging iba sa paglipas ng bilyun-bilyong taon? Paano sila nag-evolve: Ano ang nangyayari kapag nagbabanggaan ang mga galaksiya? Nagbabago ba ang hugis nila? Nagti-trigger ba 'yan ng pagbuo ng mga bagong bituin? (Spoiler: Oo, talaga!) Ang kanilang lugar sa uniberso: May mga partikular bang uri ng galaksiya na makikita sa mga lugar na siksikan ang galaxy clusters o sa mga malalayong kawalan? Ano ang bumubuo sa kanila: May kaugnayan ba ang iba't ibang hugis sa dami ng gas, alikabok, o dark matter? Ang lahat ng 'yan ay tungkol sa paggamit ng hugis bilang susi para mabuksan ang mas malalalim na sikreto. Binibigyang-diin ni Van den Bergh na ang morphology – ang pag-aaral ng hugis – ay ang unang hakbang para maintindihan ang physics at kasaysayan ng mga malalaking istrukturang ito. Para kang tumitingin sa mukha ng isang tao at hinuhulaan ang kanyang personalidad o kwento ng buhay. Ang panlabas na anyo ay nagbibigay ng mga pahiwatig tungkol sa nangyayari sa loob at sa mga karanasan nila sa nakaraan.

Ang Malaking Plano: Ang Pamana ni Hubble at Higit Pa

Kapag pinag-uusapan ang klasipikasyon ng galaksiya, hindi mo pwedeng kalimutan si Edwin Hubble. Siya, noong unang panahon, ang isa sa mga unang gumawa ng sistematikong paraan para ayusin ang mga galaksiya. Siya ang nakaisip ng tinatawag ngayong Hubble Tuning Fork diagram. Isipin mo ang tuning fork, di ba? Sa isang dulo, nandiyan ang mga makinis at hugis-oval na elliptical galaxies. Tapos, yung hawakan ng tinidor ay nahahati sa dalawang sanga: isa para sa spiral galaxies (na may mga cool na braso) at isa pa para sa barred spirals (mga spiral na may tuwid na bar sa gitna). At nandiyan din ang mga irregulars, yung mga kakaiba na hindi pasok sa dalawang kategorya. Ang libro ni Van den Bergh ay itinayo sa pundasyong ito pero kinikilala rin nito ang mga limitasyon at kung paano nagbago ang ating pag-unawa. Ang orihinal na sistema ni Hubble ay magaling para sa kanyang panahon, pero habang gumaganda ang mga teleskopyo natin at nakakakita tayo ng mas mahihina at mas malayong mga galaksiya, at napag-aaralan sila nang mas detalyado (tulad ng pagtingin sa kanilang panloob na istruktura at populasyon ng bituin), napagtanto natin na mas kumplikado pa pala ang uniberso kaysa sa ipinapakita ng kanyang diagram. Halimbawa, minsan ipinapahiwatig ng diagram ni Hubble ang isang uri ng ebolusyon – na parang nagiging spiral ang mga elliptical. Alam na natin ngayon na hindi ganoon kasimple. Ang paglaki ng galaksiya ay magulo! Ang mga banggaan, pagsasanib, at mga salik sa kapaligiran ay malaki ang ginagampanan. Tinatalakay ni Van den Bergh ang mga detalye na ito, pinag-uusapan kung paano ang mga bagay tulad ng pagkakaroon ng bar o ang pagiging mahigpit ng mga spiral arm ay maaaring maging mahalagang paghahati sa mas malawak na uri ng Hubble. Pinag-uusapan din niya ang mga hamon sa klasipikasyon. Ang mukhang barred spiral mula sa isang anggulo ay maaaring mukhang regular spiral mula sa iba. At may mga galaksiya na nasa proseso ng pagsasanib, kaya nagmumukha silang gusot na mahirap uriin. Parang sinusubukan mong uriin ang isang eskultura na kasalukuyang binabago – pabago-bago ito!

Elliptical Galaxies (Es)

Ang mga ito ay parang mga 'smooth operators.' Mukha silang malalabong batik ng liwanag, mula sa halos bilog (E0) hanggang sa medyo pahaba (E7). Ang numero ay nagsasabi kung gaano sila kaplat tingnan. Kadalasan sila ay: Mas Matanda: Karamihan ay puno ng mas matatanda at mas pulang bituin. Kakaunti ang Gas at Alikabok: Wala silang gaanong hilaw na materyales na kailangan para makabuo ng mga bagong bituin. Hindi Gaanong Aktibo: Dahil dito, kadalasan ay kaunti lang ang patuloy na pagbuo ng bituin sa kanila. Karaniwan sa mga Cluster: Madalas mong makikita ang pinakamalaki na elliptical sa gitna ng mga siksikang galaxy clusters, malamang na lumaki sila sa pamamagitan ng paglamon ng mas maliliit na galaksiya sa paglipas ng panahon. Isipin mo sila bilang mga marangal at matatandang miyembro ng galactic community. Tapos na sila sa kanilang star-forming days at ngayon ay parang nagpapahinga na lang kasama ang kanilang mga nabuo nang populasyon ng bituin.

Spiral Galaxies (Ss)

Ito siguro ang naiisip mo kapag sinabing 'galaxy.' Meron silang: Central Bulge: Isang bilugan, maliwanag na gitna, parang elliptical galaxy. Flattened Disk: Dito nangyayari ang mahika! Kasama sa disk na ito ang mga spiral arm. Spiral Arms: Ito ang mga iconic na tampok, paikot mula sa gitna. Dito nakakonsentra ang karamihan sa gas at alikabok ng galaksiya, at higit sa lahat, dito aktibong nabubuo ang mga bagong bituin. Ito ang dahilan kung bakit ang mga braso ay kadalasang mukhang mas bughaw at mas maliwanag kaysa sa bulge, puno ng mainit at batang bituin. Halo: Isang malaki at bilog na rehiyon na nakapalibot sa disk at bulge, naglalaman ng mga lumang bituin at maraming dark matter. Ang mga spiral ay mas pinapangkat batay sa kung gaano kalaki ang kanilang bulge at kung gaano kahigpit ang pagkakapulupot ng kanilang mga braso. Ang mga Sa galaxy ay may malalaking bulge at mahigpit na braso, ang Sb ay nasa gitna, at ang Sc ay may maliliit na bulge at maluluwag na braso. Tinatalakay ni Van den Bergh kung paano maaaring maiugnay ang mga pagkakaiba na ito sa kasaysayan at bigat ng galaksiya.

Barred Spiral Galaxies (SBs)

Katulad lang sila ng spiral galaxies, pero may kakaibang twist! Sa halip na ang mga braso ay direktang magmula sa bulge, nagmumula sila sa dulo ng isang maliwanag, hugis-bar na istraktura na gawa sa mga bituin na umaabot sa gitnang bulge. Mga dalawang-katlo ng lahat ng spiral galaxies, kasama ang ating Milky Way, ay pinaniniwalaang may bar! Ang mga bar ay kamangha-manghang istruktura. Tila may papel sila sa pagtutulak ng gas at alikabok patungo sa gitna ng galaksiya, na maaaring magbigay-lakas sa mga supermassive black hole o mag-trigger ng mga pagsabog ng pagbuo ng bituin. Ang klasipikasyon dito (SBa, SBb, SBc) ay sumusunod sa parehong lohika ng regular na spiral tungkol sa laki ng bulge at kahigpitan ng braso.