Саммари үзіндісі
Кіріспе: Оксфорд дәрістерінің ашылуы
Виктория дәуірінің көрнекті сыншысы әрі қоғам қайраткері Джон Рёскин 1870 жылы Оксфорд университетінде өнер туралы бірқатар дәрістер оқыды. Кейіннен «Өнер туралы дәрістер, 1870 жылдың Хилари тоқсанында Оксфорд университетінде оқылған» деген атпен жарияланған бұл дәрістер, оның өмір бойы жинақтаған өнердің табиғаты, мақсаты және маңызы туралы ойларының жиынтығы іспеттес. Құрғақ академиялық еңбек емес, Рёскиннің бұл туындысы өнердің біздің қабылдауымызды қалай қалыптастыратынына, адамгершілігімізге қалай әсер ететініне және цивилизацияның жанын қалай бейнелейтініне деген қызулы, жиі полемикалық зерттеу болып табылады. Ол жай ғана әдемі суреттер мен мүсіндер туралы айтпады; Рёскин өнерді шындықпен, сеніммен және қоғамның әл-ауқатымен тығыз байланысты терең адамгершілік күш ретінде көрді. Осы дәрістерді қызығушылық танытқан, мүмкін аздап сескенген университет студенттері мен ұстаздарына арнап оқыған Рёскин, оларды өнерді жасау және бағалау кезінде туындайтын терең жауапкершіліктерге оятуды мақсат етті. Ол өнерді жай әшекей немесе бос уақыт өткізу ретіндегі қалыптасқан түсініктерге қарсы шығып, оның білім берудегі, рухани дамудағы және ұлттың адамгершілік саулығындағы орталық рөлі үшін күресті. Осы дәрістер барысында Рёскин кескіндеме, мүсін және сәулет өнері туралы байқауларын біріктіреді, бірақ оның назары үнемі негізгі принциптерге – суретшінің ниетіне, көрерменнің қабылдауына және көркемдік көріністің этикалық салдарына – ауып отырады. Ол өзінің белгілі интеллектуалдық қатаңдығы мен эмоционалдық қарқындылығының қоспасын қолданып, өнер тарихындағы мол білімінен алынған жарқын тіл мен сендірерлік мысалдарды пайдаланады. Бұл шолу Рёскиннің Оксфорд дәрістерінде ұсынылған негізгі идеяларды ашуға, оның басты тезистерін, негізгі ұғымдарын және оның дәлелдеріне ендірілген практикалық даналықты зерттеуге бағытталған. Біз өнерді адамгершілік бағдар ретіндегі Рёскиннің көзқарасын, суретшінің қасиетті міндетін, көркемдік өндірістің қоғамдық салдарларын және біздің қалайша неғұрлым зерделі әрі бағалай білетін көзқарасты қалыптастыра алатынымызды қарастырамыз. Бұл – өнерді дұрыс түсініп, дұрыс қолданған жағдайда әлемде жақсылықтың қуатты күші бола алатынына сенген адамның ойына саяхат.
Негізгі Тұжырымдамалар: Өнер – Шындық және Ашылу
Рёскиннің дәлелдерінің өзегінде мынадай негізгі сенім жатыр: өнер – бұл негізінен шындықты айтудың бір түрі. Ол жай ғана фактілік дәлдікті меңземейді, дегенмен ол да маңызды рөл атқарады. Оның орнына, ол шынайы өнердің әлем, адам табиғаты және Құдай туралы терең шындықтарды ашатынын айтады. Рёскин үшін суретшінің басты рөлі – ойлап табу немесе безендіру емес, көру – яғни, әлемді қарқынды, тәртіпті және адал көзқараспен бақылап, содан кейін сол көзқарасты сенімді түрде жеткізу. Бұл көру әрекеті пассивті емес. Ол тәрбиеленген ақылды, таза жүректі және тақырыппен терең айналысуды талап етеді. Рёскин нағыз суретшіні жай шебер немесе беткі бақылаушыдан ажыратады. Нағыз суретші, оның айтуынша, заттардың мәнін түсіну үшін беткі көріністен тыс қарайды. Бұл терең қарапайымдылықты, адам түсінігінің шектеулерін мойындауды және табиғат пен Құдай жаратқан шындықтарға бағынуға дайын болуды талап етеді. Ол жиі жарық метафорасын қолданды. Жарық заттардың формасы мен түсін ашқандай, шынайы өнер де негізгі шындықты жарықтандырады. Пейзаждағы жарықтың нәзік ойынын көрсететін сурет немесе өзінің ішкі өмірін жеткізе алатын мүсін – бұл бір түрлі ашылуды орындайды. Ол бізге бір нәрсенің қандай көрінетінін көрсетіп қана қоймайды; ол бізге оның не екенін түсінуге көмектеседі. Шындыққа деген бұл баса назар аударудың маңызды салдары бар. Бұл өнерді адамгершілікке бөлуге болмайтынын білдіреді. Егер өнер шындықты ашу туралы болса, онда әдейі алдаушылық немесе күнә мен жалғандықты дәріптейтін өнер – жай ғана жаман өнер емес; ол адамгершілікті бұзады. Рёскин өнердің жанды көтере немесе төмендете алатынына сенді, бұл оның тақырыбы мен орындалуының шыншылдығы мен ұлылығына байланысты. Ол атақты сөздерінде былай деді: «Адам ақылының ең ұлы қасиеттерінің бірі – бұл ізгі қабылдау немесе «зерде» қабілеті, яғни шындықты сүю». Бұл зерде туа бітпейді; ол тәрбиеленеді. Ол білімді, тәртіпті және әлеммен адал айналысуға дайындықты талап етеді. Рёскин университетті бұл қабілетті дамыту үшін маңызды орын ретінде көрді. Сондықтан өнерді зерттеу – бұл тек жанама қызығушылық емес, толыққанды білімнің орталық бөлігі болуы керек, дәл осы себепті ол ақылды шындықты қабылдауға үйретеді. Сонымен қатар, Рёскин бұл шынайы бейнелеудің Құдайға да қатысты екеніне сенді. Ол үшін табиғат әлемі – Құдайдың жаратылысы, сондықтан табиғатты ең дәл және сүйіспеншілікпен бейнелеу – құлшылықтың бір түрі болды. Табиғаттың сұлулығы мен күрделілігін сенімді түрде бейнелеген суретшілер, белгілі бір мағынада, Құдайдың ашылуына қатысқан болып саналады. Осы негізгі идея – өнер ретіндегі шындық – Рёскиннің айтқан барлық нәрсесінің негізін құрайды. Бұл оның суретшінің рөлін, көрерменнің жауапкершілігін және көркемдік әрекеттің түпкі мақсатын зерттейтін линза. Бұл бізден өнерді шындықтан қашу емес, онымен тереңірек айналысуды талап ететін қиын концепция.
Суретшінің Рөлі: Көзқарас пен Адамгершіліктің Қамқоршысы
Өнерді шындық ретіндегі идеяны негізге ала отырып, Рёскин суретшіні жай әшекейлеуші немесе ойын-сауық беруші ретінде емес, көзқарас пен адамгершіліктің қамқоршысы рөліне көтереді. Бұл ауыр міндет, орасан зор жауапкершілік пен қасиетті шақыруды білдіреді. Рёскиннің пікірінше, суретшілерде ерекше қабілет бар: көптеген адамдарда жоқ айқындық пен қарқындылықпен әлемді көру қабілеті. Олар сұлулыққа, формаға, түске және жарық пен көлеңкенің нәзік нюанстарына деген жоғары сезімталдыққа ие. Бірақ бұл сыйлық олардың жеке ләззаты үшін емес; ол сол көзқарасты басқалармен бөлісу міндетін алып келеді. «Адам жанының бұл дүниеде істейтін ең ұлы ісі – бір нәрсені көру және оған сену. Сондықтан, көргенін қатты сүю және көрмегенінен айырылмай ұстану». Бұл суретші міндетті түрде мұқият бақылаушы болуы керек дегенді білдіреді. Олар өз тақырыптарын, мейлі ол адам денесі, гүлдің күрделілігі немесе тау жотасының кеңдігі болсын, зерттеуге сан сағат жұмсауы керек. Бұл зерттеу беткі емес; бұл терең айналысу, негізгі құрылымды, өсуді, бейнеленетін нәрсенің мәнін түсіну әрекеті. Маңыздысы, бұл бақылауды адалдықпен біріктіру керек. Суретші жеке пайда үшін немесе танымал талғамға жағыну үшін жалғандық, жарамсақ немесе шындықты бұрмалау деген азғыруға қарсы тұруы керек. Рёскин жасанды сұлулықты жасау үшін жеңіл немесе сентиментальды туындыларды жасайтын немесе өз тақырыптарын манипуляциялайтын суретшілерді қатты сынға алды. Нағыз сұлулық, Рёскиннің пікірінше, әрқашан шындық пен жаратылыстың негізгі тәртібіне негізделген. Ол суретшіні дін қызметкері немесе пайғамбар рөлінде көрді, ол адамзаттың игілігі үшін әлемнің Құдайлық тәртібін түсіндіреді. Олардың жұмысы көрерменді тәрбиелеуге, шабыттандыруға және көтеруге қызмет етуі керек. Ол біз назардан тыс қалдыруымыз мүмкін әлемнің кереметтеріне көзімізді ашуы керек және өмірдің мағыналы болуына негіз болатын адамгершілік принциптерін еске салуы керек. Бұл адамгершілік өлшемі орталық болып табылады. Рёскин өнер бейтарап бола алмайтынын дәлелдеді. Көркем шығарма, оның табиғаты бойынша, мақсатты болсын, болмасын, хабарламаны алып жүреді. Егер суретші зорлық-зомбылық, қорлау немесе күнә көріністерін кінәсіз бейнелесе, онда Рёскиннің пікірінше, ол оларды жанама түрде қолдайды. Керісінше, ізгілік, сұлулық пен шындықты дәріптейтін өнер көрерменнің мінезіне терең оң әсер ете алады. Ол тіпті суретшінің жеке мінезінің оның өнерінің сапасы мен адалдығымен тығыз байланысты екенін айтуға дейін барды. Мінезінде кемшілігі бар немесе адамгершілігі бұзылған суретші техникалық жағынан шебер жұмыс жасай алуы мүмкін, бірақ ол ізгі мінезді адам жасаған өнердің тереңдігінен, шыншылдығынан және рухани үйлесімділігінен айырылады. «Жасалуы ең шебер болған туынды емес, ең жоғары мөлшердегі ізгі энергиямен жасалған туынды – ең ұлы көркем туынды болып табылады». Бұл суретшіге үлкен жүк артады. Олар жай шебер қолдар емес; олар адамгершілік агенттер. Олардың жұмысы олардың ішкі өмірінің, сенімдерінің және шындыққа деген адалдықтарының куәсі. Бұл көзқарас өнер
Көрерменнің Міндеті: Зерде мен Бағалауды Дамыту
Рёскиннің дәрістері тек ынталы суретшілерге ғана емес; олар одан да маңызды, көрермендерге, сыншыларға, білімді қоғамға бағытталған. Ол өнерді бағалауды пассивті қабылдау емес, тәрбиелеуді талап ететін белсенді, талапты процесс деп сенді. Көрермен, суретші сияқты, маңызды рөл атқарады, ал бұл зерде мен шынайы бағалау қабілетін дамытуды қамтиды. Рёскиннің айтуынша, көптеген адамдар өнерге қарайды, бірақ оны шынымен көрмейді. Олар техникалық шеберлікті тамашалай алады, соңғы сәндіктерді ұстанады немесе беткі эмоционалдық шақыруларға жауап бере алады, бірақ олар жұмыстағы терең шындықтар мен мағыналармен айналыса алмайды. Бұл беткі айналысу, оның айтуынша, көру өнеріне үйренбеген ақылдың нәтижесі, қабылдаудың сәтсіздігі. «Көптеген адамдар өз көздерінің алдында тұрған нәрселерді көре алмайды». Мұнымен күресу үшін Рёскин өнерді қараудың тәртіпті тәсілін қолдады. Бұл қамтиды: 1. Қарқынды бақылау: Шынымен қарауға, бөлшектерді байқауға, композицияны, түсті қолдануды, жарық пен форманы бейнелеуді түсінуге уақыт бөлу. Бұл кездейсоқ қарау емес, шоғырланған, ұзаққа созылатын назар аудару әрекеті. 2. Ниетті түсіну: Суретші неге қол жеткізуге тырысқанын түсінуге тырысу. Олардың тақырыбы қандай болды? Қандай хабарлама жеткізгісі келді? Қандай шындықтарды ашқысы келді? 3. Контекстік саналылық: Өнердің белгілі бір тарихи, мәдени және жеке контекстте жасалатынын мойындау. Бұл контексті түсіну мағынаның тереңірек қабаттарын ашуы мүмкін. 4. Адамгершілік бағалау: Жұмысты тек эстетикалық артықшылықтарына ғана емес, сонымен қатар оның адамгершілік салдарына да бағалау. Ол шындық пен ұлылықты насихаттай ма, әлде жалғандық пен қорлауды насихаттай ма? Рёскин өзінің кезіндегі танымал тенденцияларды, әсіресе өнеркәсіптің және жаппай өндірістің өрлеуін сынға алды, бұл оның пікірінше, қолөнердің құнсыздануына және беткейге басымдық беруге әкелді. Ол қоғамның өнер мен бейнелерді сыни ойсыз тұтынып, сезімдерді нашарлатып, адамгершілік жігерін әлсіретіп жатқанын көрді. Ол шынайы бағалау қабілетінің адамның жалпы адамгершілік және интеллектуалдық дамуымен тығыз байланысты екеніне сенді. Жақсы реттелген ақыл мен ізгі мінезді адам шынайы өнер ұсынатын терең шындықтар мен сұлулықтарды бағалауға жақсырақ дайындалады. «Адамның бүкіл міндеті – бір уақытта ойлаушы да, істеуші де болу; шындықты қабылдау және соған сәйкес әрекет ету». Сондықтан, өнерді бағалау әрекеті Рёскин үшін адамгершілік және интеллектуалдық жаттығудың бір түріне айналды. Бұл өзін-өзі анық көруге, тереңірек ойлауға және ізгілікпен өмір сүруге үйретудің жолы болды. Үлкен көркем шығармалармен ойланып айналысу арқылы адамдар өздерінің ішкі өмірін тәрбиелей алады және неғұрлым зерделі, эмпатиялы және адамгершілік жағынан негізделген адамдар бола алады. Бұл сонымен қатар өнердің тек эстетикалық немесе субъективті тәсілдерін сынауды білдіреді. Рёскин сұлулықтың маңыздылығын мойындағанымен, оны шындық пен жақсылықтан бөлуге болмайтынын талап етті. Жалған немесе адамгершілікке жатпайтын хабарламаны жеткізетін әдемі зат, оның
Өнер, Өнеркәсіп және Адамгершілік Экономика
Рёскиннің Оксфорд дәрістеріндегі ең өзіндік және, Рёскин үшін өзекті тақырыптарының бірі – өнер, өнеркәсіп және қоғамның адамгершілік экономикасы арасындағы байланыс. Ол өнеркәсіптік өсу мен технологиялық жетістіктердің ерекше кезеңінде сөйледі және оның өнер мен адам өміріне әсерін қатты алаңдаушылықпен қарастырды. Рёскин өнеркәсіптік даму мен технологиялық прогрестің өнер мен адам өміріне әсеріне алаңдаушылықпен қарады. Ол өнеркәсіптік революцияның жаппай өндіріс, тиімділік және пайдаға басымдық бергенімен, оның көзқарасы бойынша, өнердің және адам өмірінің сапасын түбегейлі нашарлатқанын көрді. Ол фабрика жүйесін, яғни күрделі тапсырмаларды жұмысшылар орындайтын қайталанатын, мамандандырылған әрекеттерге бөлген және жұмысшылардың соңғы өніммен байланысы жоқ болған жағдайды, адам рухы мен өнер сапасы үшін табиғатынан зиянды деп дәлелдеді. Еңбекті бөлу жұмысшылардың тұтас және мағыналы нәрсе жасаудың қанағаттануын жоғалтқанын білдірді. Олардың еңбегі бірсарынды, бөтен және нағыз қолөнерден туатын қуаныш пен мақтаныштан айырылған болып қалды. «Адамның бүкіл міндеті – бір уақытта ойлаушы да, істеуші де болу; шындықты қабылдау және соған сәйкес әрекет ету». Бұл бөтендену, оның пікірінше, сол кезеңдегі өнерде көрініс тапты. Осындай жағдайларда жасалған немесе жылдамдық пен жаңалықты сапа мен шеберлікке қарағанда жоғары бағалайтын нарық үшін жасалған өнер, беткей, еліктеуші және нағыз серпінділіктен айырылған болуы ықтимал. Машина формаларды көшіре алады, бірақ оларға рухты, ниетті және ұлы өнерге тән адамгершілік адалдықты енгізе алмайды. Рёскин технологияға қарсы болған жоқ, бірақ ол өнеркәсіптің адамдар мен қолөнерге қарағанда пайдаға басымдық беруін қатты сынға алды. Ол жақсы жұмыс сапасы принциптеріне оралуды жақтады, мұнда суретші немесе қолөнерші өз материалдарына, құралдарына және дайын өніміне мақтанышпен қарайды. Бұл мақтаныш, оның айтуынша, тек жеке қанағаттану емес; бұл адамгершілік жақсылық болды. Ол көркем шығарманың немесе қолөнердің құндылығын тек нарықтағы бағасымен емес, оның артындағы еңбектің сапасымен және ниеттің адалдығымен бағалау керек деп сенді. Бұл оның «адамгершілік экономика» дегені – экономикалық жүйе, мұнда этикалық ойлар мен адамдардың әл-ауқаты басты назарда болады. «Сапа – үздік бизнес стратегиясы». Рёскин бұл сынді сәулет өнеріне және салынған ортаға да кеңейтті. Ол сұлулық пен адалдықтан айырылған, нашар жобаланған, арзан салынған ғимараттардың көбеюіне өкінді. Ол сәулет өнері, мүмкін, басқа өнер түрлеріне қарағанда, қарапайым адамдардың өміріне тікелей және үнемі әсер ететін сала деп сенді. Сұқ, денсаулыққа зиян немесе рухани жағынан бос ғимараттар қоғамның нашарлауына ықпал етті. Ол орта ғасырлық қолөнершілердің жұмыстарын дәріптеді, олардың туындылары, тіпті қарапайым құрылыстарда да, оның қазіргі туындыларында жоқ деңгейдегі мұқияттылықты, бөлшектерді және рухани айналысты көрсетті. Бұл тек өткенді көшіруге шақыру емес, оның сипаты болған адал еңбек, ойластырылған дизайн және материалдармен терең байланыс
Қиял мен Сенімнің Рөлі
Рёскин шындыққа, бақылауға және адамгершілік адалдыққа үлкен маңыз бергенімен, ол құрғақ, тура мағыналы немесе жай ғана рационалистік тәсілге қарсы болған жоқ. Оның философиясының орталық бөлігінде қиял мен сенімнің таптырмас рөлі болды. Бұл, Рёскиннің пікірінше, шындыққа қарсы емес, тереңірек, неғұрлым терең шындықтарды қол жеткізу және жеткізу үшін қажетті қабілеттер болды. Рёскиннің пікірінше, қиял жай ғана фантазия немесе ойлап табу емес. Бұл суретшіге бақылауларды синтездеуге, байланыстарды көруге және заттардың негізгі мағынасын немесе рухани мәнін түсінуге мүмкіндік беретін қабілет. Бұл қиял суретшіге шикі бақылауды мағыналы өнерге айналдыруға мүмкіндік береді. Ол қиялдың әртүрлі деңгейлерін ажыратты. Оның ең жоғары түрі, ол жиі Құдай шабытымен байланыстырады, суретшіге рухани шындықтарды қабылдауға және жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл табиғатта Құдайды, адам мінезіндегі батырлықты және өткіншідегі мәңгілікті көрген қиял болды. «Адам жанының бұл дүниеде істейтін ең ұлы ісі – бір нәрсені көру және оған сену. Сондықтан, көргенін қатты сүю және көрмегенінен айырылмай ұстану». Бұл қабілет сеніммен тығыз байланысты болды. Рёскин үшін, тақуа христиан, сенім – бұл шынайы түсінік пен ізгі өнердің негізі болды. Сенім әлемді түсіндіру, адамзаттың оның ішіндегі орнын түсіну және жаратылыста Құдайдың қатысуын қабылдау үшін шеңберді қамтамасыз етті. Сенімсіз немесе циникалық немесе материалистік дүниетаныммен жасалған өнер, сөзсіз, тереңдіктен және рухани үйлесімділіктен айырылады. Ол өткеннің ұлы шеберлері – Джиотто, Фра Анджелико және Тинторетто сияқты суретшілер ең терең туындыларын дәл осы себепті жасаған, өйткені олар терең және табанды сенімге ие болған деп сенді. Олардың өнері жай ғана көрінетін әлемнің шебер бейнелеуі емес; бұл олардың жоғары шындыққа деген сенімінің куәсі болды. Бұл Рёскиннің тек діни өнерді жақтағанын білдірмейді. Ол тіпті ең зайырлы тақырыптардың өзі, егер дұрыс рухпен және дұрыс қабілеттермен қабылданса, терең шындықтарды аша алатынына сенді. Егер суретші шынайы көзқарасқа, қиялға және сенімге ие болса, пейзаж суреті, портрет немесе тіпті күнделікті өмірді бейнелеу рухани маңыздылықпен толтырылуы мүмкін. Алайда, ол қиялдың дұрыс пайдаланылмауынан да сақтанды. Бақылау мен шындықтан бөлінген шексіз қиял жай фантазияға, иллюзияға немесе тіпті алдауға әкелуі мүмкін. Суретші өз қиялының ұшуын мұқият зерттеуге және адалдыққа берілгендікке негіздеуі керек еді. Сол сияқты, ол сенімнің қате бағытталуы немесе бұзылуы мүмкін екенін түсінді. Бірақ о үшін шынайы зат – мейірімді және реттелген ғаламға деген шынайы сенім – көркемдік шығармашылықтың ең жоғары формалары мен бағалау үшін қажет болды. Мәнінде, Рёскин өнерге тұтас тәсілді талап етті. Ол тек байқаушының өткір көзін және қолөнершінің шебер қолын ғана емес, сонымен қатар қиялшыл сенушінің самғаған рухын талап етті. Өнер техникалық жаттығу сияқты рухани жаттығу болды. Бұл өмірдің ең терең сұрақтарымен айналысудың, шындықты іздеудің және материалдық әлемнен тыс бір нәрсемен
