Summio

Кітап

Үш өлшемді өнер

Бұл жинақ өнердің эстетикадан тыс қырларын, оның мәдениетке сіңісуін және адам өміріне әсерін тереңірек зерттейді.

27 мин оқу

Қолжетімді тілдер

Саммари үзіндісі

Өнердің үш өлшемді әлемі: Жаңа көзқарас

Сәлеметсіздер ме! Бүгін біз Ноэль Кэрроллдің «Art in Three Dimensions» (Өнер үш өлшемде) атты өте қызықты кітабы туралы сөйлеспекпіз. Бұл кітап – өнер философиясы саласындағы маңызды еңбектердің бірі, автордың өнерге деген көзқарасын айқындайтын манифест десе де болады. Әдеттегідей, өнерді жеке, оқшау қарастыратын тұжырымдарды бір сәт ұмытып, Кэрроллдің өнерді неғұрлым кеңірек, байланысты әрі жанды көруге шақыратын идеяларына үңілейік.

Өнердің негізгі идеясы: Сұлу суреттерден әрі

Кэрроллдің басты идеясы, бұл кітапты бастапқы нүктесіне айналдырған түйіні – өнер философиясындағылардың көбінесе «эстетицизмге» тым көп көңіл бөлетіндігі. Эстетицизм дегеніміз – өнердің тек сұлулық, форма және оның ішкі заңдылықтарымен байланысты деген ұғым, яғни «өнер – өнер үшін» қағидасы. Автор бұл көзқарастың өнерді оқшаулап, оны нақты, күрделі өмірден тыс, өз алдына бөлек әлемге айналдыратынын айтады. Алайда, Кэрролл: «Жоқ, бұл оқиғаның толық нұсқасы емес, тіпті ең маңызды бөлігі де емес!» дейді. Ол өнер философтарын өнерге тек бір қырынан қарауды доғарып, оны «үш өлшемде» көруге шақырады. Бұл нені білдіреді? Бұл өнерді әртүрлі қырынан қарастыру, оның біздің өмірімізге, мәдениетімізге қалай енетінін, біздің санамыз бен жүрегімізге қалай әсер ететінін ескеру деген сөз. Ойлап көріңіз: өнер – бұл тек қабырғада ілулі тұратын сурет немесе тұғырда тұрған мүсін емес. Бұл біз жасайтын, біз сезінетін, бізге әсер ететін, бізді ойландыратын, тіпті әлемді қабылдауымызды өзгерте алатын нәрсе. Кэрролл бізді осының бәрін мойындап, зерттеуге шақырады.

1-ші өлшем: Өнер мәдениетте

Кэрролл бізді зерттеуге шақыратын бірінші маңызды өлшем – өнердің мәдениеттегі орны. Бұл тек өнер тарихы немесе өнер бағыттарының бір-біріне әсері туралы емес. Бұл өнердің қоғамның үлкен суреті ретінде қалай жұмыс істейтіні туралы. Өнер біздің құндылықтарымызды қалай бейнелейді? Оларға қалай қарсы тұрады? Қоғамдық пікірталастарды қалай қалыптастырады? Мысалы, наразылық әнін елестетіп көріңіз. Бұл жай ғана ноталар мен сөздердің жиынтығы емес; бұл мәдени күш. Ол адамдарды біріктіре алады, наразылық білдіре алады және қозғалыстың ұранына айнала алады. Немесе мықты деректі фильмді алыңыз. Ол әлеуметтік әділетсіздіктерге назар аудара, пікірталас тудыра және тіпті саясатқа әсер ете алады. Кэрроллдің айтуынша, философтар бұл нәрселермен айналысуы керек, өнерді пассивті объект ретінде емес, мәдени өмірдің белсенді қатысушысы ретінде қарастыруы керек. Бұл өнердің қалай жасалатынын, кім жасайтынын, кімге арналғанын және оны бөліскенде не болатынын зерттеуді қамтиды. Бұл өнерді қолдайтын институттарды (мұражайлар, галереялар, БАҚ) және олардың біздің түсінігіміз бен тәжірибемізді қалай қалыптастыратынын қамтиды. Сондай-ақ, өнердің кейде насихат үшін немесе бұрыннан бар билік құрылымдарын нығайту үшін қалай қолданылатынын да қамтиды. Бұл өнердің не екенін анықтайтын күрделі, шатасқан және өте маңызды бөлігі.

2-ші өлшем: Өнер және жеке аудитория

Кэрролл айтатын екінші өлшем – бұл өнердің бізге, жеке тұлғаларға әсері. Міне, бұл жерде істер өте жеке сипат алады. Бір туынды сізді қалай сезінеді? Ол сіздің ойыңызда қандай ойларды тудырады? Ол сіздің жеке естеліктеріңізбен, тәжірибелеріңізбен, моральдық компастарыңызбен қалай байланысады? Кэрролл өнерге тек формальды қасиеттерін интеллектуалды, бейтарап бағалау арқылы жауап берудің жалғыз дұрыс жол екендігі туралы идеяға қарсы шығады. Ол біздің эмоционалдық және моральдық реакцияларымыздың өнермен айналысудың соншалықты маңызды, тіпті маңыздырақ жолдары екенін айтады. Бір роман сізді жылатса, бір фильм сізді ашуландырса, бір ән сізді қуанышқа бөлесе, бұл төменгі деңгейдегі қарым-қатынас емес; бұл терең байланыс орнату. Ол өнердің біздің эмоцияларымызды қалай қалыптастыра алатынына қызығады, тек оларды бейнелеу арқылы ғана емес, оларды шын мәнінде дамыту арқылы. Белгілі бір әңгімелер мен бейнелерге ұшырау бізді қалай эмпатияға, бізден өзге адамдарды түсінуге бейім ететінін ойлап көріңіз. Немесе өнер бізге қиын тәжірибелерді өңдеуге, катарсис немесе жаңа перспектива ұсынуға қалай көмектесе алатынын қарастырыңыз. Бұл біздің моральдық өмірімізбен де байланысты. Өнер біздің болжамдарымызға қарсы шығып, бізге этикалық дилеммаларды ұсынып, өз сенімдеріміз бен әрекеттерімізді сыни тұрғыдан ойлауға итермелей алады. Ол бізді әртүрлі көзқарастармен таныстырып, адам жағдайы туралы түсінігімізді кеңейте алады. Кэрролл философтардың өнердің осы терең жеке, эмоционалдық және моральдық өлшемдерін елеулі деп санауын қалайды.

3-ші өлшем: Өнер – процесс және тәжірибе ретінде

Үшінші өлшем, ол басқа екеуімен өзара байланысты болғанымен, ерекше атап өтуге тұрарлық – бұл өнердің динамикалық процесі және тірі тәжірибесі. Бұл өнерді тек аяқталған өнім ретінде емес, оның жасалуын, ниетін, шеберлігін және көптеген фондық контекстін қамтитын нәрсе ретінде қарастыруды білдіреді. Сондай-ақ, аудитория ретінде біздің белсенді қатысуымызды, оны интерпретациялауымызды және тіпті оның мағынасын бірлесіп жасауымызды қамтиды. Кэрролл суретшінің ниеттеріне қызығады, бірақ мағынаны қатаң түрде анықтайтын жолмен емес. Оның орнына, ол ниеттерді жұмыстың маңыздылығына ықпал ететін факторлардың күрделі желісінің бөлігі ретінде көреді. Суретші неге қол жеткізуге тырысты? Қандай дағдыларды қолданды? Олардың уақыты мен орнының шектеулері мен мүмкіндіктері қандай болды? Ал аудитория тарапынан, бұл тек өнерді пассивті қабылдау емес. Бұл біздің жеке тәжірибемізді, білімімізді және мәдени фондымызды алып келу. Біз интерпретациялаймыз, байланыс орнатамыз, кейде суретшінің ниетімен немесе хабарымен келіспейміз. Өнер туындысының мағынасы тек ішінде құлыпталып тұрмайды; ол өнер туындысы, суретші және аудитория арасындағы белгілі бір мәдени контексттегі өзара әрекеттесуде жасалады. Бұл үшінші өлшем өнердің тірі екенін атап көрсетеді. Ол зат есім сияқты етістік те. Бұл әлеммен және өзімізбен айналысудың бір әдісі, тәжірибесі. Бұл жаратушылар, өнер туындылары және аудиториялар арасындағы уақыт пен мәдениеттер арқылы жүріп жатқан диалог.

Эстетицизмге қарсы шағым: «Автономия» мәселесі

Кэрроллдің эстетицизммен және «өнер автономиясы» идеясымен неге келіспейтінін тереңірек қарастырайық. Ұзақ уақыт бойы, әсіресе модернизм дәуірінде, өнерді оның ерекше қасиеттерімен, мораль, саясат немесе тіпті күнделікті пайдалылықтан бөлек анықтауға күшті қысым болды. Импрессионистерді немесе жарық, түс пен формаға назар аударған абстрактілі суретшілерді ойлап көріңіз. Идея мынада еді: өнердің құндылығы ішкі, тек эстетикалық қасиеттерінде ғана болады. Бұл өнердің тәуелсіздігін атап көрсететін теорияларға әкелді. Өнер ерекше сала ретінде қарастырылды, өзінің логикасымен басқарылды және оның құндылығы эстетикалық критерийлер – сұлулық, үйлесімділік, түпнұсқалық және т.б. бойынша бағаланды. Бұл көзқарас белгілі бір маңызды аспектілерді жарыққа шығарғанымен, Кэрролл оның кейде өнерді «кедейлендіретінін» айтады. Өнерді оқшаулай отырып, біз оның басқа өмір салаларындағы күші мен маңыздылығын жоғалтып аламыз. Ол тіпті автономияны жақтайтын теориялардың өзі көбінесе моральдық немесе әлеуметтік пікірлерге сүйенетінін атап көрсетеді. Мысалы, көркемдік талант идеясы жиі моральдық салмаққа ие. Немесе өнерге ресурстар мен назар аударудың өзі оған қоғамның құндылық қоятынын білдіреді, бұл өзі әлеуметтік және этикалық мәселе. Кэрролл эстетикалық ойларды мүлдем лақтырып тастағысы келмейді. Ол олардың маңыздылығын мойындайды. Бірақ ол олардың жалғыз ойын алаңы болмауы керек деп санайды. Ол өнерді адамзат тәжірибесінің кең ауқымына қайта интеграциялағысы келеді, онда ол біздің моральдық, эмоционалдық, әлеуметтік және саяси өмірімізбен өзара әрекеттеседі, әсер етеді және әсер етеді.