Summio

Кітап

Якобит көтерілістері (1689-1746): (Bell's Scottish History Source Books.)

Стюарт монархиясын қалпына келтіру жолындағы Шотландияның саяси хаос пен өзгеретін одақтастықтар арасындағы күресін зерттейтін Якобиттер көтерілістеріне терең шолу.

14 мин оқу

Қолжетімді тілдер

Саммари үзіндісі

Стюарттардың Тәлтірек Тағдыры: Дж. П. Томпсонның «Якобиттер Көтерілістері (1689-1746)» Кітабына Шолу

Сәлеметсіздер ме, тарих әуесқойлары мен зерделі жандар! Бүгін біз Шотландия тарихының, әсіресе, біраз трагедияға толы, бірақ тым қызықты кезеңіне тереңірек үңілеміз. Бұл – Дж. П. Томпсонның 20 ғасырдың басында жазған «Якобиттер Көтерілістері (1689-1746)» еңбегінде баяндалған оқиғалар. Бұл жай ғана шайқастар мен патшалардың тізімі емес; бұл – тақтан тайдырылған билікті қайтару жолындағы айла-шарғыларға, адалдыққа, сатқындыққа және үмітсіз күреске толы тартысты әңгіме. Енді елестетіп көріңіздер: 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың басындағы Шотландия. Бұл – саяси шиеленістерге, діни бөлінулерге және тақтан айырылған әулеттің елесіне толы жер. Томпсонның кітабы бізді осы бір дауылды кезеңнің ортасына алып кіреді. Ол Якобиттер көтерілістері деп аталатын бірнеше одақтың қалай туындағанын, олардың барлығының бір ғана ортақ мақсаты – Стюарттар әулетін таққа қайта отырғызу – қалай жетелеп жүргенін ашып көрсетеді. Бұл оқиғалар – әлжуаз жандыларға арналмаған. Бұл – билік үшін жүргізілген күрделі ойындар, адамдарды өлімге итермелеген терең сенімдер, қоғамды іріткен әлеуметтік-діни қақтығыстар туралы әңгіме. Тарихи қашықтықтан, бірақ әлі де өткеннің сарқыты сезілетін дәуірде жазылған Томпсонның еңбегінде негізгі кейіпкерлер мен шешуші сәттер жанды түрде сипатталады. Автор күрделіліктерден, жеке қарсыластықтардан немесе мұндай ауқымды міндетті атқаруға қажет болған ерен ерлік пен табандылықтан еш аянбайды.

Кезеңді Орнату: Революциядан кейінгі Шотландия

Кітап 1688 жылғы «Даңқты Революциядан» кейінгі Шотландияның суретін салып бастайды. Бұл революция патша Джеймс II (Шотландияда VII) тақтан түсірілгеннен кейін болды. Алайда, бұл біртұтас мереке емес, керісінше, жарылғыш заттарға толы ұңғыма болды. Ескі тәртіп жойылып, билік бос орын алды, оны тез арада ысылған шонжарлар мен іріткі салып жүрген наразылықтар толтырды. Томпсон Шотландияның тағдырын ондаған жылдар бойы қалыптастыратын негізгі тұлғаларды таныстырады. Біз Гэмилтон герцогы сияқты ықпалды, әрі көбінесе жұмбақ тұлғаны, сондай-ақ Аттол маркизі сияқты, оның жақтастығы Шотланд таулы аймағының желдері сияқты ауысып отыратын тағы бір алыпты кездестіреміз. Олардың қарсыластығы жай ғана жеке жанжалдар емес; олар Шотланд қоғамының жарыла бастаған жарықтары болды. Томпсон алғашқы саяси айла-шарғыларды егжей-тегжейлі баяндайды. Мұны жоғары тәуекелді шахмат ойыны деп елестетіңіз, бірақ нақты әскерлер мен нақты өмірлер қауіп төніп тұрғанда. Бұл жаңа, белгісіз дәуірде ықпал мен билікке ұмтылу жолында фракциялар құрылып, одақтар жасалып, бұзылды. Мемлекеттік мүлік конвенциясы, маңызды жиналыс, бұл алғашқы күрестердің орталығына айналды. Шотландияның болашақ бағыты осында талқыланып, белгілі бір дәрежеде шешілді. Бірақ саясаткерлер талқылап жатқанда, қарулы қақтығыс тұқымдары себіліп жатты.

От Шықты: Килликранки және Одан кейін

Содан кейін 1789 жылы Килликранки шайқасы болды. Бұл жай ғана бір ұрыс емес; бұл Якобиттер күресінің басталуын айқын көрсеткен қатыгез, шешуші шайқас болды. Джон Грэм, Клэверхаус, Денди виконты сияқты тұлғалар басқарған Якобит күштері, саны аз болғанымен, Вильямит армиясына қарсы таңғажайып жеңіске жетті. Бұл – батыл, тіпті қарсылықты көрсеткен шотландтық әскери шеберліктің сәті болды. Алайда, бұл жеңіс өкінішке орай, қысқа болды. Денди өзі шайқаста қаза тауып, бұл көтерілістен кейін қалпына келе алмады. Томпсон Килликранкиді жай ғана тарихи оқиға ретінде емес, Якобиттердің алғашқы батыл рухының және олар кездескен зор қиындықтардың қуатты символы ретінде қолданады. Томпсонның баяндауы бойынша, бұл кіріспе бөлімі өте маңызды. Ол сол кездегі күрделі өрнекті орнатады: ықпалды адамдардың жеке амбициялары, нақты тұрақтылықты болдырмайтын ауыспалы жақтастықтар және қуылған Стюарттарды қолдаудың терең ағыны. Бұл саяси стратегия, діни сенім және жеке кектесулердің бәрі өзара байланысты болған әлем. Бұл тек бір көтеріліске ғана емес, жарты ғасырдан астам уақытқа созылған бірнеше көтерілістерге, әрқайсысының өз кейіпкерлері, өз үміт сәттері және өз сөзсіз трагедиялары бар сахна.

Стюарттардың Ісі: Патшалық Ностальгиядан Артық

«Якобит» ісі дегеніміз не? Атаудың өзі Джеймстің латынша формасынан, «Якобус»-тан шыққан. Негізгі идея қарапайым, бірақ өте бұзылған: Даңқты Революция кезінде жоғалтқан Шотландия мен Англия тақтарына Стюарт әулетін қайтару. Бірақ бұл тек Джеймс II патша мен оның ұрпақтарын қайтаруды қалаудан әлдеқайда күрделі болды. Көптеген адамдар үшін бұл – патшалар Құдаймен таңдалған және Парламент немесе халық оларды заңды түрде тақтан түсіре алмайды деген сенім, яғни «патшалық құқық» туралы болды. Бұл жаңа конституциялық тәртіпке тікелей шабуыл болды. Шотландиядағы епископшылдар (шіркеу құрылымында епископтарды қолдайтындар) мен католиктер үшін Стюарттар діни төзімділікке немесе тіпті үстемдікке оралу мүмкіндігін білдірді. Революциядан кейінгі үкіметтер, Шотландияда көбінесе пресвитериандықтармен, Англияда жаңа протестанттық монархиямен басқарылды, діни қысым көрсетуші ретінде қарастырылды. Сондықтан көптеген адамдар үшін Якобит ісі діни бостандық үшін күреспен, немесе кем дегенде басқа діни құрылыммен байланысты болды. Сонымен қатар, шотландтық ұлттық бірегейліктің күшті элементі болды. Көптеген шотландтықтар өз елінің Англиямен одақтан кейін, әсіресе 1707 жылғы Одақ актісінен кейін, шеттетілгенін, бағындырылғанын немесе тіпті сатылғанын сезінді. Тарихи тұрғыдан шотландтық монархтар болған Стюарттар, әлдеқайда тәуелсіз немесе кем дегенде теңестірілген қарым-қатынасқа оралу мүмкіндігін білдірді. Томпсон бұл өзара байланысқан жіптерді – саяси заңдылықты, діни сенімді және ұлттық мақтанышты – зерттейді, олардың перспективалары тіпті нашар болған кезде де, қуатты, ұзаққа созылған қозғалысты қалай құрағанын көрсетеді.

Негізгі Көтерілістер: Қақтығыстардың Хроникасы

Томпсонның еңбегі негізгі Якобиттер көтерілістерін егжей-тегжейлі баяндайды. Бұл үздіксіз соғыс емес, ашық көтерілістердің нақты кезеңдері болды, көбінесе мүмкіндіктерді байқағанда немесе Стюарт патша тұқымының өкілі келгенде туындады. 1689 жылғы Көтеріліс (Бірінші Якобиттер Көтерілісі): Бұл Даңқты Революциядан кейінгі тікелей әсер. Айтылғандай, Килликранки шайқасымен және Якобит күштерінің кейінгі жеңілісімен сипатталды. Алғашқы әскери табысқа қарамастан, кең таралмаған қолдаудың жоқтығы және Дендидің өлімі бұл әрекетті құрдымға жіберді. 1708 жылғы Көтеріліс (Он бесінші): Бұл тікелей Стюарт патша тұқымының өкілі, Джеймс II-нің ұлы Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюарт («Ескі Претендент») қатысқан алғашқы ірі әрекет болды. Британдықтармен соғысып жатқан француздықтардың қолдауымен Джеймс басып кіруге тырысты. Алайда, француз флоты Корольдік Әскери-теңіз күштерімен ұсталып, қону сәтсіздікке ұшырады. Шотландиядағы жергілікті қолдау да үміттенгеннен аз болды, және көтеріліс тез арада сөніп қалды. 1715 жылғы Көтеріліс (Қырық бесінші): Бұл, мүмкін, ең танымал, көбінесе «Қырық бесінші» деп аталатын, Джеймс II-нің немересі Чарльз Эдвард Стюарт («Бонни Принц Чарли») басқарған көтеріліс. Бұл көтеріліс алғашқыда айтарлықтай табыстарға жетті, әсіресе Шотландияда. Якобиттер Престонпанс сияқты шайқастарда жеңіп, ірі қалаларды басып алды. Алайда, олардың Англияның оңтүстігіне қарай жылжуы тоқтап, басшылықтағы ішкі келіспеушіліктер мен шетелдік қолдаудың жоқтығы ақыры 1746 жылы Каллоден шайқасында олардың шешуші жеңілісіне әкелді. Бұл шайқас Якобиттер арманының қатыгез түрде аяқталғанын білдірді. Томпсон әрбір көтерілістің артындағы саяси айла-шарғыларды, әскери стратегияларды және бұл қақтығыстардың Шотландияға әсерін егжей-тегжейлі зерттейді. Ол Марл эрл (1715 ж.) және Чарльз Эдвард ханзада сияқты негізгі тұлғалардың рөлін талдайды, олардың күшті, әлсіз жақтарын және әр көтерілістің барысын қалыптастырған шешімдерін талдайды.

Негізгі Тұлғалар: Көтеріліс пен Қарсылықтың Архитекторлары

Стюарттардың өздерінен басқа, Якобиттер тарихы есте қаларлық кейіпкерлер галереясымен толы. Томпсон олардың көпшілігін айқын көрсетеді: Джон Грэм, Клэверхаус, Денди виконты: 1689 жылғы көтерілістің батыл және тартымды жетекшісі. Шебер сарбаз, ол таулы аймақтардың батыл әскери рухын бейнеледі, бірақ Килликранкидегі өлімі ауыр соққы болды. Гэмилтон герцогы: Революциядан кейінгі жағдайда маңызды рөл атқарған, ауыспалы жақтастықтарымен күрделі тұлға. Оның әрекеттері көбінесе шотланд ақсүйектері арасындағы терең бөлінулерді көрсетеді. Аттол маркизі: Әртүрлі фракциялар іздеген тағы бір ықпалды дворян. Оның шешімдері, көптеген замандастары сияқты, саяси адалдықтың сұйық табиғатын көрсетеді. Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюарт («Ескі Претендент»): Джеймс II-нің ұлы, 1708 жылы таққа талапкер болды және 1715 жылғы көтерілістің басшысы болды. Ол көбінесе кең ауқымды көтерілісті шабыттандыруға қажетті тартымдылық пен шешуші басшылықтың жоқтығы үшін сынға алынды. Чарльз Эдвард Стюарт («Бонни Принц Чарли»): 1745 жылғы көтерілістің романтикалық, тартымды басшысы. Оның батылдығы мен батыл бейнесі қиялды баурап алды, бірақ оның стратегиялық шешімдері, әсіресе алғашқы табыстардан кейін, тарихшылармен әрқашан талқыланып келеді. Флора Макдональд: Әскери науқандардағы кішігірім рөлге қарамастан, Каллоденнен кейін ханзадаға қашып кетуге көмектескен рөлі оны адалдық пен батылдықты бейнелейтін аңызға айналдырды. Томпсон бұл тұлғалардың мотивацияларын, стратегияларын және соңғы тағдырларын талдайды, олардың жеке таңдаулары мен басшылық стильдерінің жалпы Якобит ісіне қалай әсер еткенін көрсетеді. Бұл басшылық, амбиция және сенім салдары туралы зерттеу.