Саммари үзіндісі
Ұлыбритания өнімділігінің жұмбағы: «Productivity Perspectives» жинағына терең шолу
Сәлеметсіңдер ме, достар! Жақында мен «Productivity Perspectives» деп аталатын қызықты кітаппен, немесе дәлірек айтсақ, ой-тұжырымдар жинағымен танысып шықтым. Бұл негізінен Ұлыбританияда жылдар бойы неге өнімділік сондай бір жабырқаңқы күй кешіп жүргені туралы терең талдау. Яғни, бізде осындай тамаша технологиялар болса да, адамдар жұмсаған әр сағат сайын бұрынғыдан көп нәтиже бермейтіні туралы мәселе. Иә, міне, осы жұмбақты шешуге тырысып жатыр. Бұл қарапайым экономикалық оқулық емес. Мұны ESRC қаржыландыратын Productivity Insights Network желісіне қатысы бар бір топ ақылды адамдар дайындаған. Оны күрделі экономикалық мәселеге деген әлеуметтік ғылымдардың көзқарасы ретінде елестетіңіздер. Олар Ұлыбританияда өнімділіктің не өсетінін (не өспейтінін!), әлемдегі басқа елдермен салыстыра отырып, неге жағдайдың соншалықты тегістеліп кеткенін анықтауға тырысады. Оны «өнімділік жұмбағы» деп атаудың да себебі бар – ешкімде нақты, оңай жауап жоқ сияқты. Бұл кітап жарық түсіру үмітімен әртүрлі салалардан көптеген идеялар мен зерттеулерді ортаға тастайды. Егер сіз экономиканың баяу дамуы туралы алаңдайтын болсаңыз немесе Ұлыбританияның көрсеткіштерінің артында не болып жатқанын білгіңіз келсе, бұл міндетті түрде назар аударуға тұрарлық. Бұл тек ғалымдарға арналмаған; бұл мәселені түсініп, тіпті шешімдер туралы ойлағысы келетін кез келген адамға арналған. Осы жинақтың негізгі идеяларын бөліп қарастырайық және одан қандай қорытындылар шығаруға болатынын көрейік. Бұл күрделі тақырып, бірақ шыны керек, өнімділікті түсіну – біздің қоғамымыз бен экономикамыздың қалай жұмыс істейтінін және біз қайда бара жатқанымызды түсінудің кілті.
Негізгі мәселе: Өнімділік деген не және неге ол сонша маңызды?
Ұлыбритания жағдайына тереңірек кіріспес бұрын, «өнімділік» дегеннің өзін бірдей түсіну маңызды. Қарапайым сөзбен айтқанда, бұл – тиімділікті өлшеу. Бұл белгілі бір ресурстарды (еңбек, капитал немесе уақыт сияқты) пайдаланып, қанша өнім (тауарлар немесе қызметтер сияқты) шығара алатыныңызды білдіреді. Оны қараудың ең кең таралған тәсілі – еңбек өнімділігі: жұмсалған әр сағатқа немесе әр жұмысшыға қанша құн өндірілетіні. Неге бұл соншалықты маңызды? Ойлап көріңіз. Егер біз бірдей күш-жігермен көбірек өнім шығара алсақ, бұл біз көбірек табыс таба аламыз, көбірек демалыс уақытын пайдалана аламыз, жақсырақ мемлекеттік қызметтерді қаржыландыра аламыз және жалпы өмір сүру деңгейімізді жақсарта аламыз дегенді білдіреді. Ұзақ мерзімді перспективада өнімділіктің өсуі – экономикалық өсу мен әл-ауқаттың жақсаруының қозғаушы күші. Өнімділіктің өсу қарқыны баяулағанда немесе мүлдем тоқтап қалғанда, бұл экономиканың жақсару қабілетіне тежеу салғанмен бірдей. Ал дәл осы – Ұлыбританияның соңғы жылдары кездесіп отырған мәселесі. Онжылдықтар бойы Ұлыбритания өнімділіктің тұрақты өсімін көрді. Ол әрқашан таңғажайып болмаса да, ол бар еді, өрлеу толқынына үлес қосты. Бірақ 2000-шы жылдардың ортасынан бастап бірдеңе өзгерді. Өсу қарқыны күрт төмендеді, ал соңғы жылдары олар іс жүзінде тегістеліп қалды. Бұл жай ғана кішігірім ауытқу емес; бұл елеулі салдары бар, ұзаққа созылған нашар көрсеткіштер кезеңі.
«Өнімділік жұмбағы»: Неге Ұлыбритания артта қалып отыр?
Сонымен, бұл «жұмбақтың» артында не бар? Кітап, Productivity Insights Network-тің зерттеулеріне сүйене отырып, бір ғана нақты себепті ұсынбайды. Оның орнына, ол факторлардың күрделі өзара әрекетін көрсетеді. Бұл белгілері анық, бірақ себептері көп және өзара байланысты ауруды анықтауға тырысқанмен бірдей. Басты аспектілердің бірі – басқа дамыған елдермен салыстыру. 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін көптеген елдер кейбір баяулауды бастан өткергенімен, Ұлыбританияның көрсеткіштері ерекше нашар болды. АҚШ, Германия, тіпті Франция сияқты елдер, қиындықтарға тап болғанымен, әдетте Ұлыбританияға қарағанда жоғары өнімділік өсімін сақтай алды. Бұл халықаралық салыстыру өте маңызды, өйткені кейбір мәселелер Ұлыбританияның экономикалық құрылымына, саясатына немесе жаһандық үрдістерге өзіндік реакциясына тән болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кітап әртүрлі ынталандырушы және тежеуші факторларды тереңірек қарайды. Онда мыналар қарастырылады: Инвестиция: Бизнес жаңа техникаға, технологияларға және зерттеулер мен әзірлемелерге жеткілікті инвестиция салып жатыр ма? Төмен инвестиция ескірген жабдықтар мен процестерге әкелуі мүмкін, бұл өндірілетін өнім мөлшеріне тікелей әсер етеді. Біліктілік және білім: Ұлыбритания жұмыс күшінің қазіргі заманғы экономика үшін дұрыс дағдылары бар ма? Біз адамдарды тиімді оқытамыз ба, ал бизнес қажетті дағдылары бар жұмысшыларды таба ала ма? Біліктілік тапшылығы үлкен кедергі болуы мүмкін. Инновация: Жаңа идеялар тез дамып, қабылданып жатыр ма? Бұл тек технологиялық инновацияны ғана емес, жаңа бизнес модельдерін және ұйымдастырушылық практикаларды да қамтиды. Инфрақұрылым: Ұлыбританияның физикалық инфрақұрылымы – көлік және цифрлық желілер сияқты – жақсы ма? Нашар инфрақұрылым шығындарды арттырып, тиімділікті төмендетуі мүмкін. Саясаттық орта: Үкімет саясаттары (салық салу, реттеу, индустриялық стратегия) өнімділіктің өсуіне көмектесе ме, әлде кедергі жасай ма? Олар бизнесті инвестициялауға және инновациялауға дұрыс ынталандырулар жасай ма? Аймақтық теңсіздіктер: Өнімділік өсімі кейбір аймақтарда шоғырланған ба, ал басқалары артта қалды ма? Бұл жалпы ұлттық үрдістерді жасыруы және кеңірек экономикалық теңгерімсіздіктерді тудыруы мүмкін. «Productivity Perspectives» жинағын құнды ететін нәрсе – оның көп салалы тәсілі. Экономистер сандарды қарастырады, ал әлеуметтанушылар жұмыс практикаларын, саясаттанушылар саясаттың әсерін талдайды, ал географтар аймақтық айырмашылықтарды картаға түсіреді. Нақтырақ суретті алу үшін осының бәрі қажет.
Өнімділікке әлеуметтік ғылымдар көзімен қарау
Мені ерекше қызықтырғаны – «әлеуметтік ғылымдар» аспектісіне баса назар аудару. Бұл тек таза экономикалық модельдерден тыс, адам және ұйымдастырушылық факторларды ескеруді білдіреді. Мысалы: Басқару практикалары: Ұлыбритания фирмаларындағы басшылар қаншалықты тиімді? Зерттеулер көрсеткендей, басқару сапасындағы айырмашылықтар өнімділікке айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Ұлыбритания фирмалары жұмысты ұйымдастыру, қызметкерлерді ынталандыру және жаңа технологияларды енгізу бойынша үздік практикаларды қолдана ма? Жұмыс күшінің белсенділігі: Қызметкерлер жұмыста ынталы және белсенді ме? Белсенділігі төмен жұмыс күші инновациялық болуға немесе қосымша күш салуға аз бейім, бұл тікелей өнімге әсер етеді. Ұйымдастырушылық мәдениет: Компаниялар ішіндегі мәдениет оқуды, эксперимент жасауды және бейімделуді ынталандыра ма? Немесе ол өзгерістерге қарсы ма? Сенім және ынтымақтастық рөлі: Жалпы алғанда, өнімділік сияқты күрделі мәселелерді шешуге ықпал ететін бизнес, үкімет және академиялық орта арасында сенім мен ынтымақтастық деңгейі бар ма? Осы кітап артында тұрған желілер сияқты желілердің құрылуы – жақсы белгі. Бұл факторлар дәстүрлі экономикалық деректерде әрқашан оңай көрінбейді, бірақ олар өте әсерлі. Кітапта тек проблемаға ақша құю немесе тек капиталға инвестициялау жеткіліксіз болуы мүмкін, егер осы негізгі әлеуметтік және ұйымдастырушылық динамикалар шешілмесе, дейді.
Халықаралық салыстырулар: Шетелден үйренеріміз бар ма?
Айтылғандай, Ұлыбританияны басқа елдермен салыстыру – жұмбақты түсінудің үлкен бөлігі. Кітапта мыналар қарастырылуы мүмкін: Күштірек өсуі бар елдер: Германия немесе Швеция сияқты елдер не істейді? Олар З&Д-ге, кәсіптік білімге немесе белгілі бір салаларға көбірек инвестициялай ма? Оларда басқа индустриялық саясаттар немесе корпоративтік басқару құрылымдары бар ма? Жаһандық үрдістер: Цифрландыру, автоматтандыру және қызмет көрсету экономикасының өсуі сияқты жаһандық үрдістер елдер бойынша өнімділікке қалай әртүрлі әсер етті? Ұлыбританияның экономикалық құрылымы бұл өзгерістерге көбірек осал немесе баяу бейімделуі мүмкін. Индустриясызданудың әсері: Ұлыбританиядағы дәстүрлі өнеркәсіп салаларының құлдырауы және жоғары құндылықтағы қызмет көрсету экономикасына көшудегі қиындықтар маңызды фактор болуы мүмкін. Сыртқа қарау арқылы біз Ұлыбритания контекстіне қолданылуы мүмкін ықтимал саяси құралдарды немесе стратегиялық өзгерістерді анықтай аламыз. Алайда, бұл да ескерту – басқа елдің саясатын көшіру мәдениет, тарих және экономикалық құрылымдағы айырмашылықтарға байланысты ешқашан тамаша жұмыс істемейді.
Пәнаралық және әдістемелік әртүрлілік: Желінің күшті жағы
«Productivity Perspectives» жинағының негізгі күші – әртүрлі пәнаралық және әдістемелік тәсілдерді қабылдауы болып табылады. Бір пәннің (мысалы, экономика) мәселені оқшаулап шешуге тырысуының орнына, ол мыналардан алынған түсініктерді біріктіреді: Экономика: Макроэкономикалық үрдістерді, инвестициялық деректерді, сауда үлгілерін және ақша-несие саясатының әсерін талдау. Әлеуметтану: Жұмыс орнындағы динамиканы, әлеуметтік теңсіздіктерді және жұмыс пен инновацияға мәдени факторлардың әсерін түсіну. Саясаттану: Үкіметтің рөлін, саясат құру процестерін және саяси идеологиялардың экономикалық стратегияға ықпалын зерттеу. География: Аймақтық экономикалық теңсіздіктерді, инфрақұрылымның әсерін және экономикалық белсенділіктің кеңістіктік таралуын зерттеу. Ұйымдастырушылық зерттеулер: Басқару практикаларына, фирма деңгейіндегі стратегияларға және компаниялар жаңа технологияларды қалай қабылдайтынына және бейімделетініне назар аудару. Әдістемелік тұрғыдан, бұл сандық талдауды (статистикалық деректер, эконометрика) сапалық зерттеумен (істік зерттеулер, сұхбаттар, этнографиялық бақылау) біріктіруді білдіруі мүмкін. Бұл байытылған, толыққанды түсінік өнімділіктің тоқырауы сияқты күрделі мәселені шешу үшін өте маңызды.
